IV KK 87/13

Sygn. akt IV KK 87/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Puszkarski

SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca)

Protokolant Danuta Bratkrajc

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza

w sprawie K. W.

skazanego z art. 284 § 2 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 10 lipca 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego w T.

z dnia 21 października 2011 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w T.

z dnia 14 czerwca 2011 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zmieniony nim wyrok Sądu

Rejonowego w T. z dnia 14 czerwca 2011 r. i na podstawie art. 17

§ 1 pkt 9 kpk w zw. z art. 537 § 2 kpk postępowanie w sprawie

umarza,

2. kosztami procesu obciąża Skarb Państwa.

2

UZASADNIENIE

Wytwórnia Cukierniczo-Piekarnicza „K." sp. z o.o. wystąpiła przeciwko K. W.

z subsydiarnym aktem oskarżenia zarzucając mu, że w okresie od grudnia 2004 r.

do kwietnia 2005 r. przywłaszczył środki pieniężne pobrane ze sklepów na łączną

kwotę 21.332,59 zł na szkodę pokrzywdzonej spółki, tj. o występek z art. 284 § 2

k.k.

Sąd Rejonowy w T., wyrokiem z dnia 14 czerwca 2011 r., uznał oskarżonego

K. W. za winnego popełnienia występku z art. 284 § 2 k.k. i za to skazał go na karę

10 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawiesił na okres

próby 3 lat oraz karę grzywny w wysokości 50 stawek dziennych po 10 zł każda.

Jednocześnie, na podstawie art. 72 § 2 k.k., zobowiązał oskarżonego do

naprawienia w całości szkody wyrządzonej przestępstwem poprzez zapłatę na

rzecz pokrzywdzonej spółki kwoty 15.425,33 zł w terminie roku od

uprawomocnienia się wyroku.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł obrońca oskarżonego, który

powołując się na zarzut błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę

orzeczenia, wniósł w konkluzji o zmianę tegoż wyroku przez uniewinnienie

oskarżonego od popełnienia zarzucanego mu czynu.

Sąd Okręgowy w T., wyrokiem z dnia 21 października 2011 r., zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił rozstrzygnięcie o nałożeniu na

oskarżonego obowiązku naprawienia szkody, a w pozostałym zakresie wyrok

utrzymał w mocy.

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w T. z dnia 21

października 2011 r. - na korzyść skazanego K. W. - wywiódł Prokurator Generalny,

który powołując się na zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku

naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 439 §

1 pkt 9 k.p.k., a polegającego na nieprzeprowadzeniu prawidłowej kontroli

odwoławczej i zaakceptowaniu błędnego poglądu sądu pierwszej instancji, że

pokrzywdzony uzyskał status oskarżyciela subsydiarnego, podczas gdy nie zostały

spełnione przesłanki określone w art. 330 § 2 k.p.k. z uwagi na brak zaistnienia

warunku uprzedniej kontroli sądowej postanowienia prokuratora o umorzeniu

dochodzenia, co obligowało sąd odwoławczy do orzekania poza granicami

3

zaskarżenia i stwierdzenia istnienia negatywnej przesłanki procesowej określonej w

art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., wniósł o uchylenie tegoż wyroku oraz zmienionego nim

wyroku Sądu Rejonowego w T. i umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1

pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 537 § 2 k.p.k. - wobec braku skargi uprawnionego

oskarżyciela.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Kasacja jest zasadna.

W pierwszej kolejności, w związku z podniesionym w kasacji zarzutem,

należy przypomnieć następujące fakty.

Wytwórnia Cukierniczo - Piekarnicza „K.” sp. z o.o., złożyła zawiadomienie o

możliwości popełnienia przestępstwa z art. 284 § 2 k.k. przez K. W. do Prokuratury

Rejonowej w T. w dniu 12 grudnia 2008 r.

Postanowieniem z dnia 26 marca 2009 r. (zatwierdzonym przez prokuratora

w dniu 31 marca 2009 r.) odmówiono wszczęcia dochodzenia w powyższej sprawie

wobec stwierdzenia, że czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego (art. 17 § 1

pkt 2 k.p.k.).

Na powyższe postanowienie pokrzywdzona spółka wniosła zażalenie, a Sąd

Rejonowy w T., postanowieniem z dnia 1 czerwca 2009 r., uchylił zaskarżone

postanowienie i sprawę przekazał Prokuraturze Rejonowej w T. celem

kontynuowania postępowania.

Postanowieniem z dnia 22 czerwca 2009 r. zostało wszczęte dochodzenie w

sprawie przywłaszczenia przez K. W. pieniędzy na szkodę Wytwórni Cukierniczo-

Piekarniczej „K.”, a postanowieniem z dnia 14 sierpnia 2009 r. (zatwierdzonym

przez prokuratora w dniu 19 sierpnia 2009 r.) postępowanie w tej sprawie

umorzono „wobec braku znamion czynu zabronionego” (art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.).

Odpis postanowienia o umorzeniu dochodzenia pokrzywdzona spółka otrzymała w

dniu 24 sierpnia 2009 r., a w dniu 25 września 2009 r. został złożony w Sądzie

Rejonowym w T., przez Wytwórnię Cukierniczo-Piekarniczą „K.” sp. z o.o.,

subsydiarny akt oskarżenia przeciwko K. W.

Z powyższego zestawienia wynika w sposób oczywisty, że postanowieniem

z dnia 26 marca 2009 r. odmówiono wszczęcia dochodzenia, a postanowieniem z

dnia 14 sierpnia 2009 r. umorzono dochodzenie. Za każdym razem została więc

4

wydana inna decyzja organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze.

Natomiast art. 330 § 2 k.p.k. stanowi, że „jeżeli prokurator nadal nie znajduje

podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, wydaje ponownie postanowienie o

umorzeniu postępowania lub odmowie jego wszczęcia. W takim wypadku

pokrzywdzony, który wykorzystał uprawnienia przewidziane w art. 306 § 1, może

wnieść akt oskarżenia określony w art. 55 § 1 - o czym należy go pouczyć”. Przepis

art. 55 § 1 k.p.k. stanowi z kolei, że „w razie powtórnego wydania przez prokuratora

postanowienia o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania w wypadku, o

którym mowa w art. 330 § 2, pokrzywdzony może w terminie miesiąca od

doręczenia mu zawiadomienia o postanowieniu wnieść akt oskarżenia do sądu”.

Odnosząc się do powyższej problematyki Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

17 maja 2000 r. (I KZP 9/00, OSNKW 2000/5-6/42) stwierdził, że ponowne wydanie

postanowienia o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu dochodzenia bądź śledztwa,

przy jednolicie rozumianym znaczeniu wyrazu „ponownie” („jeszcze raz”, „na nowo”,

„po raz drugi”, „powtórnie”), oznacza wydanie po raz wtóry, raz jeszcze, takiej

samej decyzji, jak wydana poprzednio. Fakt, iż w przywołanych powyżej przepisach

użyty został także spójnik „lub” nie zmienia powyższej oceny. Nie można bowiem w

wypadku, gdy uchyloną przez sąd decyzją było postanowienie prokuratora o

odmowie wszczęcia uznać, że z „ponowną” taką decyzją będziemy mieli do

czynienia zarówno wtedy, gdy wyda on teraz postanowienie o odmowie wszczęcia,

jak i gdy postanowi o umorzeniu postępowania. Wyraz „ponownie” użyty w zdaniu

pierwszym § 2 art. 330 k.p.k., w kontekście użytego tu spójnika „lub”, oznacza więc

w istocie, że chodzi o ponowne, czyli raz jeszcze wydanie takiej samej jak uchylona

poprzednio decyzji procesowej, a więc o „ponowną” odmowę wszczęcia „lub” o

„ponowne” umorzenie postępowania.

Nie sposób więc przyjąć, że użycie w art. 330 § 2 k.p.k. słowa „lub” oznaczać

może dowolną konfigurację obu postanowień, jako że z natury rzeczy w wypadku

uprzedniego uchylenia decyzji umarzającej ponownie można już tylko umorzyć

postępowanie raz jeszcze, nie można zaś odmówić jego wszczęcia; konfiguracja

jest zatem tylko jedna, taka sama jak uprzednio. Jedynie w wypadku uchylenia

postanowienia o odmowie wszczęcia możliwe jest zarówno ponowne odmówienie,

jak i - po wszczęciu postępowania - umorzenie tego postępowania. To ostatnie

5

jednak nie jest już decyzją „ponowną”. W konsekwencji więc należy przyjąć, że

użyte w art. 330 § 2 zd. 1 k.p.k. określenie „wydaje ponownie postanowienie o

umorzeniu postępowania lub odmowie jego wszczęcia” oznacza, iż chodzi o

sytuację, gdy prokurator - po uprzednim uchyleniu przez sąd postanowienia o

odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania - nie znajdując nadal podstaw

do wniesienia aktu oskarżenia, wydaje po raz wtóry takie samo postanowienie jak

to, które było poprzednio przedmiotem zaskarżenia. Stanowisko to znajduje

wsparcie także w treści art. 55 § 1 k.p.k., przepisu powiązanego z art. 330 k.p.k.,

jako że wskazuje się tu, kiedy to pokrzywdzony może samodzielnie wystąpić z

oskarżeniem posiłkowym subsydiarnym. Może to uczynić „w razie powtórnego

wydania postanowienia o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania”.

Użycie słowa „powtórnie” nie może oznaczać nic innego jak wydanie raz jeszcze

decyzji o odmowie wszczęcia lub raz jeszcze postanowienia umarzającego

ponownie postępowanie karne. Nie ma natomiast znaczenia, czy owa powtórna

decyzja oparta jest na tej samej, czy na innej podstawie prawnej. Oczywiste jest

jednak, że w wypadku wydania, po uprzednim uchyleniu przez sąd postanowienia o

odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego, decyzji o wszczęciu

dochodzenia lub śledztwa, a następnie postanowienia o jego umorzeniu, nie można

mówić o wydaniu ponownie postanowienia, jakie uprzednio uchylono. To zaś

otwiera drogę do zaskarżenia decyzji umarzającej w trybie wskazanym w art. 306 §

2 k.p.k., a nie do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia. Mogłoby to nastąpić

dopiero po uchyleniu przez sąd postanowienia o umorzeniu postępowania i

wydaniu przez prokuratora ponownego postanowienia o umorzeniu postępowania.

Skoro zaś w omawianej sprawie tak się nie stało, to oczywistym jest, że

Wytwórnia Cukierniczo - Piekarnicza „K.” sp. z o.o. nie uzyskała uprawnień do

wystąpienia z subsydiarnym aktem oskarżenia przeciwko K. W. Całe natomiast

postępowanie sądowe zakończone zaskarżonym kasacją Prokuratora

Generalnego wyrokiem, prowadzone było przy braku skargi uprawnionego

oskarżyciela, a więc z rażącym naruszeniem art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.

Niezależnie jednak od powyższego należy zwrócić uwagę na jeszcze jedną

- ważką - okoliczność, do której zresztą Sąd Najwyższy również w swoich

wcześniejszych orzeczeniach się odwoływał (zob. wyrok Sądu Najwyższego z

6

dnia 5 grudnia 2012 r., III KK 122/12, OSNKW 2013/1/9). Otóż pouczenie

pokrzywdzonego po umorzeniu postępowania, nie było właściwe, a co więcej,

wprowadzało w błąd osobę pouczaną. W jego tekście figurowały bowiem

jednocześnie pouczenia o możliwości zażalenia się do sądu oraz wniesienia aktu

oskarżenia. Nie przekreślono przy tym żadnego z elementów pouczeń, które w

danej, konkretnej sytuacji, nie były aktualne, co mogło wprowadzać w błąd,

zwłaszcza osoby nieobeznane z przepisami prawa. Każde pouczenie o

uprawnieniach strony w związku z wydaniem określonej decyzji procesowej

powinno być bowiem dostosowane do konkretnej sytuacji i wyraźnie wskazywać

sposób postąpienia w danym przypadku. Nie ma przy tym znaczenia, że organ

posługuje się określonymi formularzami, jako że zawarte w nich pouczenia

należy zawsze dostosować do realiów procesowych danej sprawy.

Pokrzywdzony zaś, tak jak każda strona postępowania karnego, nie może ponosić

konsekwencji procesowych z powodu braku prawidłowego pouczenia, na co

wyraźnie wskazuje art. 16 § 1 k.p.k., a mylne pouczenie uczestnika postępowania o

jego uprawnieniach stanowi niezależną od niego przyczynę niedotrzymania terminu

zawitego. Słusznie przy tym w orzecznictwie podkreśla się, że w sytuacji gdy

istnieją wątpliwości co do zrealizowania przez organ procesowy obowiązku

właściwego pouczenia, nie można ich rozstrzygać na niekorzyść strony (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2011 r., II KZ 22/11, LEX nr

847149). Także fakt, że Sąd Rejonowy błędnie postąpił przyjmując subsydiarny akt

oskarżenia i orzekając merytorycznie w oparciu o tę skargę, zamiast umorzyć

postępowanie jeszcze przed rozprawą (art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k.), oraz że wyrok ten

został obecnie z uwagi na to uchybienie uchylony przez Sąd Najwyższy, nie

powinien oddziaływać negatywnie na procesowe uprawnienia pokrzywdzonego.

Dlatego też, w ocenie Sądu Najwyższego, pokrzywdzony ma nadal

możliwość wystąpienia z zażaleniem na postanowienie o umorzeniu postępowania

wydane w dniu 14 sierpnia 2009 r., łącząc je z wnioskiem o przywrócenie mu

terminu zawitego do wniesienia tego zażalenia z uwagi na to, że niedotrzymanie

tego terminu nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych, a to ze względu na

wskazane wyżej błędne pouczenie przekazane mu wraz z owym postanowieniem.

Mając to wszystko na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.

7