V KK 90/13

Sygn. akt V KK 90/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Szewczyk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Puszkarski

SSN Roman Sądej (sprawozdawca)

Protokolant Barbara Kobrzyńska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej,

w sprawie K. M.

skazanego z art. 296 § 1 kk w zw. z art. 12 kk,

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 2 lipca 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 25 stycznia 2012 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 25

lutego 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części skazującej K. M. i w tym

zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w W. w postępowaniu odwoławczym.

UZASADNIENIE

2

Prokurator aktem oskarżenia zarzucił K. M. popełnienie występku

polegającego na tym, że w okresie od czerwca 2005r. do września 2005r. w W.,

pełniąc funkcję Prezesa Zarządu P. Sp. z o.o. i będąc z tego tytułu

odpowiedzialnym za zajmowanie się sprawami majątkowymi i działalnością

gospodarczą tej spółki, czynem ciągłym, niedopełniając ciążącego na nim

obowiązku członka zarządu do prowadzenia i reprezentowania spółki w korzystny

sposób, działał na jej szkodę, wyrządzając szkodę majątkowa w wysokości

1.307.735,70 zł, a działanie to polegało na trzynastu odrębnie opisanych w zarzucie

zachowaniach, w tym na:

 sprzedaży towarów firmy P. poniżej marży handlowej, co spowodowało

straty z tytułu utracenia tej marży w wysokości 36.041,11 zł;

 zapłacie za faktury z tytułu usług doradczych, szkoleń i księgowania

dokumentacji spółki na łączną kwotę 340.089,50 zł, które to koszty były

nieuzasadnione ekonomicznie.

Czyn zarzucony oskarżonemu prokurator zakwalifikował jako wyczerpujący

znamiona art. 296 § 1 i § 3 k.k. w zb. z art. 585 § 1 k.s.h. w zw. z art. 12 k.k. i art.

11 § 2 k.k.

Wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 25 lutego 2011r., K. M., w ramach

zarzuconego czynu, został uznany za winnego popełnienia dwóch występków –

wyczerpującego znamiona art. 296 § 1 i § 3 k.k. w zb. z art. 585 § 1 k.s.h. w zw. z

art. 12 k.k. i art. 11 § 2 k.k., na który składało się pięć odrębnie opisanych

zachowań, którymi oskarżony wyrządził spółce P. szkodę majątkową w znacznych

rozmiarach, na łączną kwotę nie mniejszą niż 556.444,88 zł, za co wymierzono mu

karę roku pozbawienia wolności oraz grzywnę w wysokości 150 stawek dziennych,

po 100 zł każda, przy czym w skład przypisanych wyrokiem zachowań nie

wchodziły te dwa przedstawione powyżej.

Drugi występek, na który składały się trzy zachowania wyodrębnione z zarzutów

aktu oskarżenia, wiązał się z wyrządzeniem szkody niemajątkowej i w tym zakresie

Sąd pierwszej instancji przypisał K. M. wyczerpanie znamion art. 585 § 1 k.s.h. w

zw. z art. 12 k.k., za co wymierzył mu karę roku pozbawienia wolności oraz

grzywnę w wysokości 150 stawek dziennych, po 100 zł.

3

Sąd Rejonowy orzekł kary łączne w wysokości roku i 2 miesięcy pozbawienia

wolności, 200 stawek dziennych grzywny, po 100 zł każda; wykonanie kary

pozbawienia wolności warunkowo zawiesił na okres 2 lat; na podstawie art. 41 § 1

k.k. orzekł wobec oskarżonego zakaz zajmowania stanowisk kierowniczych w

spółkach przez okres 5 lat oraz rozstrzygnął o dowodach rzeczowych i kosztach

postępowania.

Apelacje od wyroku Sądu pierwszej instancji wnieśli obrońca K. M. oraz

pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego – P. Spółka z o.o.

Po rozpoznaniu wniesionych środków odwoławczych, Sąd Okręgowy wyrokiem

z dnia 25 stycznia 2012r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że

– po uchyleniu orzeczeń o karach łącznych oraz o warunkowym zawieszeniu

wykonania kary pozbawienia wolności – dokonał własnego opisu pierwszego z

przypisanych oskarżonemu czynów, uznając go za winnego popełnienia występku

wyczerpującego znamiona art. 296 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., w wyniku którego

wyrządził pokrzywdzonej spółce szkodę w znacznych rozmiarach na kwotę nie

mniejszą niż 756.188,35 zł; dokonując nowego opisu czynu Sąd odwoławczy

zmodyfikował opis poszczególnych zachowań oskarżonego, uznał, że na

przypisany występek składa się sześć zachowań, a wśród nich te dwa cytowane na

wstępie, odrębnie opisane w akcie oskarżenia; za popełnienie przypisanego

występku Sąd Okręgowy wymierzył K. M. karę roku pozbawienia wolności, której

wykonanie warunkowo zawiesił na okres próby wynoszący 2 lata; na podstawie art.

46 § 1 k.k. zasądził od oskarżonego na rzecz pokrzywdzonej spółki kwotę 611.986,

35 zł.

Sąd Okręgowy uniewinnił oskarżonego od drugiego z przypisanych mu

wyrokiem Sądu pierwszej instancji czynów (wobec uchylenia przepisu art. 585

k.s.h.).

Nadto Sąd Okręgowy orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonego wyroku w

pozostałym zakresie oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania.

Kasację od wyroku Sądu Okręgowego – na korzyść K. M. – wniósł Rzecznik

Praw Obywatelskich. Wskazując, że zaskarża wyrok w części w jakiej Sąd drugiej

instancji zmienił zaskarżone orzeczenie Sądu pierwszej instancji i uznał

oskarżonego za winnego popełnienia czynu z art. 296 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k.,

4

Rzecznik podniósł zarzut rażącego i mogącego mieć istotny wpływ na treść wyroku

naruszenia prawa procesowego, to jest art. 454 § 1 k.p.k., poprzez zmianę wyroku

Sądu Rejonowego i uzupełnienie opisu przypisanego oskarżonemu czynu ciągłego

o zachowania, które zostały z tego opisu wyeliminowane przez Sąd pierwszej

instancji.

Autor kasacji wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej

części wraz z rozstrzygnięciami z nią związanymi i przekazanie sprawy w tym

zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich w piśmie procesowym poparł

obrońca K. M., a na rozprawie kasacyjnej stanowisko to poparł również prokurator

Prokuratury Generalnej.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Kasacja zasługiwała na uwzględnienie.

Rzeczą bezsporną jest, że opisane odrębnie w akcie oskarżenia dwa

zachowania zarzucane K. M. (przytoczone na wstępie niniejszego uzasadnienia),

stanowiące wraz z pozostałymi elementy składowe czynu ciągłego, pozostały poza

tym czynem ciągłym, którego popełnienie przypisał oskarżonemu w wyroku Sąd

Rejonowy. Trafnego sformułowania użył Rzecznik Praw Obywatelskich w kasacji,

wskazując, że zachowania te zostały przez Sąd a quo „wyeliminowane”.

Uzasadnienie wyroku tego Sądu nie pozostawia bowiem wątpliwości, że doszedł on

do przekonania, iż nie ma dowodowych podstaw do przypisania oskarżonemu, aby

w ramach przestępnego działania na szkodę pokrzywdzonej spółki, dopuścił się

również sprzedaży towarów spółki poniżej marży handlowej, powodującej straty w

wysokości przeszło 36 tysięcy zł (str. 52 i str. 64-65) oraz zapłaty kwoty ponad 300

tysięcy zł za nieuzasadnione ekonomicznie usługi doradcze, prawnicze i szkolenia

(str. 49, 53 i 65). Konsekwencją tego stanowiska było pominięcie tych zachowań w

opisie czynu ciągłego przypisanego oskarżonemu w wyroku Sądu pierwszej

instancji. Oczywistym jest przy tym, że gdyby całe przestępne działanie

oskarżonego miało ograniczyć się wyłącznie do tych dwóch zachowań, Sąd

Rejonowy wydałby wyrok uniewinniający. Te dwa zachowania stanowiły jednak

fragmenty znacznie szerzej zarzuconego czynu ciągłego, składającego się z

trzynastu odrębnie opisanych w akcie oskarżenia zachowań. Stąd też, zgodnie z

5

ugruntowanym i jednoznacznym stanowiskiem doktryny i praktyki o prawnej

niedopuszczalności orzekania o uniewinnieniu od fragmentów jednego czynu,

zachowania te zostały „wyeliminowane” z opisu czynu ciągłego i nie zostały

przypisane oskarżonemu w wyroku Sądu pierwszej instancji.

Sąd drugiej instancji częściowo uwzględnił zarówno apelację obrońców K. M.,

jak i apelację pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego, dokonując wiele zmian w

zaskarżonym wyroku. W zakresie objętym kasacją Rzecznika Praw Obywatelskich,

Sąd Okręgowy odmiennie od Sądu a quo ocenił materiał dowodowy co do

omawianych dwóch zachowań zarzuconych w akcie oskarżenia. Uznał, że materiał

ten wykazuje jednoznacznie sprawstwo oskarżonego i w ramach na nowo

opisanego czynu ciągłego przypisał oskarżonemu również zachowania dotyczące

sprzedaży towarów poniżej marży handlowej, powodujące stratę spółki P. w

wysokości 36.041,11 zł oraz zapłatę za nieuzasadnione ekonomicznie usługi i

szkolenia w wysokości 315.085 zł.

W nawiązaniu do reformatoryjnej części swojego orzeczenia Sąd ad quem w

uzasadnieniu stwierdził, że „nie narusza zakazu określonego w art. 434 § 1 k.p.k.

zmiana zaskarżonego wyroku polegająca na przyjęciu w opisie czynu, że fakty

uznane za udowodnione wypełniają inne, niż wskazane w tym wyroku alternatywne

znamiona przestępstwa tego samego typu”, odwołując się do stanowiska

wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2006r., V KK 499/05 (str.

20 uzasadnienia). Stwierdzenie to nie precyzuje do jakich konkretnie zmian wyroku

Sądu pierwszej instancji się odnosi, ale od razu trzeba stwierdzić, że przywołany

judytkat Sądu Najwyższego (OSNKW 2006, z. 10, poz. 94) w najmniejszym nawet

stopniu nie odnosi się do tej sytuacji procesowej, która wystąpiła w płaszczyźnie

będącej przedmiotem kasacji.

Dokonując zacytowanej powyżej oceny Sąd Okręgowy niestety nie rozważył

tego przepisu, którego rażące naruszenie zarzucił w kasacji Rzecznik Praw

Obywatelskich, to jest przepisu wyrażającego szczególną postać zakazu

reformationis in peius – art. 454 § 1 k.p.k. Zakazuje on sądowi odwoławczemu

skazania oskarżonego, który został uniewinniony w pierwszej instancji lub co do

którego umorzono lub warunkowo umorzono postępowanie.

6

Wobec K. M. nie zapadł wprawdzie wyrok uniewinniający ani umarzający, ale

przecież wyeliminowanie określonych zachowań z zarzuconego aktem oskarżenia

czynu ciągłego traktować trzeba analogicznie do sytuacji wydania w tym zakresie

wyroku uniewinniającego. Wszak w odniesieniu do tych zachowań proces

rozstrzygania o przypisaniu bądź nieprzypisaniu sprawstwa jest identyczny, jak w

przypadku każdego jednostkowo zarzuconego czynu zabronionego – ustalenie czy

oskarżony go popełnił (co do strony przedmiotowej i podmiotowej), jego ocena

prawna oraz jej konsekwencje. Skutki braku dowodowych podstaw przypisania winy

w zakresie poszczególnych zarzucanych zachowań stanowiących fragmenty czynu

ciągłego merytorycznie nie różnią się niczym od konsekwencji takiego braku przy

rozstrzyganiu o czynie niezłożonym. W tym ostatnim przypadku zapada wyrok

uniewinniający, a przy konstrukcji czynu ciągłego (art. 12 k.k.) wyrazem takiego

rozstrzygnięcia jest wyeliminowanie poszczególnych zachowań z opisu

przypisywanego czynu ciągłego. Zasadnie Rzecznik Praw Obywatelskich na

poparcie swojego stanowiska powołał dwa orzeczenia Sądu Najwyższego – wyrok

z dnia 7 marca 1984r., II KR 33/84, OSNKW 1984, z. 9-10, poz. 100 oraz uchwałę z

dnia 17 czerwca 1993r., WZP 1/92, OSNKW 1994, z. 1-2, poz. 3 – które choć

wydane zostały na gruncie Kodeksu postępowania karnego z 1969r. (art. 383 § 2)

w pełni zachowały swą aktualność, o czym świadczy choćby powszechne ich

wskazywanie przez komentatorów obowiązującego k.p.k. Normatywna zawartość

art. 383 § 2 k.p.k. z 1969r. była identyczna, jak przepisu art. 454 §1 k.p.k.

Implikacją przedstawionego powyżej stanowiska Sądu Najwyższego musiało

być podzielenie zarzutu podniesionego w kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich i

stwierdzenie, że przypisując K. M. w ramach czynu ciągłego dwa wskazane

zachowania, które zostały wyeliminowane przez Sąd pierwszej instancji, Sąd

odwoławczy rażąco naruszył zakaz określony w art. 454 § 1 k.p.k., co – rzecz

oczywista – miało istotny wpływ na treść orzeczenia. Tym samym spełnione zostały

przesłanki określone w art. 523 § 1 k.p.k.

Zaskarżony kasacją wyrok został zatem uchylony w zaskarżonej części, a więc

w części skazującej K. M. Prawna jedność przypisanego czynu ciągłego

implikowała konieczność uchylenia całego rozstrzygnięcia skazującego, mimo że

zarzut kasacyjny dotyczył jedynie dwóch spośród sześciu odrębnie opisanych w

7

wyroku Sądu odwoławczego zachowań składających się na ten czyn. W toku

ponownego rozpoznania sprawy w postępowaniu odwoławczym zajdzie potrzeba

powtórnej instancyjnej oceny wniesionych w sprawie apelacji z koniecznością

uniknięcia uchybień, które stały się przyczyną niniejszego rozstrzygnięcia oraz z

uwzględnieniem kierunku wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich kasacji

– na korzyść oskarżonego.

Kierując się przedstawioną powyżej argumentacją Sąd Najwyższy orzekł, jak w

części dyspozytywnej wyroku.