II PK 334/12

Sygn. akt II PK 334/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. K.-H.

przeciwko Zespołowi Szkół w S.

o ustalenie i uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia warunków umowy o pracę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 lipca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń

Społecznych w Z.

z dnia 19 marca 2012 r.,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Powódka E. K. – H. domagała się uznania wypowiedzenia przez pozwany

Zespół Szkół w S. warunków pracy za bezskuteczne. Powódka była i jest

nauczycielem u pozwanego. W uzasadnieniu pozwu powódka twierdziła, że jest

2

zatrudniona u pozwanego na podstawie mianowania na stanowisku nauczyciela

informatyki. Pozwany wnosił o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 21.12.2011 r. Sąd Rejonowy w Ś., Wydział Pracy uznał, że

E. K.-H. jest zatrudniona w pozwanym Zespole Szkół w S. od 1.09.2006 r. na

podstawie mianowania na stanowisku nauczyciela informatyki w pełnym wymiarze

zajęć. Ponadto orzekł o bezskuteczności wypowiedzenie powódce E. K.-H. przez

pozwanego Zespół Szkół w S. w dniu 2.09.2011 r. warunków umowy o pracę,

bowiem stosowanie art. 42 k.p. do nauczycieli mianowanych jest niedopuszczalne.

Ferując wyrok Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny sprawy.

Powódka była zatrudniona od 01.09.1984 r. W dniu 22.03.2001 r. powódka

uzyskała stopień nauczyciela dyplomowanego. Z dniem 19.08.2002 r. Zarząd

Gminy w S. powierzył powódce stanowisko dyrektora Gminnego Przedszkola w S.

na okres 5 lat, tj. do 31.08.2007 r. Stosunek pracy powódki z Gminnym

Przedszkolem w S. ustał dniem 31.08.2006 r. w związku z rozwiązaniem umowy o

pracę na mocy porozumienia stron. Zespół Szkół w S. obejmuje Publiczną Szkołę

Podstawową S. i Publiczne Gimnazjum nr 1 w S.

Wójt Gminy S. w dniu 14.08.2006 r. powierzył powódce – po

przeprowadzonym konkursie – pełnienie funkcji dyrektora Zespołu Szkół w S. od

01.09.2006 r. do 31.08.2011 r. Z dniem 1.09.2006 r. powódka została zatrudniona

w Zespole Szkół w S. na podstawie mianowania na stanowisku nauczyciel

informatyki. Powódka nie otrzymała aktu mianowania. Powódka podjęła z dniem

1.09.2006 r. pracę nauczyciela informatyki w Szkole Podstawowej w S. i pracę tę

świadczyła w wymiarze 5 godzin zajęć dydaktycznych i 3 godzin

ponadwymiarowych. Ten wymiar zajęć powtarzał się w każdym kolejnym roku

szkolnym. Powódka podlegała ocenie okresowej, jako nauczyciel i w 2009 r.

została oceniona na ocenę bardzo dobrą. Sporządzając arkusz organizacyjny

Szkoły Podstawowej w S. na rok szkolny 2011/2012 powódka zaplanowała dla

siebie 5 godzin dydaktycznych i 3 godziny ponadwymiarowe.

W dniu 10.08.2011 r. powódka otrzymała od Wójta Gminy S. pismo

informujące, że z dniem 1.09.2011 r. zamierza powierzyć na okres 5 lat stanowisko

dyrektora J. G. W dniu 1.09.2011 r. dyrektorem Zespołu Szkół w S. został J. G. W

3

dniu 1.09.2011 r. przydzielił on powódce wszystkie zajęcia w świetlicy w Szkole

Podstawowej w wymiarze 26 godzin.

W dniu 1.09.2011 r. powódka otrzymała pismo dyrektora proponujące

zatrudnienie od 1.09.2011 r. w Zespole Szkół w S. na stanowisku nauczyciela w

świetlicy w pełnym wymiarze czasu pracy. Powódka odmówiła przyjęcia propozycji i

oświadczyła, że może przyjąć obowiązki w świetlicy, jeżeli będzie się to wiązało z

realizacją pensum w wysokości 18 godzin. W dniu 1.09.2011 r. powódka otrzymała

pismo dyrektora informujące, że w związku z wygaśnięciem powierzenia powódce

pełnienia funkcji dyrektora Zespołu Szkół w S. oraz brakiem możliwości dalszego

zatrudnienia powódki na stanowisku nauczyciela informatyki w pełnym wymiarze

godzin tj. 18 godzin tygodniowo, dyrektor proponuje powódce dalsze zatrudnienie

stosowne do posiadanych kwalifikacji, na stanowisku nauczyciela wychowawcy

świetlicy w pełnym wymiarze godzin tj. 26 godzin tygodniowo na czas nieokreślony

od 1.09.2011 r. Nieprzyjęcie powyższych warunków równoznaczne będzie z

traktowaniem pisma, jako rozwiązanie umowy za wypowiedzeniem. Powódka

jakoby nie przyjęła powyższej propozycji. Od 1.09.2011 r. świadczy jednak pracę w

pozwanym Zespole, jako nauczyciel wychowawca świetlicy w wymiarze 26 godzin

tygodniowo.

Rozstrzygając spór Sąd Rejonowy przyjął, że powódka była zatrudniona na

podstawie mianowania. Powódce nie został wydany akt mianowania, jednakże

została dopuszczona do pracy, jako nauczyciel mianowany i wobec tego musi być

traktowana przez cały okres zatrudnienia od 1.09.2006 r., jako nauczyciel

zatrudniony na podstawie mianowania. Wobec powyższego na podstawie art. 189

k.p.c. powódka była uprawniona do domagania się ustalenia zatrudnienia na

podstawie mianowania, nie zaś na podstawie umowy o pracę. Do nauczyciela

mianowanego nie stosuje zdaniem sądu pierwszej instancji art. 42 k.p., co

jednoznacznie wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego. Sąd Rejonowy

potraktował zaś pismo z 2.09.2011 r. o zmianie warunków zatrudnienia powódki,

jako wypowiedzenie zmieniające. Z uwagi na powyższe uznał, na podstawie art. 45

k.p., wypowiedzenie umowy o pracę za bezskuteczne.

Apelację od wyroku sądu pierwszej instancji wywiódł pozwany. Zaskarżył

wyrok w całości, zarzucając mu:

4

1. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie lub nie zastosowanie:

- art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 7.09.1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst:

Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.), przez jego błędną wykładnie,

polegającą na przyjęciu, że powierzenie stanowiska dyrektora szkoły powódce było

jednoznaczne z zatrudnieniem jej w szkole, jako nauczyciela na podstawie

mianowania na czas nieokreślony,

- art. 36 ust. 1 ustawy o systemie oświaty przez jego błędną wykładnię,

polegającą na przyjęciu, że powierzenie stanowiska dyrektora szkoły powódce było

jednoznaczne z zatrudnieniem jej w szkole jako nauczyciela informatyki w pełnym

wymiarze zajęć na podstawie mianowania na czas nieokreślony,

- art. 10 ust. 7 Karty Nauczyciela (ustawa z dnia 26.01.1982 r. - Karta

Nauczyciela jednolity tekst: Dz. U. z 2006 r., Nr 97, poz. 674 ze zm.), przez jego

błędną wykładnię i przyjęcie, że powierzenie stanowiska dyrektora szkoły

nauczycielowi niezatrudnionemu wcześniej w tej szkole wraz z pensum nauczyciela

nie stanowi potrzeby wynikającej z organizacji nauczania, o której mowa w tym

przepisie, uzasadniającej zatrudnienie tego dyrektora na czas nieokreślony - tj.

okres powierzenia stanowiska dyrektora;

- art. 10 ust. 5 pkt 6 Karty Nauczyciela przez jego błędną wykładnię i

przyjęcie, że istniały i istnieją warunki do zatrudnienia nauczyciela w szkole w

pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony;

- art. 189 k.p.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

polegające na przyjęciu, że przepis ten może stanowić podstawę rozstrzygnięcia w

niniejszej sprawie;

- art. 6 k.c. w związku z art. 189 k.p.c. przez zaniechanie zastosowania

zasady określonej w tym przepisie w stosunku do powódki, a zarzucenie

pozwanemu, że nie przedstawił żadnych dowodów, że powódka została

zatrudniona z dniem 1.09.2006 r. na podstawie umowy o pracę;

2. naruszenie prawa procesowego, tj.: a) art. 227 i art. 232 k.p.c. i art. 233

k.p.c.

5

Pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w

całości. Ewentualnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 19 marca 2012 r., zmienił zaskarżony wyrok

w pkt. 1 i orzekł, że powódka jest zatrudniona na podstawie mianowania w

charakterze nauczyciela (bez wskazania przedmiotów, jakich naucza) w pozostałej

części powództwo oddalił. Oddalił też apelację pozwanego. W motywach wyroku

sąd drugiej instancji ustalił, że Sąd Rejonowy przeprowadził w sprawie

wyczerpujące postępowanie dowodowe i prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy.

Jednakże z ustalonego stanu faktycznego wywiódł nieprawidłowy wniosek uznając,

że w akcie mianowania nauczyciela wskazuje się, przedmiot, który nauczyciel

wykłada.

Przepisy prawa oświatowego (Karta Nauczyciela i ustawa o systemie

oświaty) - zdaniem Sądu Okręgowego - nie wskazują obowiązku wpisywania w

akcie mianowania, czy też w umowie o pracę rodzaju przedmiotu, w którym się

nauczyciel wyspecjalizował i którego będzie nauczał. Nauczyciele są zatrudniani na

stanowisku nauczyciela bez przedmiotu specjalizacji. Art. 11 Karty Nauczyciela

reguluje jedynie, że dyrektor szkoły nawiązuje z nauczycielem stosunek pracy

odpowiednio na podstawie umowy o pracę lub mianowania na stanowisku zgodnym

z posiadanymi przez nauczyciela kwalifikacjami oraz zgodnie z posiadanym przez

nauczyciela stopniem awansu zawodowego.

Oceniając charakter zawartego stosunku pracy, Sąd Okręgowy przyjął za

sądem pierwszej instancji, że pomimo tego, iż powódka nie otrzymała aktu

mianowania, to w momencie objęcia stanowiska dyrektora szkoły powódka była

nauczycielem mianowanym, z którym zgodnie z art. 10 ust. 1 Karty Nauczyciela

stosunek pracy nawiązuje się na podstawie mianowania lub na podstawie umowy o

pracę na czas nieokreślony. Odnosząc powyższe do zarzutów apelacyjnych, tj.

naruszenia art. 36 ust. 1 ustawy o systemie oświaty należało uznać, zdaniem Sądu

Okręgowego - a wbrew twierdzeniom apelacji - iż Sąd Rejonowy prawidłowo

wywiódł, że powierzenie stanowiska dyrektora szkoły jest jednoznacznie z

zatrudnieniem na podstawie mianowania. Sąd drugiej instancji ustalił też, iż

zatrudnienie to było bezterminowe.

6

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniosła strona powodowa, zarzucając mu

naruszenie prawa materialnego (art. 11, art. 14 i art. 18 Karty Nauczyciela), a także

naruszenia prawa procesowego, tj. art. 321 § 1 k.p.c., art. 316 § 1 k.p.c., art. 382

k.p.c. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wnosił o odrzucenie skargi,

bowiem nie było podstaw do przywrócenia terminu do jej złożenia. Z ostrożności

procesowej pozwany wnosił o nieprzyjmowanie skargi lub jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powódki nie ma podstaw prawnych i dlatego została

oddalona.

Brakuje uzasadnienia dla zamieszczonych w skardze kasacyjnej zarzutów

natury prawnoprocesowej, a w szczególności zarzutów naruszenia art. 316 k.p.c. i

art. 321 k.p.c. Sąd drugiej instancji orzekający w sprawie wydał orzeczenie w

zakresie żądania powódki. Pozew kwestionował bowiem dokonana zmianę

warunków pracy, co było możliwe jedynie po ustaleniu, iż powódka jest

pracownikiem mianowanym. Kwestia podstawy prawnej zatrudnienia powódki była

sporna między stronami i dlatego takie ustalenie było konieczne przed orzeczeniem

o charakterze prawnym zmiany warunków pracy powódki. Także nie doszło do

naruszenia normy zawartej w art. 382 k.p.c. Przepis ma charakter ogólnej

dyrektywy kompetencyjnej i nie stanowi samodzielnej podstawy działania sądu

odwoławczego, gdyż swoją funkcję merytoryczną spełnia on stosując, poprzez

odesłanie z art. 391 k.p.c., różne przepisy normujące postępowanie przed sądem

pierwszej instancji. O obrazie art. 382 k.p.c. w sensie naruszenia kompetencji sądu

odwoławczego lub niespełnienia jego funkcji procesowej mówić, więc w zasadzie

nie można.

Wyrok Sądu drugiej instancji z uwagi na merytoryczną poprawność

odpowiada prawu, aczkolwiek wymagałby dodatkowego uzasadnienia dokonanego

przez pryzmat art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela oraz art. 20 tego aktu prawnego. Na

wstępie trzeba zauważyć, iż priorytetowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu ma

ustalenie, że powódka była nauczycielem mianowanym. Z tym bowiem łączą się

dalsze konsekwencje prawne w zakresie możliwości dokonywania zmian

7

obowiązków powódki. Powszechnie przyjmuje się, że wobec nauczyciela

mianowanego nie jest dopuszczalne wypowiedzenie zmieniające (por. wyrok SN z

dnia 23 lutego 1999 r., I PKN 595/98 – OSNP z 2000 r. nr 8, poz. 300). Jednakże

Karta Nauczyciela zawiera inne instrumenty prawne, które pozwalają na

modyfikacje owego zatrudnienia, które z istoty i charakteru jest bardziej ochronne

dla pracownika (w zakresie możliwości jego zwolnienia z pracy), ale odmienne od

umownego stosunku pracy innych grup zawodowych w zakresie ciążących na

nauczycielu obowiązków z racji zajmowanego stanowiska.

W tym kontekście wykładnia art. 14 w powiązaniu z art. 11 Karty Nauczyciela

dokonana przez Sąd Okręgowy jest prawidłowa. Przepis art. 14 określa treść aktu

mianowania lub umowy o pracę. Przepis art. 14 ust. 2 Karty został dodany ustawą z

dnia 9 maja 2007 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2007 r. Nr 102,

poz. 689). W razie nawiązania stosunku pracy z nauczycielem przez zespół szkół

akt mianowania lub umowa o pracę powinny określać szkoły, w których nauczyciel

ma wykonywać pracę. Zgodnie z treścią tego przepisu, wystarczy wskazanie typu

(rodzaju) szkoły, w której pracuje nauczyciel. Przepis ten nie wpływa na zmianę

interpretacji prawa wyrażonej w wyroku SN z dnia 5 lutego 2002 r., I PKN 849/00, a

jedynie wskazuje, że w razie istnienia zespołu szkół trzeba połączyć zatrudnienie w

jedną z nich.

Natomiast odnośnie do art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela trzeba wskazać -

poza argumentacją przedstawioną przez Sąd Okręgowy - iż ad casum chodzi o

możliwość zmiany stanowiska pracy powódki z nauczyciela na nauczyciela-

wychowawcę świetlicy. Powódka twierdziła, że jest to niemożliwe wobec

nauczyciela mianowanego i interpretowała pismo dyrektora skierowane do niej w

przedmiocie zmiany stanowiska, jako wypowiedzenie zmieniające. Tymczasem w

Karcie Nauczyciela dla pracowników mianowanych został przewidziany inny tryb

zmiany stanowiska. Mianowicie szczególny sposób takiej zmiany określony został

w art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela. Zgodnie z tym przepisem nauczyciel mianowany

może być przeniesiony na własną prośbę lub z urzędu, lecz wówczas za jego

zgodą, na inne stanowisko w tej samej lub innej szkole, w tej samej lub innej

miejscowości, na takie same lub inne stanowisko. Dotyczy on więc kilku sytuacji, z

których w sprawie chodziło o przeniesienie powódki na inne stanowisko w tej samej

8

szkole. W pierwszym rzędzie należało ocenić, jaka była treść łączącego strony

stosunku pracy (zwłaszcza w zakresie stanowiska) i czy doszło do przeniesienia

powódki na inne stanowisko. Powódka - jak trafnie ustalił Sąd Okręgowy - była

nauczycielem mianowanym. Nie można przyjąć, aby powódka była zatrudniona na

stanowisku nauczyciela informatyki w tym znaczeniu, że treść stosunku pracy

zobowiązywała pracodawcę do przydzielenia jej nauczania tylko z tego przedmiotu,

nawet z wyłączeniem przedmiotów zbliżonych tematycznie.

Jak trafnie przyjęto w powoływanym już wyroku Sądu Najwyższego I PKN

849/00, Karta Nauczyciela używa pojęcia "stanowisko" w różnych znaczeniach. W

najszerszym tego słowa rozumieniu posługuje się tym pojęciem dla oznaczenia

stanowiska nauczyciela w ogólności (np. art. 9 ust. 1), w nieco węższym w

odniesieniu do podstawy zatrudnienia. Te pojęcia są jednak nieadekwatne dla

określenia stanowiska pracy w rozumieniu art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela. Z jego

treści wynika, bowiem, że zmiana stanowiska pracy następuje w ramach

wykonywania zatrudnienia przez nauczyciela mianowanego. Stanowisko pracy w

rozumieniu tego przepisu jest, więc pojęciem szczególnym i węższym niż

wykonywanie zatrudnienia nauczyciela mianowanego. Inaczej mówiąc, z treści tego

przepisu wynika, wprost, że nauczyciel mianowany może być zatrudniony na

różnych stanowiskach i przeniesienie z jednego stanowiska na inne w tej samej

szkole może nastąpić z urzędu za jego zgodą lub na jego prośbę. Znaczenie

pojęcia stanowisko pracy z art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela nie może być też

wyprowadzone z art. 11 i art. 14 Karty Nauczyciela. Według tych przepisów

dyrektor szkoły nawiązuje z nauczycielem stosunek pracy odpowiednio na

podstawie umowy o pracę lub mianowania na stanowisku zgodnym z posiadanymi

przez nauczyciela kwalifikacjami oraz zgodnie z posiadanym przez nauczyciela

stopniem awansu zawodowego (art. 11) oraz akt mianowania lub umowa o pracę

powinny w szczególności określić stanowisko i miejsce pracy (art. 14 pkt 1).

Sugerują więc one, że "stanowisko" to stanowisko nauczyciela o określonych

kwalifikacjach (np. nauczyciel biologii). Nie jest to jednak interpretacja prawidłowa,

gdyż w innych przepisach Karta Nauczyciela nie wiąże już ze szczegółowo

określonym przedmiotem nauczania (kwalifikacji) skutków prawnych, z jednym

wyjątkiem dotyczącym "stanowiska nauczyciela religii" (por. art. 28 ust. 2a).

9

Rozumieniem pojęcia stanowisko pracy z art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela, Sąd

Najwyższy zajmował się w wyroku z dnia 1 lipca 1998 r., I PKN 217/98 (OSNAPiUS

1999 r. nr 15, poz. 479); i słusznie stwierdził, że należy je interpretować zgodnie z

art. 42 Karty. Przepis ten dotyczy tygodniowego wymiaru zajęć, który odnosi do

poszczególnych stanowisk pracy. W przepisie tym wyróżnia się stanowiska

nauczycielskie w różnych typach (rodzajach) szkół, np. nauczyciele przedszkoli,

szkół podstawowych, kolegiów nauczycielskich, praktycznej nauki zawodu,

wychowawcy w świetlicach i internatach itp. Przeniesienie z jednej do drugiej z

kategorii stanowisk wymienionych w tym przepisie jest przeniesieniem na inne

stanowisko w rozumieniu art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela.

Taka zmiana w przypadku powódki miała miejsce. Pismem z dnia 1 września

2011 r. zaproponowano zatrudnienie powódki na stanowisku nauczyciela

wychowawcy w świetlicy w pełnym wymiarze godzin tj. 26 godzin tygodniowo.

Nieprzyjęcie tych warunków miało być równoznaczne z rozwiązaniem stosunku

pracy za wypowiedzeniem. Powódka rozpoczęła pracę jako nauczyciel

wychowawca. Poszukując właściwej subsumpcji normy prawnej dla

przedstawionego stanu faktycznego i treści pisma dyrektora szkoły trzeba powołać

się na art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela oraz art. 20 tej ustawy. Zgodnie z ostatnio

powołanym przepisem dyrektor szkoły m.in. w razie: zmian organizacyjnych

powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania

uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć

rozwiązuje z nim stosunek pracy lub, na wniosek nauczyciela, przenosi go w stan

nieczynny. Nauczyciel zatrudniony na podstawie mianowania może także wyrazić

zgodę na ograniczenie zatrudnienia w trybie określonym w art. 22 ust. 2.

Reakcja powódki na pismo dyrektora mogła zatem być różna. Powódka

mogła podjąć pracę w zmienionym zakresie lub uznać pismo z dnia 1 września

2011 r. za wypowiedzenie złożone na zasadzie art. 20 ust. 1 Karty. Mogła też

wystąpić z wnioskiem o obniżenie rozmiaru zatrudnienia.

Niewątpliwie, podejmując pracę, wybrała pierwsze rozwiązanie. Przez fakt

podjęcia pracy na innym stanowisku, powódka zaaprobowała modyfikację

warunków pracy. Trzeba raz jeszcze wskazać, że alternatywą dla tych działań

10

byłoby wypowiedzenie lub stan nieczynny, o którym mowa w art. 20 Karty

Nauczyciela i dalsze jego ewentualne konsekwencje.

Z tych względów skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i

podlegała oddaleniu.