V CSK 393/12

Sygn. akt V CSK 393/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Ewa Zawisza

w sprawie z powództwa A. R.

przeciwko W.M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 lipca 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka dochodziła od pozwanego zapłaty kwoty 737989 zł tytułem

naprawienia szkody powstałej w następstwie przywłaszczenia przez pozwanego

linii technologicznej do poprzecznego rozcinania blachy, za które to przestępstwo

pozwany został prawomocnie skazany wyrokiem Sądu karnego.

W następstwie rozpoznania zarzutów pozwanego od nakazu zapłaty

uwzględniającego powództwo w całości, Sąd Okręgowy, wyrokiem z dnia 21 marca

2011 r., uchylił nakaz zapłaty ponad kwotę 670.989,99 zł, utrzymując nakaz zapłaty

w pozostałej części. Uznał, że jest związany, na podstawie art. 11 k.p.c.,

prawomocnym wyrokiem skazującym pozwanego za przestępstwo przywłaszczenia

mienia powódki o wartości ustalonej tym wyrokiem. Sąd ten ustalił, że powódka

otrzymała od nabywcy urządzenia częściową zapłatę w wysokości 67.000 zł i odjął

tę kwotę od określonej w wyroku karnym wartości sprzedanej linii, utrzymując

w konsekwencji nakaz zapłaty do wysokości kwoty 670,989,99 zł. Rozstrzygnięcie

to Sąd Okręgowy wydał na podstawie art. 415 k.c. i art. 496 k.c.

Apelację pozwanego od wymienionego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 29 lutego 2012 r., aprobując ustalony stan faktyczny jak

i wszechstronne rozważenie zebranego materiału dowodowego; dokonał jedynie

korekty uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia.

Za prawidłową uznał Sąd odwoławczy ocenę Sądu I instancji co do spornego

w sprawie zakresu związania sądu cywilnego wyrokiem karnym skazującym.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że jeśli do istoty przestępstwa należy wyrządzenie

szkody w określonym rozmiarze, od której zależy kwalifikacja prawna czynu, to Sąd

cywilny związany jest ustaloną w wyroku karnym szkodą w postaci wskazanej m.in.

„przywłaszczonej określonej rzeczy”. Innymi słowy, Sąd drugiej instancji uznał

związanie sądu cywilnego ustaleniami zawartymi w sentencji prawomocnego

wyroku skazującego, które należą do znamion przedmiotowych konkretnego

przestępstwa.

W konsekwencji powyższego Sąd odwoławczy uznał związanie na

podstawie art. 11 k.p.c. ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego co do

tego, że pozwany dokonał przywłaszczenia mienia znacznej wartości, czym działał

na szkodę powódki. Ponieważ popełnienie tego przestępstwa wyrządziło powódce

3

szkodę to pozwany zobowiązany jest do naprawienia powódce tej szkody na

podstawie art. 415 k.c., a jego odpowiedzialność cywilna nie opiera się na art. 405

k.c., czy art. 411 k.c.

Za prawidłowe uznał Sąd Apelacyjny ustalenie wysokości poniesionej przez

powódkę szkody, tj. określonej kwotą nieuzyskanej od kupującego zapłaty części

ceny sprzedanej rzeczy, której odzyskania powódka została pozbawiona

w następstwie popełnionego przez pozwanego przestępstwa przywłaszczenia.

W ocenie Sądu odwoławczego, od ustalonej w wyroku karnym szkody w wysokości

niezapłaconej reszty ceny należało odliczyć kwotę uiszczoną już powódce tytułem

części reszty ceny, tj. 67.000 zł.

Pozwany zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, wskazując

w skardze kasacyjnej na zarzuty mieszczące się w obu podstawach kasacyjnych.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie

następujących przepisów k.p.c., twierdząc, że miało ono istotny wpływ na wynik

sprawy:

- art. 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., poprzez błędne utożsamianie szkody

wyrządzonej wskutek przywłaszczenia mienia z wartością tego mienia, w sytuacji,

w której szkoda nie jest ustawowym znamieniem przestępstwa przywłaszczenia

i nie została ustalona w wyroku karnym skazującym.

Nadto skarżący zarzucił błędne uznanie związania sądu cywilnego okolicznościami

nie stanowiącymi znamion przestępstwa, a także opisem przestępstwa w sentencji

wyroku karnego sprzecznym z ustalonym przez Sąd karny stanem faktycznym;

- art. 244 k.p.c. i art. 236 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 zd. 1 k.p.c. przez

błędne uznanie akt postępowania karnego za samoistny dowód w sprawie cywilnej;

- art. 386 § 1 i 4 k.p.c. przez ich niezastosowanie i art. 385 k.p.c. przez błędne

zastosowanie.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej pozwany zarzucił niezastosowanie

art. 494 k.c. i art. 411 § 1 k.c. oraz art. 405 k.c. in fine w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

i przyjęcie, że mimo ustalenia odstąpienia przez powódkę od umowy sprzedaży

pozwany odpowiada na szkodę w postaci niezapłaconej części ceny a więc za

szkodę wynikającą z niewykonania umowy, która przestała wiązać.

4

Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o oddalenie tej skargi

i o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego,

twierdząc, że wartość przywłaszczonego mienia jest elementem istoty przestępstwa

przywłaszczenia i wiąże sąd cywilny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec trafności zarzutu

naruszenia art. 11 k.p.c. i wynikającej z tego konsekwencji, tj. zakresu związania

sądu cywilnego prawomocnym wyrokiem karnym skazującym pozwanego za

przestępstwo przywłaszczenia mienia znacznej wartości. Rację ma skarżący tylko o

tyle, że nie można utożsamiać szkody wyrządzonej przestępstwem

przywłaszczenia mienia z wartością przywłaszczonego mienia, a w niniejszym

procesie powódka dochodzi od pozwanego odszkodowania za szkodę wyrządzoną

jej wskutek popełnienia przez pozwanego deliktu, stanowiącego w płaszczyźnie

prawnokarnej przestępstwo określone w art. 284 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowany jest już pogląd, że

związanie sądu cywilnego ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego co do

popełnienia przestępstwa i to w odniesieniu do wyrządzonej przestępstwem szkody

uzależnione jest od tego, czy wysokość szkody stanowi element stanu faktycznego

objętego tym przestępstwem (wyrok SN z dnia 24 marca 2010 r., V CSK 310/09,

niepubl.). W judykaturze podkreślono również, że istota związania wynikającego

z art. 11 k.p.c. polega na wyłączeniu dokonywania w postępowaniu cywilnym

ustaleń faktycznych innych niż te, których dokonał sąd karny w sentencji wyroku

skazującego, co oznacza, że nie wiążą ustalenia zawarte w uzasadnieniu wyroku

skazującego. Innymi słowy, istota związania sądu cywilnego skazującym wyrokiem

karnym na podstawie art. 11 k.p.c. wyraża się w tym, że w skład podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia sądu cywilnego wchodzi czyn opisany w sentencji

wydanego w postępowaniu karnym wyroku skazującego, i tylko w tym zakresie sąd

cywilny pozbawiony jest możliwości dokonywania samodzielnych ustaleń,

w szczególności odmiennych od przeniesionych na podstawie tego wyroku

z procesu karnego (por. wyroki SN: z dnia 2 lutego 2012 r., II CSK 330/11, niepubl.,

z dnia 21 lutego 2013 r., I CSK 373/12, niepubl.).

5

Prezentowany kierunek wykładni art. 11 k.p.c. sprowadza się więc w istocie

do stwierdzenia, że sąd w postępowaniu cywilnym związany jest ustaleniami

zawartymi w sentencji wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa i jego

kwalifikacji, a więc uwzględniającymi znamiona przestępstwa, za popełnienie

którego pozwany został prawomocnie skazany. Związanie sądu w postępowaniu

cywilnym nie obejmuje więc elementów uzasadnienia skazującego wyroku karnego,

z wyjątkiem ustalenia miejsca i sytuacji, w jakiej przestępstwo zostało popełnione

(wyroki SN z dnia: 25 czerwca 2010 r., I CSK 520/09), niepubl.; z dnia 23 listopada

2011 r., IV CSK 142/11, niepubl.).

Zasada wyrażona w art. 11 k.p.c. nie stoi więc na przeszkodzie czynieniu

przez sąd orzekający w postępowaniu cywilnym samodzielnych ustaleń, nie

wyłączając także ewentualnie mniej korzystnych dla pozwanego, niż wynikałoby to

z uzasadnienia prawomocnego wyroku skazującego. Związanie prawomocnym

wyrokiem skazującym dotyczy bowiem wyłącznie pozytywnie ustalonych w jego

sentencji znamion przestępstwa, za popełnienie którego pozwany został

prawomocnie skazany, co oznacza, że przepis art. 11 k.p.c. nie ogranicza

dopuszczalności samodzielnego ustalenia przez sąd w postępowaniu cywilnym

okoliczności zdarzenia, w tym także jego skutków w płaszczyźnie majątkowej

strony powodowej, które nie są opisane w sentencji prawomocnego wyroku

karnego skazującego pozwanego (wyrok SN z dnia 20 grudnia 2005 r., V CK

297/05, niepubl.).

Badanie w sprawie cywilnego podstaw i zakresu zastosowania art. 11 k.p.c.

musi więc objąć ocenę wystąpienia łącznie wszystkich wskazanych w tym przepisie

elementów, a także tego, czy popełnione przez pozwanego przestępstwo wpłynęło,

a jeśli tak, to w jakim zakresie, na szkodę, której naprawienia domaga się strona

powodowa (wyrok SN z dnia 13 grudnia 2012 r., V CSK 25/12, niepubl.).

Rację ma więc strona skarżąca, że znamionami przestępstwa

przywłaszczenia mienia znacznej wartości (art. 284 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1

k.k.) nie jest objęte wyrządzenie pokrzywdzonemu szkody, a tym samym określenie

jej wysokości. Przywłaszczenie mienia znacznej wartości określonej w sentencji

wyroku karnego skazującego za popełnienie tego przestępstwa nie może więc być

automatycznie utożsamiane z wysokością szkody wyrządzonej popełnieniem tego

6

przestępstwa, ponieważ możliwa jest sytuacja, w której szkoda albo w ogólne nie

powstanie, albo jej wysokość będzie równa, wyższa, a nawet niższa w stosunku do

wartości przywłaszczonego mienia.

Tymczasem Sąd Apelacyjny błędnie uznał, że wysokość szkody, poniesionej

przez powódkę w następstwie przywłaszczenia przez pozwanego jej mienia,

określa kwota 737,989,99 zł, odpowiadająca części ceny sprzedanego przez

powódkę urządzenia, niezapłaconej powódce przez jego pierwotnego nabywcę.

Zasadność zarzutu skargi kasacyjnej w tym przedmiocie wynika po pierwsze

z tego, że wyrządzenie szkody, a więc także jej wysokość, nie należą do znamion

przestępstwa przywłaszczenia mienia znacznej wartości. Po wtóre, w sentencji

prawomocnego wyroku skazującego pozwanego za popełnienie przestępstwa nie

została ustalona wysokość szkody wyrządzonej powódce tym przestępstwem,

ponieważ za takie ustalenie nie można automatycznie uznać wskazanej w sentencji

tego wyroku kwoty 737,989,99 zł, jako pozostałej do uiszczenia pełnej należności

przez nabywcę urządzenia, a więc części ceny jego nabycia. Zawarte w sentencji

prawomocnego wyroku skazującego stwierdzenie, że pozwany (ówczesny

oskarżony) działał na szkodę powódki dokonując przypisanego mu przestępstwa,

może co najwyżej przesądzać i przesądza o statusie powódki jako osoby

poszkodowanej w następstwie jego popełnienia, ale nie dowodzi ustalenia

wysokości poniesionej przez nią szkody wyrządzonej tym przestępstwem.

Tymczasem w tej ostatniej kwestii zaskarżony wyrok pozbawiony jest

niezbędnych ustaleń, co oznacza że wydany został co najmniej przedwcześnie.

Nie ma natomiast racji skarżący zarzucając naruszenie art. 11 zd. 1 k.p.c.

wskutek błędnego przyjęcia związania sądu cywilnego opisem przestępstwa,

dokonanym, w sentencji wyroku skazującego, sprzecznie – w ocenie pozwanego –

z ustalonym przez sąd karny stanem faktycznym. Przepis art. 11 k.p.c. nie służy

bowiem do podważania w postępowaniu cywilnym ustaleń faktycznych przyjętych

przez sąd karny za podstawę do wydania wyroku skazującego.

Jako chybione należało również ocenić zarzuty naruszenia art. 244 k.p.c.

i art. 236 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c., ponieważ Sąd Apelacyjny

nie wyraził przypisywanego mu w skardze kasacyjnej stanowiska, że akta

postępowania karnego stanowią samoistny dowód w sprawie cywilnej, a nie

7

wyłącznie konkretne dokumenty zawarte w tych aktach. Natomiast milcząca

aprobata tego Sądu dla takiego nieścisłego stanowiska zaprezentowanego przez

Sąd pierwszej instancji wymagałaby postawienia w skardze kasacyjnej zarzutu

naruszenia właściwego, adekwatnego przepisu z zakresu postępowania

apelacyjnego, którym nie jest ani art. 382 k.p.c. ani art. 391 § 1 k.p.c.

Nietrafnymi okazały się również zarzuty zgłoszone w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej, przez niezastosowanie ar.t 494 k.c., art. 411 § 1 k.c. oraz art.

405 in fine k.c. Wbrew błędnej sugestii skarżącego, Sąd Apelacyjny, rozpoznawszy

roszczenie powódki dochodzone w ramach reżimu deliktowej odpowiedzialności

odszkodowawczej, zasadnie uznał, że podstawą tej odpowiedzialności pozwanego

jest art. 415 k.c., a w konsekwencji jego odpowiedzialność nie opiera się na art. 405

k.c., czy też art. 411 k.c.

Okoliczność, że Sąd ustalił, iż powódka odstąpiła od umowy sprzedaży nie

skutkowało przyjęciem stanowiska, błędnie przypisywanego Sądowi Apelacyjnemu

przez skarżącego, że pozwany odpowiada za szkodę wynikającą z niewykonania

umowy. Przeciwnie, Sąd Apelacyjny wyraźnie przyjął art. 415 k.c. jako

materialnoprawną podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego za

cywilnoprawne skutki popełnionego deliktu, będącego także przestępstwem.

W tym stanie rzeczy, wobec zasadności jedynie zarzutu naruszenia art. 11

zd. 1 k.p.c., przez jego błędne zastosowanie także w odniesieniu do wysokości

szkody wyrządzonej popełnieniem przestępstwa przywłaszczenia, Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania

na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.

db