II CSK 451/12

Sygn. akt II CSK 451/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa J. B.

przeciwko Uniwersytetowi […] i Skarbowi Państwa

- Prezydentowi Miasta […]

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym ,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 lipca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 15 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Rejonowego oddalającego powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym.

Sąd Okręgowy przyjmując ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd

pierwszej instancji za własne ustalił, że jako właściciele nieruchomości położonej

w Ł.oznaczonej obecnym numerem 308/3, w dawnej księdze wieczystej Rep. Hip.

[…] ujawnieni byli C. S. i F. G., których spadkobiercami są M. R., H. Y. i

wnioskodawca. Postanowieniem z dnia 21 czerwca 1977 r. sygn. VII NS I …/77

Sąd Rejonowy stwierdził nabycie przez Skarb Państwa z dniem 31 grudnia 1955 r.

tej nieruchomości przez przemilczenie, a następnie została dla niej założona księga

wieczysta Kw. Nr […]. Decyzją z dnia 27 marca 1976 r. Nr 49/76 Rejonowy Zarząd

Gospodarki Terenami przekazał Uniwersytetowi tę nieruchomość, jako stanowiącą

własność Skarbu Państwa, w użytkowanie nieodpłatne na czas nieokreślony, a

decyzją z dnia 19 grudnia 1988 r. Urząd Dzielnicowy ustalił cenę gruntu oddanego

w zarząd Uniwersytetowi. Na wniosek Uniwersytetu z dnia 29 czerwca 1993 r.,

uzasadniony dołączeniem dwóch decyzji o zarządzie Nr […] z dnia 19 grudnia 1998

r., postanowienia w sprawie IV NS I …/92 w przedmiocie stwierdzenia nabycia

przez Skarb Państwa drodze zasiedzenia działek nr 308/2, 309/1 i 255/2 i decyzji z

dnia 13 kwietnia 1993 r. o przekazaniu w wieczyste użytkowanie działki nr 308/2,

Sąd Rejonowy dokonał wpisu Uniwersytetu do ksiąg wieczystych, jako użytkownika

wieczystego powyższych nieruchomości oraz działki Nr 308/3, na podstawie art.

182 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym. W dniu 15 maja 1995 r. przeniesiono

nieruchomość nr 308/3 objętą księgą wieczystą nr Kw. […] do księgi Nr […]

prowadzonej dla nieruchomości Nr 308/4 i 255/2, i czego powstała jedna

nieruchomość składająca się z trzech działek. Wskutek skargi spadkobierców

pierwotnych właścicieli o wznowienie postępowania w sprawie zakończonej

prawomocnym postanowieniem w sprawie VII Ns …/77, Sąd Okręgowy wyrokiem z

dnia 19 grudnia 2011 r., sygn. II C …/01 oddalił powództwo Skarbu Państwa o

3

ustalenie, że nabył on własność działki nr 308/3 przez przemilczenie, a

postanowieniem z dnia 11 maja 2006 r. sygn. I Ns …/04 Sąd Rejonowy oddalił

wniosek Skarbu Państwa o jej zasiedzenie.

Sąd drugiej instancji podzielił dokonaną przez Sąd Rejonowy ocenę prawną

roszczenia w świetle art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (t.j. Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej u.k.w.h.). Wskazał,

że wyjątkiem od zasady konstytutywnego skutku wpisu prawa wieczystego

użytkowania wieczystego do księgi wieczystej jest art. 182 ust. 1 pkt 1 ustawy

z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 65, poz. 385 ze zm.;

dalej u.o.s.w.), wieczyste użytkowanie powstaje bowiem z mocy prawa i wpis ma

charakter wyłącznie deklaratywny. Powstanie wieczystego użytkowania nie

wymaga zatem potwierdzenia poprzez zawarcie umowy lub wydanie decyzji

administracyjnej. W dacie wejścia w życie ustawy o szkolnictwie wyższym, w dziale

II księgi wieczystej Nr […] był ujawniony Skarb Państwa, Uniwersytet miał w

zarządzie nieruchomość stanowiącą przedmiot sporu i okoliczność ta wystarczała

do ujawnienia prawa użytkowania wieczystego. Uniwersytet został więc wpisany

jako użytkownik wieczysty prawidłowo a postanowienia, które podważyły nabycie

przez Skarb Państwa prawa własności, zapadły później. Sąd Okręgowy podzielił

pogląd wyrażony w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego

2011 r., sygn. III CZP 90/10 (Biul. SN 2011/2/7), iż rękojmia wiary publicznej ksiąg

wieczystych chroni nabywcę użytkowania wieczystego także w razie wadliwego

wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego

jako właściciela nieruchomości i w konsekwencji uznał, że prawidłowo zostały

zastosowane art. 5, 6 i 10 u.k.w.h.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa materialnego - art. 5

u.k.w.h. w zw. z art. 182 ust. 1 pkt 1 u.o.s.w. przez błędną wykładnię polegającą na

uznaniu, że rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych chroni - dzięki ujawnieniu

w księdze wieczystej – nabycie użytkowania wieczystego z mocy prawa oraz art. 10

u.k.w.h. przez niewłaściwe zastosowanie jako podstawy oddalenia powództwa

o uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym, mimo ustalenia braku podstawy prawnej wpisu,

4

przeciwko któremu było skierowane powództwo. Wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu,

albo uchylenie wyroków sądów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Rejonowemu, lub uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie

co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie apelacji wnioskodawcy i orzeczenie

zgodnie z żądaniem pozwu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotą zagadnienia prawnego w niniejszej sprawie jest, czy w wypadku utraty

przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego tytułu prawnego do

nieruchomości ze skutkiem ex tunc, rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych

chroni użytkownika wieczystego, który nabył prawo użytkowania wieczystego

ex lege, a nie w drodze czynności prawnej.

Zgodnie z art. 5 u.k.w.h., w razie niezgodności między stanem prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym

treść księgi rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą

uprawnioną według treści księgi wieczystej nabył własność lub inne prawo

rzeczowe. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych chroni zatem osoby trzecie

przed skutkami nabycia prawa od podmiotu nieuprawnionego. Znaczenie jej

ujawnia się wówczas, gdy zaistniała niezgodność pomiędzy stanem prawnym

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym,

a nieruchomość stała się przedmiotem rozporządzenia przez osobę ujawnioną

w dziale II księgi wieczystej. Instytucja ta stanowi wyjątek od zasady, że nikt nie

może przenieść więcej praw niż posiada, a w konsekwencji jej zastosowania

wygasa prawo osoby będącej rzeczywistym właścicielem nieruchomości, ale nie

wpisanej do księgi wieczystej oraz następuje nabycie prawa od osoby

nieuprawnionej, ale wpisanej do tej księgi. Do skutecznego nabycia prawa na

podstawie rękojmi muszą być spełnione kumulatywnie przesłanki jej działania -

istnienie księgi wieczystej, niezgodność stanu prawnego z rzeczywistym stanem

prawnym, dokonanie między osobą trzecią a osobą wpisaną do księgi wieczystej

czynności prawnej, która prowadzi do nabycia prawa. W braku którejkolwiek z nich

5

oraz w wypadku zaistnienia okoliczności wyłączających działanie rękojmi

określonych w art. 6 i 7 u.k.w.h., nabywca nie podlega ochronie.

Zagadnienie, czy rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych może chronić

nabywcę użytkowania wieczystego na podstawie czynności prawnej, w razie

istnienia wadliwego wpisu w księdze wieczystej jako właściciela nieruchomości

gruntowej Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, było

przedmiotem rozbieżnych stanowisk judykatury. Zgodnie z pierwszym poglądem,

nabycie użytkowania wieczystego w powyższej sytuacji jest wyłączone z uwagi na

konieczność dania pierwszeństwa zasadzie określonej w art. 232 k.c., ustanowienie

użytkowania wieczystego jest możliwe bowiem wyłącznie na gruntach

stanowiących własność Skarbu Państwa. Podniesiono również argument, że na

podstawie rękojmi nie można nabyć prawa, które w ogóle nie mogło powstać jak

również, że umowa o oddanie w użytkowanie wieczyste gruntu stanowiącego

własność osoby fizycznej byłaby nieważna, a rękojmia wiary publicznej ksiąg

wieczystych chroni jedynie ważne nabycie prawa od nieuprawnionego (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 21 czerwca 1968 r., III CRN 139/68 (OSNC 1969, nr 5,

poz. 93), z dnia 14 maja 1986 r., II CR 28/96 (OSNCP 1987, nr 8, poz. 122), z dnia

18 lipca 2000 r., IV CKN 67/00, z dnia 29 listopada 2005 r., III CK 366/05, z dnia

8 listopada 2007 r., III CSK 183/07 - niepubl.). Przeciwny pogląd stwierdza,

że zasada wiarygodności ksiąg wieczystych obejmuje także prawo użytkowania

wieczystego. Jako dominujący argument wskazywano, że zasada ta nie powinna

ustępować regule wyrażonej w art. 232 k.c., bowiem nieruchomość może zmienić

swój status prawny, a wadliwe postępowanie Skarbu Państwa prowadzące do takiej

zmiany nie może pozbawiać użytkownika wieczystego ochrony nawet w stosunku

do rzeczywistego właściciela gruntu (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

9 października 1989 r., III CN 298/98, z dnia 31 stycznia 1997 r., II CKU 64/96 -

niepubl.). Stanowisko to zostało przyjęte w uchwale siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia15 lutego 2011 r., III CZP 90/10 (OSNC 2011/7-8/76), który

dokonał wykładni art. 5 u.k.w.h. zakładając istnienie dwóch skutków prawnych

działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych - nabycia prawa użytkowania

wieczystego od nieuprawnionego (skutek podstawowy) oraz nabycia prawa

własności tej nieruchomości przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu

6

terytorialnego (skutek wtórny i pochodny). Tożsame stanowisko zostało wyrażone

w wyroku z dnia 8 września 2011 r., III CSK 159/09, niepubl. odnoszącym się do

sytuacji, w której Akademia Rolnicza nabyła z mocy prawa na podstawie art. 182

u.o.s.w. prawo wieczystego użytkowania gruntu stanowiącego wówczas własność

Skarbu Państwa, zbyła je osobie trzeciej, a następnie Skarb Państwa utracił prawo

własności nieruchomości.

Stanowisko to, aczkolwiek krytykowane przez część przedstawicieli doktryny,

można uznać za utrwalone co do pozytywnego przesądzenia, że rękojmia wiary

publicznej ksiąg wieczystych może chronić nabywcę użytkowania wieczystego na

podstawie czynności prawnej w razie istnienia wadliwego wpisu w księdze

wieczystej jako właściciela nieruchomości gruntowej Skarbu Państwa lub jednostki

samorządu terytorialnego. Istotne znaczenie przypisać jednak należy temu, że nie

dotyczy ono nabycia wieczystego użytkowania przez pierwszego użytkownika ex

lege, lecz dotyczy wyłącznie sytuacji, w której osoba trzecia nabyła prawo

wieczystego użytkowania w drodze czynności prawnej, a sporne jedynie jest, czy

czynność ta była skuteczna prawnie wobec odpadnięcia tytułu prawnego Skarbu

Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego do gruntu.

W niniejszej sprawie sytuacja była odmienna, bowiem Uniwersytet nabył

prawo wieczystego użytkowania do działki objętej pozwem na podstawie art. 182

ust. 1 pkt 1 u.o.s.w. z mocy prawa i nie nastąpiło zbycie nieruchomości na rzecz

osoby trzeciej. Przesłankami nabycia tego prawa było pozostawanie gruntu

państwowego w zarządzie uczelni w dniu wejścia w życie ustawy. Do jego

powstania nie było konieczne, jak prawidłowo wskazał Sąd Okręgowy, ani zawarcie

umowy, ani wydanie decyzji administracyjnej (por. np. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 20 września 1994 r., III CZP 102/94 (OSP 1995/3/63), wyrok Wojewódzkiego

Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 grudnia 2011 r., I SA/Wa 1135/11,

niepubl.) - nie zostały one sporządzone także w odniesieniu do przedmiotowej

działki. W wypadku odpadnięcia podstawy nabycia prawa ex lege (w sprawie

niniejszej powstania wieczystego użytkowania na gruntach państwowych), prawo to

nie może skutecznie powstać. Wpis do księgi wieczystej nie ma w tym wypadku

charakteru konstytutywnego a jedynie deklaratywny, a zatem nie mógł doprowadzić

do powstania prawa użytkowania wieczystego. Zachodzi zatem pytanie, czy wobec

7

ujawnienia prawa użytkowania wieczystego powstałego z mocy prawa w księdze

wieczystej, użytkownikowi wieczystemu przysługuje ochrona jaką daje rękojmia

wiary publicznej ksiąg wieczystych.

Nabycie nieruchomości poprzez czynność prawną zmierzającą do

przeniesienia prawa, jest jedną z koniecznych przesłanek zastosowania art. 5

u.k.w.h. Przyjęcie, że w świetle tego przepisu, nabycie prawa wieczystego

użytkowania ex lege jest zrównane z nabyciem tego prawa w drodze czynności

prawnej oznaczałoby objęcie nabycia ex lege ochroną w nim przewidzianą.

Literalne brzmienie art. 5 u.k.w.h. jest jasne i precyzyjne a więc, poza wykładnią

gramatyczną, nie ma podstaw do stosowania pozostałych rodzajów interpretacji

prawnej, co wyklucza uznanie, że pojęciem czynności prawnej może być objęte

nabycie z mocy prawa. Przeciwko wykładni rozszerzającej przemawia również

wyjątkowość instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych wynikająca

zarówno z wykluczenia - w razie jej skutecznego zastosowania - zasady, że nikt nie

może przenieść więcej praw, niż sam posiada, jak i z wagi skutków, które wywiera

w sferze prawnej rzeczywistego właściciela nieruchomości i osoby trzeciej. Prawo

własności jest prawem gwarantowanym i chronionym konstytucyjnie, a zatem

wszystkie normy prawne, które to prawo ograniczają lub wyłączają muszą być

interpretowane ściśle. Przyjąć należy zatem, że ochronie na podstawie art. 5

u.k.w.h. podlega wyłącznie nabycie prawa przez czynność prawną, której

konstytutywnym elementem jest złożenie oświadczenia woli, rozumianego jako

uzewnętrznienie przejawu woli podmiotu dokonującego czynności prawnej

wywołania określonych skutków prawnych. Sąd Najwyższy w niniejszym składzie

podziela ustalone stanowisko doktryny oraz judykatury, że rękojmia wiary

publicznej ksiąg wieczystych nie obejmuje zmian stanu prawnego i nie chroni

nabycia od nieuprawnionego w wyniku innych zdarzeń, niż czynność prawna.

Pogląd taki został wyrażony w odniesieniu do nabycia hipoteki przymusowej,

do nabycia nieruchomości w toku postępowania egzekucyjnego, przez zasiedzenie

czy przemilczenie oraz w postępowaniu administracyjnym odnośnie do wykładni

pojęcia nieodwracalności skutków prawnych uniemożliwiających stwierdzenie

nieważności decyzji (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 maja

1994 r., III CZP 72/94 (OSNCP 1994, nr 12, poz. 235) i z dnia 23 stycznia 2004 r.,

8

III CK 244/02, niepubl., wyrok z dnia 22 września 1997 r., II CKN 730/97 (OSP

1998/7-8/97), wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 września

2011 r., I OSK 1630/10, niepubl.). Zważyć także należy, że zasada nemo plus iuris

in alium transfere potest, quam ipse habet obowiązuje jedynie przy nabyciu

pochodnym, czyli przejściu prawa z jednego podmiotu na drugi i tylko w tym

wypadku może zostać wyłączona poprzez działanie rękojmi - jeżeli nabycie

następuje z mocy prawa to nie dochodzi do jego przeniesienia i zasada ta nie ma

zastosowania. Nabycie prawa ex lege nie może być zatem chronione regułą

wiarygodności ksiąg wieczystych. W konsekwencji, powołane przez Sąd Okręgowy

fakty pozostawania działki nr 308/3 w zarządzie pozwanego Uniwersytetu w dacie

wejścia w życie ustawy o szkolnictwie wyższym i ujawnienia prawa wieczystego

użytkowania w księdze wieczystej nie stanowią - z uwagi na nabycie prawa

w drodze innego zdarzenia prawnego, niż czynność prawna – wystarczającej

podstawy do przyjęcia, że rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych chroni

nabywcę użytkowania wieczystego na podstawie art. 182 ust. 1 pkt 1 u.o.s.w. także

w razie wadliwego wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela

nieruchomości. Z uwagi na powyższe zasadny jest zarzut naruszenia art. 5 i 10

u.k.w.h.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.c.