II UK 11/13

Sygn. akt II UK 11/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 sierpnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z wniosku J. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej J. D.

o zwrot zasiłku chorobowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 sierpnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G.

z dnia 6 lipca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 lipca 2012 r., Sąd Okręgowy w G. zmienił, na skutek

apelacji wnioskodawcy J. R., wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 22 marca 2012 r.

oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego, uznając, że wnioskodawca nie

2

jest zobowiązany do zwrotu nienależnie wypłaconego zainteresowanej J. D. zasiłku

chorobowego wraz z odsetkami, w sprawie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych, o zwrot zasiłku chorobowego.

W stanie faktycznym sprawy, zainteresowana pobrała w okresie od dnia 28

sierpnia 2010 r. do dnia 29 listopada 2010 r. zasiłek chorobowy w związku z

zatrudnieniem jej przez wnioskodawcę w Przedsiębiorstwie Produkcyjno -

Handlowo - Usługowym „V.” Suma wypłaconego zasiłku chorobowego za wskazany

okres wyniosła 10.044,35 zł. Decyzją z dnia 20 grudnia 2010 r. organ rentowy

wyłączył zainteresowaną z ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia na

podstawie umowy o pracę z dnia 1 czerwca 2010 r., wobec pozorności zatrudnienia.

Wyrokiem z dnia 29 września 2011 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił odwołania

wnioskodawcy oraz zainteresowanej od powyższej decyzji, uznając, że

zatrudnienie zainteresowanej miało charakter pozorny, a umowa o pracę zawarta z

wnioskodawcą była nieważna (art. 83 k.c.). Wobec powyższych ustaleń brak było

tytułu do pobierania świadczeń z ubezpieczenia chorobowego przez

zainteresowaną, a wypłacony zasiłek chorobowy miał charakter świadczenia

nienależnego stosownie do art. 84 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz.

1585 ze zm.). Decyzją z dnia 31 grudnia 2010 r. skierowaną do wnioskodawcy,

organ rentowy zobowiązał go do zwrotu zasiłku chorobowego wypłaconego

zainteresowanej wraz z odsetkami w kwocie 10.277,85 zł., w uzasadnieniu

wskazując, że zainteresowana została wyłączona z ubezpieczenia społecznego z

dniem 1 czerwca 2010 r., stąd wypłacony jej zasiłek był świadczeniem

nienależnym i jako taki podlega zwrotowi. Ponieważ wypłata świadczenia została

spowodowana przekazaniem przez płatnika składek nieprawdziwych danych

mających wpływ na to prawo, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami

obciąża płatnika. Na skutek odwołania wnioskodawcy od tej decyzji, wyrokiem z

dnia 22 marca 2012 r. Sąd Rejonowy oddalił odwołanie. Sąd Rejonowy wskazał, iż

okoliczności będące przedmiotem ustaleń Sądu miały charakter bezsporny.

Badając decyzję z dnia 31 grudnia 2010 r. w zakresie wyznaczonym odwołaniem

wnioskodawcy, Sąd Rejonowy miał na uwadze treść art. 365 § 1 k.p.c.

stanowiącego, że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je

3

wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe. Sąd pierwszej instancji

wskazał, że dla przedmiotu rozpatrywanej sprawy prejudycjalny charakter ma wyrok

Sądu Okręgowego z dnia 29 września 2011 r., którym prawomocnie ustalono, że

zainteresowana nie była objęta od dnia 1 czerwca 2010 r. ubezpieczeniem

społecznym, ponieważ zawarta przez nią umowa o pracę miała charakter pozorny,

stąd wypłacony przez wnioskodawcę zasiłek chorobowy miał charakter świadczenia

nienależnego. Wobec prawomocności wyroku z dnia 29 września 2011 r.,

powyższe ustalenia stanu faktycznego są w tym zakresie wiążące dla Sądu

Rejonowego, zaś obowiązek zwrotu przez pracodawcę (płatnika) wypłaconych

nienależnie świadczeń wynika z art. 84 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych, „ponieważ art. 66 ust. 2 ustawy z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512 ze zm.)

dotyczy wyłącznie osoby ubezpieczonej”.

Stosownie do treści art. 84 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych jeżeli pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane

przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych

mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu

tych świadczeń wraz z odsetkami, o których mowa w ust. 1, obciąża odpowiednio

płatnika składek lub inny podmiot.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy od wyroku Sądu pierwszej instancji,

Sąd Okręgowy przyjął w całości ustalony w sprawie stan faktyczny, dokonując jego

odmiennej oceny prawnej. W ocenie Sądu drugiej instancji, wbrew zarzutom

apelacji, Sąd Rejonowy był związany w rozpatrywanej sprawie prawomocnym

wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 29 września 2011 r., oddalającym odwołania

wnioskodawcy i zainteresowanej od decyzji organu rentowego z dnia 20 grudnia

2010 r., wyłączającej zainteresowaną z ubezpieczeń społecznych z tytułu

zatrudnienia na podstawie umowy o pracę z dniem 1 czerwca 2010 r., w tym także

ustaleniem, że zatrudnienie zainteresowanej przez wnioskodawcę miało charakter

pozorny, a umowa o pracę zawarta przez nich była nieważna i w konsekwencji brak

było tytułu do pobierania świadczeń z ubezpieczenia chorobowego przez

pracownika. Zdaniem Sądu drugiej instancji, Sąd Rejonowy prawidłowo

4

skonstatował, że skoro brak było tytułu do korzystania ze świadczeń z

ubezpieczenia społecznego, to zasiłek chorobowy wypłacony zainteresowanej miał

charakter świadczenia nienależnego w rozumieniu art. 84 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Jednak w ocenie Sądu Okręgowego, w myśl art. 84 ust.

6 ustawy systemowej, jeżeli pobranie nienależnych świadczeń zostało

spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot

nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich

wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami, o których mowa w

ust. 1, obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot. Zasadą wynikającą

z art. 84 ust. 1 ustawy systemowej jest obowiązek zwrotu nienależnie pobranego

świadczenia, przy czym obowiązek ten ciąży przede wszystkim na osobie, która je

pobrała. Jeżeli zatem spełnione zostały określone w art. 84 ust. 2 ustawy

systemowej przesłanki do uznania świadczenia za pobrane nienależnie, to

obowiązana do jego zwrotu jest w pierwszej kolejności osoba, której świadczenie

wypłacono. Podmiot, do którego jest adresowany, tj. płatnik składek nie może być

zobowiązany do zwrotu kwot świadczeń pobranych nienależnie przez inne osoby w

sytuacji, gdy obowiązujące przepisy umożliwiają dochodzenie zwrotu od osoby,

której świadczenia faktycznie wypłacono. Przepis art. 84 ust. 6 ustawy systemowej

reguluje zatem wyłącznie taką sytuację, w której pobranie nienależnych świadczeń

zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot

nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich

wysokość, a jednocześnie nie można stwierdzić odpowiedzialności osoby, której

świadczenia wypłacono, bowiem nie można uznać, że pobrała je nienależnie w

rozumieniu art. 84 ust. 2 ustawy systemowej. Z tych przyczyn Sąd Okręgowy

doszedł do wniosku, iż zaskarżona decyzja organu rentowego z dnia 31 grudnia

2010 r. zobowiązująca płatnika składek do zwrotu zasiłku chorobowego nienależnie

wypłaconego zainteresowanej wraz z odsetkami w kwocie 10.277,85 zł była

nieprawidłowa.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik organu

rentowego i zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 84 ust. 1 i 2 pkt 2

oraz ust. 6 ust. ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń

społecznych poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że na podstawie powyższych

5

przepisów wnioskodawca nie jest zobowiązany do zwrotu nienależnie wypłaconego

zainteresowanej przez organ rentowy zasiłku chorobowego oraz, że w świetle tych

regulacji ustawowych spełnione zostały warunki do obciążenia obowiązkiem zwrotu

pobranego nienależnie zasiłku chorobowego jedynie zainteresowanej, wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do

istoty sprawy, wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia

przepisów postępowania (jak w rozpoznawanej sprawie) lub gdy zarzut taki okaże

się niezasadny. Decydujące znaczenie dla prawidłowego zastosowania prawa

materialnego (art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), miały wiążące

Sąd Najwyższy ustalenia faktyczne, według których prawomocnym wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 29 września 2011 r. oddalono odwołania wnioskodawcy i

zainteresowanej od decyzji organu rentowego z dnia 20 grudnia 2010 r.,

wyłączającej zainteresowaną z ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia na

podstawie umowy o pracę z dniem 1 czerwca 2010 r., w związku z tym, że

zatrudnienie zainteresowanej przez wnioskodawcę miało charakter pozorny, a

umowa o pracę zawarta przez nich była nieważna, stąd w konsekwencji brak było

tytułu do pobierania świadczeń z ubezpieczenia chorobowego przez pracownika.

Tym samym ocenie Sądów orzekających w sprawie podlegała jedynie zaskarżona

decyzja organu rentowego z dnia 31 grudnia 2010 r. w zakresie w jakim

zobowiązywała wnioskodawcę (płatnika) do zwrotu nienależnie wypłaconego

zainteresowanej zasiłku chorobowego.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 czerwca 2008 r., I UK 376/07, (OSNP

2009r. Nr 21-22, poz. 295) m.in. wskazał, że obowiązek zwrotu wypłaconych

nienależnie świadczeń z ubezpieczeń społecznych obciąża płatnika składek w myśl

art. 84 ust. 6 ustawy systemowej tylko wówczas, gdy ich pobranie spowodowane

6

zostało przekazaniem przez niego nieprawdziwych danych mających wpływ na

prawo do świadczeń lub ich wysokość, a jednocześnie brak jest podstaw do

żądania takiego zwrotu od osoby, której faktycznie świadczenia te wypłacono,

bowiem nie można uznać, że pobrała je nienależnie w rozumieniu art. 84 ust. 2 tej

ustawy. Podobne stanowisko zostało zajęte w wyroku z dnia 17 stycznia 2012 r.,

I UK 194/11 (niepublikowany), w którym Sąd Najwyższy trafnie uznał, że obowiązek

zwrotu wypłaconych nienależnie świadczeń z ubezpieczeń społecznych obciąża

płatnika składek tylko wówczas, gdy brak jest podstaw do żądania takiego zwrotu

bezpośrednio od osoby, której te świadczenia wypłacono, ponieważ nie można

uznać, że pobrała je nienależnie w rozumieniu art. 84 ust. 2 tej ustawy. Zasadą

wynikającą z art. 84 ust. 1 ustawy systemowej jest więc obowiązek zwrotu

nienależnie pobranego świadczenia przez osobę, która je pobrała.

Sąd drugiej instancji prawidłowo przyjął, że istniały podstawy do uznania, iż

wypłacenie zainteresowanej zasiłku chorobowego nastąpiło w wyniku świadomego

wprowadzenia przez nią w błąd organu rentowego. W świetle ustaleń,

zainteresowana nie była objęta ubezpieczeniem chorobowym, bo nie istniał do

niego żaden tytuł. Samo zawarcie umowy o pracę nie przesądzało o nawiązaniu

stosunku pracy, skoro dla jego bytu niezbędne jest, aby pracownik wykonywał

pracę określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w

miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca zatrudniał

pracownika za wynagrodzeniem (art. 22 § 1 k.p.). Jeżeli zatem strony umowy o

pracę nie zamierzają wywołać skutku prawnego w postaci nawiązania stosunku

pracy, a ich oświadczenia uzewnętrznione umową o pracę zmierzają wyłącznie do

wywołania skutku w sferze ubezpieczenia społecznego, to taka umowa jako

pozorna jest nieważna (art. 83 § 1 k.c.). Okoliczność, że zgłoszenia danej osoby do

ubezpieczeń społecznych dokonuje rzekomy pracodawca, nie oznacza, że rzekomy

pracownik, wnioskując o świadczenia z ubezpieczeń społecznych, z powołaniem

się na objęcie go takimi ubezpieczeniami w związku z zawarciem umowy o pracę,

nie wprowadza świadomie w błąd organu rentowego w rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt

2 ustawy systemowej.

Na uwzględnienie nie zasługuje też zarzut naruszenia art. 84 ust. 6 ustawy

systemowej, gdyż nie ma podstaw do przyjęcia, iż w stanie faktycznym sprawy ma

7

on zastosowanie. Zasadą wynikającą z art. 84 ust. 1 ustawy systemowej jest, że

obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia ciąży na osobie, która je

pobrała. Jeżeli zatem spełnione zostały określone w art. 84 ust. 2 ustawy

systemowej przesłanki do uznania świadczenia za pobrane nienależnie, to

obowiązana do jego zwrotu jest osoba, której świadczenie wypłacono. Tym samym

przepis art. 84 ust. 6 zawarty w tej samej ustawie i odnoszący się również do

zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia nie dotyczy powyżej opisanej sytuacji.

Podmiot, do którego jest adresowany, tj. płatnik składek nie może być bowiem

zobowiązany do zwrotu kwot świadczeń pobranych nienależnie przez inne osoby w

sytuacji, gdy obowiązujące przepisy umożliwiają dochodzenie zwrotu od osoby,

której świadczenia faktycznie wypłacono. Celem regulacji wynikającej z art. 84 ust.

6 ustawy systemowej jest umożliwienie organowi rentowemu odzyskania świadczeń,

które bez jego winy zostały wypłacone, bądź zawyżone, a nie ma przy tym podstaw,

aby uznać, że pobierająca je osoba zobowiązana byłaby do ich zwrotu w myśl

zasad wynikających z art. 84 ust. 1 i 2 ustawy systemowej. Organ rentowy ma w

takiej sytuacji podstawy do żądania zwrotu nadpłaconych kwot od

odpowiedzialnego za zaistnienie takiej sytuacji płatnika, bowiem od niego

pochodzące nieprawdziwe informacje doprowadziły do wypłacenia nienależnych

świadczeń. Na marginesie tych rozważań, w związku z zawartą w uzasadnieniu

skargi kasacyjnej sugestią o solidarnej odpowiedzialności zainteresowanej i

wnioskodawcy w sprawie, trzeba wskazać, że odpowiedzialności takiej (solidarnej)

nie można domniemywać, musi ona wynikać z obowiązującego prawa, to zaś takiej

formy odpowiedzialności w sprawach z ubezpieczenia społecznego dotyczących

zwrotu nienależnie pobranych świadczeń nie przewiduje, w odróżnieniu od

przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst jednolity:

Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), do których odsyła art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Jednym z tych przepisów Ordynacji podatkowej jest art.

107 § 1 stanowiący, że w przypadkach i w zakresie przewidzianym w rozdziale 15

(zatytułowanym "Odpowiedzialność podatkowa osób trzecich") za zaległości

podatkowe podatnika odpowiadają całym swoim majątkiem solidarnie z

podatnikiem również osoby trzecie.

8

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39814

k.p.c.