IV KK 185/13

Sygn. akt IV KK 185/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dorota Rysińska (przewodniczący)

SSN Jarosław Matras

SSN Roman Sądej (sprawozdawca)

Protokolant Dorota Szczerbiak

po rozpoznaniu na posiedzeniu, w trybie art. 535 § 5 k.p.k., w dniu 11 lipca 2013 r.,

w sprawie K. M.,

o wydanie wyroku łącznego,

kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego, na korzyść skazanego,

od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 11 maja 2012 r., utrzymującego w mocy

wyrok łączny Sądu Rejonowego w K. z dnia 22 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części, w jakiej utrzymał on w

mocy wyrok Sądu pierwszej instancji orzekający o karze łącznej

czterech lat pozbawienia wolności (pkt 2) i w tym zakresie

przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w K. w postępowaniu odwoławczym.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego w K. z dnia 22 lutego 2012 roku (sygn.

akt VIII K 1481/10), wydanym na wniosek skazanego K. M., objęte zostały

następujące wyroki:

I. Sądu Rejonowego w K. z dnia 29 sierpnia 2007 roku (sygn. akt VIII K

978/07), za przestępstwo z art. 158 § 1 k.k., popełnione w dniu 12 maja 2007

roku, na karę 10 miesięcy ograniczenia wolności, polegającej na wykonywaniu

nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne, w wymiarze 40 godzin w

stosunku miesięcznym;

II. Sądu Rejonowego w K. z dnia 21 listopada 2007 roku (sygn. akt VIII K

1041/07), za przestępstwo z art. 288 § 1 k.k., popełnione w dniu 12 lipca 2007

roku, na karę roku pozbawienia wolności, z warunkowym zawieszeniem

wykonania kary na okres 3 lat próby, skazanego oddano również w okresie próby

pod dozór kuratora i zobowiązano go do naprawienia szkody w całości, poprzez

zapłatę na rzecz pokrzywdzonych kwoty 2500 zł w terminie 2 lat od

uprawomocnienia się wyroku, postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia 10

września 2010 roku zarządzono wykonanie warunkowo zawieszonej kary

pozbawienia wolności;

III.Sądu Rejonowego w K. z dnia 26 lutego 2008 roku (sygn. akt III K 2283/07),

za przestępstwa z art. 226 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k., popełnione w dniach: 6

maja 2007 roku i 18 września 2007 roku, za który to ciąg przestępstw wymierzono

jedną karę 8 miesięcy pozbawienia wolności oraz za przestępstwo z art. 157 § 1

k.k., popełnione w dniu 17 września 2007 roku, za które wymierzono karę 8

miesięcy pozbawienia wolności, na podstawie art. 85 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k. w

zw. z art. 91 § 2 k.k. skazanemu wymierzono karę łączną roku pozbawienia

wolności, z warunkowym zawieszeniem wykonania kary na okres 3 lat próby,

oddano go również w okresie próby pod dozór kuratora i wymierzono mu karę

grzywny w liczbie 10 stawek dziennych, ustalając wysokość jednej stawki na

kwotę 10 zł oraz orzeczono środek karny w postaci nawiązki na rzecz

pokrzywdzonego w wysokości 1000 zł, na poczet orzeczonej kary grzywny

zaliczono skazanemu okres zatrzymania w dniach: 6 maja 2007 roku i 18

września 2007 roku, postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia 6 maja 2010

roku zarządzono wykonanie warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności;

3

IV. Sądu Rejonowego w K. z dnia 18 września 2008 roku (sygn. akt VIII K

107/08), za przestępstwo z art. 279 § 1 k.k., popełnione w dniu 10 listopada 2007

roku na karę roku pozbawienia wolności, z warunkowym zawieszeniem wykonania

kary na okres 3 lat próby, skazanego oddano również w okresie próby pod dozór

kuratora;

V. Sądu Rejonowego w T. z dnia 19 sierpnia 2009 roku (sygn. akt II K 377/09),

za przestępstwo z art. 159 k.k., popełnione w dniu 9 sierpnia 2008 roku, na karę 2

lat pozbawienia wolności, na podstawie art. 63 § 1 k.k. zaliczono skazanemu na

poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności okres rzeczywistego pozbawienia

wolności w sprawie w okresie od 2 czerwca 2009 roku do 19 sierpnia 2009 roku;

VI. Sądu Rejonowego w K. z dnia 23 grudnia 2009 roku (sygn. akt III K

920/08), za przestępstwa: z art. 224 § 2 k.k., popełnione w dniu 20/21 czerwca

2008 roku, na karę 8 miesięcy pozbawienia wolności, z art. 226 § 1 k.k.,

popełnione w dniu 20/21 czerwca 2008 roku, na karę 4 miesięcy pozbawienia

wolności, z art. 288 § 1 k.k., popełnione w dniu 20/21 czerwca 2008 roku, na karę

8 miesięcy pozbawienia wolności i z art. 279 § 1 k.k. w zb. z art. 288 § 1 k.k. w zw.

z art. 11 § 2 k.k., popełnione w dniu 28 lipca 2008 roku, na karę roku pozbawienia

wolności, na podstawie art. 85 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k. skazanemu wymierzono

karę łączną 2 lat pozbawienia wolności, na poczet orzeczonej kary pozbawienia

wolności zaliczono skazanemu okres zatrzymania w dniach 20 i 21 czerwca 2008

roku oraz okres tymczasowego aresztowania od 1 listopada 2008 roku do 11 maja

2009 roku, Sąd Okręgowy w K., wyrokiem z dnia 30 kwietnia 2010 roku (sygn. akt

VI Ka 147/10), uniewinnił skazanego od popełnienia zarzucanego mu

przestępstwa z art. 279 § 1 k.k. w zb. z art. 288 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.,

wymierzając na podstawie art. 85 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k. karę łączną roku

pozbawienia wolności, w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymując w mocy;

VII. Sądu Rejonowego w K. z dnia 22 czerwca 2010 roku (sygn. akt VIII K

51/10), za przestępstwa: z art. 288 § 1 k.k., popełnione w dniu 23 lutego 2008

roku, na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności i z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 279

§ 1 k.k., popełnione w dniu 2 kwietnia 2008 roku, na karę roku i 6 miesięcy

pozbawienia wolności, na podstawie art. 85 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k.

skazanemu wymierzono karę łączną roku i 8 miesięcy pozbawienia wolności, z

4

warunkowym zawieszeniem wykonania kary na okres 4 lat próby. Skazanego

oddano również w okresie próby pod dozór kuratora oraz zasądzono solidarnie od

skazanego i Ł. G. na rzecz pokrzywdzonych kwotę 260 zł tytułem odszkodowania.

Sąd Rejonowy w K., wskazanym powyżej wyrokiem z dnia 22 lutego 2012 roku,

w pkt 1 części dyspozytywnej wyroku, na podstawie art. 85 k.k. w zw. z art 86 § 1

k.k. w zw. z art. 87 k.k., połączył skazanemu K. M. karę ograniczenia wolności,

wymierzoną wyrokiem opisanym w pkt I (sygn. akt VIII K 978/07) oraz karę

pozbawienia wolności wymierzoną wyrokiem opisanym w pkt II (sygn. akt VIII K

1041/07), wymierzając skazanemu karę roku i 5 miesięcy pozbawienia wolności. W

pkt 2 części dyspozytywnej wyroku, na podstawie art. 85 k.k. w zw. z art. 86 § 1

k.k., rozwiązał karę łączną pozbawienia wolności, wymierzoną wyrokiem opisanym

w pkt VI (sygn. akt III K 920/08) i połączył skazanemu jednostkowe kary

pozbawienia wolności wymierzone tym wyrokiem z karą pozbawienia wolności

wymierzoną wyrokiem opisanym w pkt V (sygn. akt II K 377/09) i wymierzył

skazanemu karę łączną 4 lat pozbawienia wolności. W pkt 3 części dyspozytywnej

wyroku, na podstawie art. 577 k.p.k., zaliczył na poczet kary łącznej pozbawienia

wolności orzeczonej w pkt 1 części dyspozytywnej wyroku, okres zatrzymania

skazanego w dniu 15 maja 2007 roku w sprawie z pkt I (sygn. akt VIII K 978/07)

oraz okresy kar już odbytych w podlegających łączeniu sprawach. W pkt 4 części

dyspozytywnej wyroku, na podstawie art. 577 k.p.k., zaliczył na poczet kary łącznej

pozbawienia wolności orzeczonej w pkt 2 części dyspozytywnej wyroku, okresy

zatrzymania skazanego w dniach: 20 i 21 czerwca 2008 roku oraz okres

tymczasowego aresztowania od 1 listopada 2008 roku do 11 maja 2009 roku, w

sprawie z pkt VI (sygn. akt III K 920/08) oraz okres rzeczywistego pozbawienia

wolności od 2 czerwca 2009 roku do 19 sierpnia 2009 roku w sprawie z pkt V (sygn.

akt II K 377/09). W pkt 5 części dyspozytywnej wyroku, na podstawie art. 576 § 1

k.p.k., orzekł, że rozstrzygnięcia zawarte w wyżej połączonych wyrokach w

pozostałym zakresie podlegają odrębnemu wykonaniu. W pkt 6 części

dyspozytywnej wyroku, na podstawie art. 572 k.p.k., w pozostałym zakresie

umorzył postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego. W pkt 7 części

dyspozytywnej wyroku, na podstawie art. 624 § 1 k.p.k. i art. 6 ustawy z dnia 23

czerwca 1973 roku o opłatach w sprawach karnych zwolnił skazanego w całości od

5

zapłaty na rzecz Skarbu Państwa kosztów postępowania. W pkt 8 części

dyspozytywnej wyroku, na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982

roku- prawo o adwokaturze, zasądził od Skarbu Państwa na rzecz obrońcy

skazanego adw. M. F. kwotę 147,60 zł, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej skazanemu z urzędu.

Od tego wyroku łącznego apelację wniósł obrońca skazanego, zaskarżając

wyrok w części dotyczącej orzeczonej kary. Wyrokowi temu zarzucił rażącą

niewspółmierność orzeczonej w pkt 1 i 2 wyroku kary łącznej, poprzez

niezastosowanie przy jej wymierzeniu zasady pełnej absorpcji, podczas gdy

warunki osobiste skazanego oraz zachowanie podczas wykonywania kary,

przemawiają za zastosowaniem w/w zasady. Obrońca skazanego wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku poprzez wymierzenie skazanemu kary łącznej zgodnie z

zasadą pełnej absorpcji, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K.

Sąd Okręgowy w K., wyrokiem z dnia 11 maja 2012 roku (sygn. akt VI Ka

212/12), utrzymał wyrok w mocy w zaskarżonej części, uznając apelację za

oczywiście bezzasadną, zwolnił skazanego od ponoszenia kosztów sądowych w

sprawie, obciążając nimi Skarb Państwa, a także zasądził od Skarbu Państwa

koszty nieopłaconej obrony z urzędu skazanego w postępowaniu odwoławczym.

Kasację od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 11 maja 2012 roku (sygn.

akt VI Ka 212/12) wniósł Prokurator Generalny, zaskarżając to orzeczenie na

korzyść skazanego K. M. Orzeczeniu temu zarzucił rażące i mające istotny wpływ

na treść wyroku naruszenie przepisów prawa karnego procesowego i materialnego,

to jest art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 86 § 1 k.p.k., polegające na nienależytej

kontroli odwoławczej i utrzymaniu w mocy zaskarżonego na korzyść skazanego, w

części dotyczącej kary, wyroku łącznego Sądu pierwszej instancji, którym w pkt 2

części dyspozytywnej wyroku wymierzono K. M. karę łączną pozbawienia wolności

w rozmiarze wyższym od sumy kar jednostkowych podlegających łączeniu.

Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

6

W uzasadnieniu kasacji wskazano, że Sąd Okręgowy rozpoznając apelację

dotyczącą rozstrzygnięcia o karze nie dostrzegł, że w odniesieniu do kary

wymierzonej w pkt 2 części dyspozytywnej wyroku Sądu pierwszej instancji (sygn.

akt VIII K 1481/10) apelacja zarzucająca rażącą niewspółmierność kary jest

zasadna, albowiem kara łączna orzeczona w tym punkcie orzeczona została

powyżej górnej granicy kary łącznej określonej w art. 86 § 1 k.k. W sprawie istniała

bowiem możliwość wymierzenia kary łącznej przy łączeniu wyroków szczegółowo

opisanych w pkt V (sygn. akt II K 377/09) i VI (sygn. akt III K 920/08) w granicach

od 2 lat pozbawienia wolności do 3 lat i 8 miesięcy pozbawienia wolności.

Tymczasem w tym punkcie części dyspozytywnej wyroku łącznego wymierzona

została kara łączna 4 lat pozbawienia wolności. Utrzymanie w mocy przez Sąd

Okręgowy w K. wskazanego powyżej wyroku łącznego Sądu pierwszej instancji

świadczy o nienależytej kontroli odwoławczej, co doprowadziło zaakceptowania

rażącego uchybienia Sądu pierwszej instancji przez Sąd odwoławczy. Dostrzeżenie

tego uchybienia obligowałoby Sąd odwoławczy do zmiany zaskarżonego

orzeczenia w zakresie orzeczenia o karze.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Prokuratora Generalnego była oczywiście zasadna i zasługiwała na

uwzględnienie w trybie art. 535 § 5 k.p.k. Wprawdzie w kasacji wskazano, że wyrok

Sądu Okręgowego zaskarżony został w całości i wniesiono „o uchylenie

zaskarżonego wyroku ...”, ale treść zarzutu i jego uzasadnienie nie pozostawiały

wątpliwości, że dotyczył on rażącego naruszenia prawa karnego materialnego i

procesowego wyłącznie w zakresie utrzymania w mocy wyroku Sądu pierwszej

instancji co do orzeczenia kary łącznej w jego punkcie drugim, a więc kary 4 lat

pozbawienia wolności. Nieprecyzyjne określenie granic kasacji oraz jej wniosku nie

stanowiło przeszkody do procedowania w trybie art. 535 § 5 k.p.k., jako że przepis

art. 536 k.p.k. granice te zawęża także do podniesionego zarzutu. W sprawie nie

wystąpiły określone tym ostatnim przepisem wypadki uzasadniające przekroczenie

granic zarzutu.

Analiza wyroków wskazanych powyżej w pkt V (sygn. akt II K 377/09) i VI (III

K 920/08) wskazuje, że kara łączna wymierzona przez Sąd pierwszej instancji w pkt

2 części dyspozytywnej wyroku łącznego (sygn. akt VIII K 1481/10), następnie

7

zaaprobowana przez Sąd odwoławczy w toku kontroli instancyjnej, została

wymierzona wadliwie, powyżej górnej granicy możliwej do orzeczenia kary łącznej

pozbawienia wolności. Wyrokiem z pkt V (sygn. akt II K 377/09), K. M. skazano na

karę 2 lat pozbawienia wolności. W wyroku wskazanym w pkt VI (sygn. akt III K

920/08), skazanemu wymierzono cztery kary jednostkowe pozbawienia wolności:

za pierwszy czyn karę 8 miesięcy pozbawienia wolności, za drugi czyn karę 4

miesięcy pozbawienia wolności, za trzeci czyn karę 8 miesięcy pozbawienia

wolności, za czwarty czyn karę roku pozbawienia wolności. Skazanemu

wymierzono następnie karę łączną 2 lat pozbawienia wolności. Wyrok ten został

zmieniony wyrokiem Sądu odwoławczego, zgodnie z którym skazanego

uniewinniono od popełnienia czynu czwartego i wymierzono karę łączną roku

pozbawienia wolności.

Zgodnie z art. 86 § 1 k.k., Sąd wymierza karę łączną w granicach od

najsurowszej kary do sumy wszystkich kar, z zastrzeżeniem co do kary

pozbawienia wolności, aby kara ta nie przekroczyła 15 lat pozbawienia wolności.

Sąd pierwszej instancji wydający wyrok łączny dotyczący K. M. mógł więc

wymierzyć przy łączeniu kar jednostkowych z pkt V (sygn. akt II K 377/09) oraz pkt

VI (sygn. akt III K 920/08), karę łączną pozbawienia wolności w granicach od 2 lat

do 3 lat i 8 miesięcy. Wymierzył on natomiast karę 4 lat pozbawienia wolności, co

zostało zaaprobowane przez Sąd odwoławczy w zaskarżonym orzeczeniu, po

rozpoznaniu apelacji zarzucającej niewspółmierność kary łącznej. Trudno nie

dostrzec, że wymierzenie kary łącznej w zakresie dotyczącym wyroków z pkt V

(sygn. akt II K 377/09) i pkt VI (sygn. akt III K 920/08), w wymiarze 4 lat

pozbawienia wolności, byłoby możliwe w przypadku gdyby wyrok z pkt VI nie został

zmieniony w postępowaniu odwoławczym, gdzie skazanego uniewinniono od

popełnienia jednego z czynów. Analizując uzasadnienie wyroku Sądu pierwszej

instancji (sygn. akt VIII K 1481/10), stwierdzić należy, że Sąd ten w żaden sposób

nie odniósł się do kwestii uniewinnienia skazanego od jednego z zarzutów, zupełnie

ją pomijając i biorąc za podstawę orzeczenia wszystkie kary jednostkowe wskazane

w wyroku zapadłym w pierwszej instancji z pkt VI (sygn. akt III K 920/08). Znalazło

to swój wyraz w wadliwym określeniu granic kary łącznej, poprzez zaliczenie do

sumy kar jednostkowych kary wymierzonej za czyn, od którego skazany został

8

uniewinniony. W związku z tym doszło do orzeczenia wyższej kary łącznej

dotyczącej tych wyroków jednostkowych, niż było to możliwe w oparciu o treść art.

86 § 1 k.k. Sąd odwoławczy, rozpoznając sprawę, w której wydany został

zaskarżony wyrok, nie wziął pod uwagę tej okoliczności, skupiając się w zasadzie

na kwestiach dotyczących możliwości wymierzenia w sprawie kary łącznej w

oparciu o zasadę pełnej absorpcji. Z pola widzenia Sądu odwoławczego umknęło

to, że zarzut apelacyjny, mimo iż jego uzasadnienie skupiło się jedynie na

kwestiach dotyczących możliwości wymierzenia skazanemu kary łącznej w oparciu

o zasadę pełnej absorpcji, może być zasadny w związku z okolicznościami

wadliwego wymiaru kary łącznej i wymierzenia jej niezgodnie z dyspozycją art. 86 §

1 k.k.

Zgodnie z art. 433 § 1 k.p.k., sąd odwoławczy rozpoznaje sprawę w

granicach środka odwoławczego, a w zakresie szerszym o tyle, o ile ustawa to

przewiduje. Wyrok łączny Sądu pierwszej instancji zaskarżony został w zakresie

rozstrzygnięcia o karze. Wyrokowi temu zarzucono rażącą niewspółmierność

wymierzonej kary łącznej. Zgodnie z art. 447 § 2 k.p.k. apelację co do kary uważa

się za zwróconą przeciwko całości rozstrzygnięcia o karze i środkach karnych. W

realiach niniejszej sprawy Sąd odwoławczy, działając w granicach zaskarżenia,

zobowiązany był nie tylko do odniesienia się do kwestii podnoszonych w

uzasadnieniu apelacji i dotyczących możliwości zastosowania przy wymiarze kary

łącznej zasady pełnej absorpcji, ale również winien przeanalizować, czy

wymierzona kara łączna mieści się w granicach określonych art. 86 § 1 k.k. Granice

środka odwoławczego wyznaczają bowiem kierunek, zakres zaskarżenia i

podniesione zarzuty. Zaskarżenie wyroku w zakresie kary, przy zarzucie rażącej jej

niewspółmierności (art. 438 pkt 4 k.p.k.), obliguje Sąd odwoławczy do rozpatrzenia

wszelkich okoliczności dotyczących wymierzonej kary i środków karnych (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2011 roku, II KK 224/11, Lex nr

1084717, z dnia 5 lutego 2013 roku, II KK 101/12, Lex nr 1282442 oraz 5 stycznia

2006 roku, III KK 266/05, Lex nr 172214). Mając na uwadze treść art. 447 § 2

k.p.k., Sąd odwoławczy nie może ograniczyć rozpoznania apelacji jedynie do

jednego z elementów orzeczenia o karze łącznej, jakim była ocena prawidłowości

zastosowania zasady asperacji. W niniejszej sprawie, Sąd odwoławczy, w toku

9

kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia Sądu pierwszej instancji, skupił się

jedynie na okolicznościach podnoszonych w uzasadnieniu apelacji, a co za tym

idzie, nie dokonał kompleksowej oceny prawidłowości wymiaru kary łącznej, co

mieściło się w zakresie zaskarżenia wyroku łącznego, a do czego w związku z tym

był również zobowiązany. Konsekwencją przeprowadzenia postępowania

odwoławczego z naruszeniem art. 433 § 1 k.p.k. było pominięcie wadliwego

rozstrzygnięcia o karze, a więc także naruszenia art. 86 § 1 k.k. Naruszenie tych

przepisów, miało charakter rażący i w sposób istotny wpływało na treść

zaskarżonego orzeczenia. Doprowadziło bowiem do wymierzenia skazanemu kary

łącznej przekraczającej górną granicę możliwą do orzeczenia w wyroku łącznym. W

związku z tym kasację Prokuratora Generalnego uznać należało za oczywiście

zasadną, co implikowało uchylenie zaskarżonego wyroku w części w jakiej utrzymał

on w mocy wyrok Sądu pierwszej instancji orzekający o karze łącznej czterech lat

pozbawienia wolności (pkt 2) i przekazaniem w tym zakresie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K. w postępowaniu odwoławczym.

W toku tego postępowania, Sąd odwoławczy, dokonując ponownej kontroli

wyroku Sądu pierwszej instancji, uniknie uchybień będących podstawą

uwzględnienia kasacji, w szczególności dokona należytej kontroli zaskarżonego

orzeczenia w granicach zakreślonych przez art. 433 § 1 k.p.k. i art. 447 § 2 k.p.k.

oraz tak ukształtuje karę łączną, aby spełniała ona wymogi określone przez art. 86

§ 1 k.k.

Kierując się powyższą argumentacją, Sąd Najwyższy orzekł, jak w części

dyspozytywnej wyroku.