II UK 116/13

Sygn. akt II UK 116/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 sierpnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Maciej Pacuda (sprawozdawca)

Protokolant Grażyna Grabowska

w sprawie z wniosku P. – W. Sp. z o.o.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

przy udziale zainteresowanego N. B.

o wydanie zaświadczenia w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 6 sierpnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych […]

z dnia 9 sierpnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 13

marca 2012 r. oddalił odwołanie wniesione przez P. W. Sp. z o.o. od decyzji

2

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 października 2011 r., którą

odmówiono wydania odwołującej się zaświadczenia potwierdzającego, że

zainteresowany N.B. w okresie wykonywania pracy na terytorium Francji podlegał

polskiemu ustawodawstwu w zakresie ubezpieczeń społecznych w okresie od dnia

4 kwietnia 2011 r. do dnia 4 września 2011 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że odwołująca się P. W. Sp. z o.o. prowadzi

działalność gospodarczą, której przedmiotem są między innymi: roboty budowlane

związane ze wznoszeniem budynków i obiektów, roboty budowlane specjalistyczne,

działalność polegająca na wyszukiwaniu miejsc pracy i pozyskiwaniu pracowników,

działalność agencji pracy tymczasowej, a także pozostała działalność związana z

udostępnianiem pracowników.

W dniu 30 marca 2011 r. zainteresowany N. B. zawarł z odwołującą się

umowę o pracę na czas określony w celu wykonywania pracy na rzecz i pod

kierownictwem firmy „G. D.S.” S.A.R.L. z siedzibą we Francji, (pracodawcy

użytkownika). Na mocy tej umowy zainteresowany został zatrudniony w pełnym

wymiarze czasu pracy na stanowisku pracownika porządkowego, na okres od dnia

4 kwietnia 2011 r. do dnia 4 września 2011 r. Wynagrodzenie zainteresowanego

określono na 350 euro brutto miesięcznie przy średnio- tygodniowej normie czasu

pracy w wymiarze 39 godzin, natomiast dieta za wykonywanie zadania służbowego

poza stałym miejscem pracy miała wynosić 45 euro za dzień. Zainteresowany

został od dnia 4 kwietnia 2011 r. zgłoszony do ubezpieczeń społecznych jako

pracownik odwołującej się. Przed zawarciem umowy o pracę z odwołującą się nie

pozostawał w zatrudnieniu, nie prowadził działalności gospodarczej, nie miał

żadnego tytułu do ubezpieczenia społecznego. Nadto nie pobierał żadnych

stypendiów, zasiłków dla bezrobotnych ani świadczeń z ubezpieczenia

społecznego.

Przy tak poczynionych ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy uznał, że

odwołanie P. W. Sp. z o. o. jest niezasadne.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, dla zasadności roszczenia odwołującej się

istotne znaczenie miało ustalenie, ustawodawstwu jakiego państwa - w zakresie

ubezpieczeń społecznych - w okresie wykonywania pracy na terytorium Francji

podlegał zainteresowany. Sąd Okręgowy stwierdził w tym zakresie, że art. 11 ust. 2

3

lit. „a” Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z dnia

29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego

dotyczy osób wykonujących pracę najemną lub pracę na własny rachunek w

Państwie Członkowskim i zgodnie z jego treścią osoba ta podlega ustawodawstwu

tego Państwa Członkowskiego. Decydujące znaczenie ma więc miejsce, gdzie

pracownicy rzeczywiście świadczą pracę, niezależnie od ich miejsca zamieszkania

oraz siedziby pracodawcy, który ich zatrudnia. Oznacza to, że pracownik podlega

ubezpieczeniu społecznemu i zdrowotnemu oraz płaci składki w państwie, w którym

pracuje. Od tej zasady w art. 12 ust. 1 powołanego Rozporządzenia przewidziano

wyjątek dotyczący pracowników delegowanych. Pozwala on pracownikom

przejściowo delegowanym do pracy w innym kraju na pozostanie w systemie

ubezpieczeń społecznych w państwie, z którego zostali oddelegowani, pod

warunkiem, że przewidywany okres wykonywania pracy nie przekracza 24 miesięcy

i że nie zostali oni skierowani w miejsce pracy innej osoby, której okres skierowania

upłynął. Co za tym idzie, w stosunku do delegowanego pracownika w dalszym

ciągu miałyby zastosowanie przepisy ubezpieczeniowe kraju wysyłającego, chociaż

wykonuje on pracę w innym państwie. Dokumentem potwierdzającym jest formularz

A1, który wystawia instytucja ubezpieczeniowa, w przypadku Polski - jednostka

terenowa ZUS właściwa miejscowo dla pracodawcy, która zaświadcza, że dany

pracownik przez okres 24 miesięcy objęty jest polskim systemem zabezpieczenia

społecznego, mimo świadczenia pracy w innym kraju. Jeśli zatem pracodawca nie

uzyska takiego formularza dla swoich oddelegowanych pracowników, co do zasady

powinien ubezpieczyć ich za granicą w miejscu przejściowej pracy tych

pracowników.

Sąd pierwszej instancji dodał też, że z kolei Rozporządzenie Wykonawcze

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. w art.

14 ust. 1 stanowi, iż do celów stosowania art. 12 ust. 1 Rozporządzenia

Podstawowego osoba, która wykonuje działalność jako pracownik najemny w

państwie członkowskim w imieniu pracodawcy, który normalnie prowadzi tam swoją

działalność, a która jest delegowana do innego państwa członkowskiego, oznacza

także osobę zatrudnioną w celu oddelegowania jej do innego państwa

członkowskiego, pod warunkiem, że osoba ta bezpośrednio przed rozpoczęciem

4

zatrudnienia podlega już ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym

siedzibę ma jej pracodawca. Zgodnie z Decyzją Nr A2 Komisji Administracyjnej do

Spraw Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego wymóg podlegania

przez pracownika ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym siedzibę ma

jego pracodawca bezpośrednio przez rozpoczęciem zatrudnienia, jest spełniony,

jeżeli pracownik przez co najmniej miesiąc podlega ustawodawstwu tego państwa

członkowskiego.

Sąd pierwszej instancji zauważył, że zainteresowany bezpośrednio przed

dniem rozpoczęcia zatrudnienia na terytorium Francji nie podlegał polskiemu

ustawodawstwu w zakresie ubezpieczenia społecznego, tym samym przesłanka

„bezpośredniości”, o której mowa w art. 14 Rozporządzenia wykonawczego, nie

została przez niego spełniona. Skoro więc N. B. w świetle wymienionych przepisów

nie podlegał ustawodawstwu polskiemu w tym zakresie, to podlegał

ustawodawstwu państwa, na obszar którego został oddelegowany, a więc

ustawodawstwu francuskiemu. Z tych względów Sąd Okręgowy uznał, że

prawidłowo organ rentowy odmówił wydania zaświadczenia A1 i w oparciu o art.

47714

§ 1 k.p.c. oddalił wniesione w sprawie odwołanie.

Powyższy wyrok w całości zaskarżyła apelacją P. W. Spółka z o.o.,

zarzucając mu naruszenie art. 12 ust. 1 Rozporządzenia Nr 883/2004 w związku z

art. 14 ust. 1 Rozporządzenia Nr 987/2009, przez błędną wykładnię przesłanek

określonych w art. 14 ust. 1 Rozporządzenia Nr 987/2009, a co za tym idzie

niezastosowanie powołanych przepisów.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 9

sierpnia 2012 r. oddalił jednak tak sformułowaną apelację jako bezzasadną.

Sąd ten nie podzielił stanowiska odwołującej się P. W. Spółki z o.o., iż

uregulowanie zawarte w art. 14 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i

Rady (WE) Nr 987/2009 dotyczącego wykonania rozporządzenia (WE) nr 883/2004

w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. U. UE L 284/1),

pozwalające na podleganie pracownika zatrudnionego w celu oddelegowania do

innego państwa członkowskiego jako pracownika najemnego ubezpieczeniu w

pierwszym państwie, wymaga jedynie, aby w stosunku do danej osoby,

bezpośrednio przed rozpoczęciem zatrudnienia w innym państwie członkowskim,

5

miały zastosowanie wszelkie normy, uregulowania oraz ogół przepisów

dotyczących zabezpieczenia społecznego. Nie chodzi natomiast o podleganie takiej

osoby, bezpośrednio przed rozpoczęciem zatrudnienia w innym państwie

członkowskim, ubezpieczeniu społecznemu i posiadanie statusu ubezpieczonego,

co - zdaniem apelującej - błędnie przyjął Sąd Okręgowy. Zainteresowany w okresie

bezpośrednio poprzedzającym oddelegowanie do pracy we Francji, mimo że nie

świadczył wówczas pracy w Polsce i nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu,

jednak podlegał ogólnie obowiązującym przepisom na terytorium RP, a więc także

polskiemu ustawodawstwu w zakresie systemu zabezpieczenia społecznego, co

zdaniem apelującej jest wystarczające dla spełnienia warunku z art. 14 ust. 1

rozporządzenia koordynacyjnego.

Sąd Apelacyjny zaznaczył równocześnie, że N. B. był od 1 stycznia 1999 r.

jako członek rodziny B. B. uprawniony jedynie do świadczeń z ubezpieczenia

zdrowotnego. Nie posiadał natomiast żadnych tytułów do ubezpieczenia w

rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ani też w rozumieniu

ustawy z dnia 27 sierpnia 2007 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej

finansowanych ze środków publicznych.

Sąd drugiej instancji podkreślił również, że zgodnie z ogólną zasadą prawa

wspólnotowego wyrażoną w art. 11 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady Nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji

systemów zabezpieczenia społecznego (L. 166/1) osoby, których rozporządzenie

dotyczy, podlegają ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego.

Z kolei zasada terytorialności (lex loci laboris), którą wprowadza art. 11 ust. 3

lit. „a” Rozporządzenia, ma tę konsekwencję, że osoba wykonująca pracę najemną

lub pracę na własny rachunek na terytorium państwa członkowskiego, podlega

ustawodawstwu tego państwa.

W przeciwieństwie do zasady wynikającej z powołanego art. 11 ust. 1

zasada terytorialności przewiduje wyjątki i uregulowania szczególne. Jeden z tych

wyjątków dotyczy tzw. pracowników wysłanych i został uregulowany w art. 12 ust. 1

Rozporządzenia. Zgodnie z treścią tego przepisu osoba, która wykonuje

działalność jako pracownik najemny w państwie członkowskim w imieniu

pracodawcy, który normalnie prowadzi tam swą działalność, a która jest

6

delegowana przez tego pracodawcę do innego państwa członkowskiego do

wykonywania pracy w imieniu tego pracodawcy, nadal podlega ustawodawstwu

pierwszego państwa członkowskiego, pod warunkiem że przewidywany czas takiej

pracy nie przekracza 24 miesięcy i że osoba ta nie jest wysłana, by zastąpić inną

delegowaną osobę. Uregulowanie zawarte w art. 12 ust. 1 zostało uszczegółowione

w art. 14 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z

dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr

883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zgodnie z

treścią art. 14 ust. 1 tego aktu, do celów stosowania art. 12 ust. 1 rozporządzenia

podstawowego „osoba, która wykonuje działalność jako pracownik najemny w

państwie członkowskim w imieniu pracodawcy, który normalnie tam prowadzi swoją

działalność, a która jest delegowana przez tego pracodawcę do innego państwa

członkowskiego”, oznacza także osobę zatrudnioną w celu oddelegowania jej do

innego państwa członkowskiego, pod warunkiem że osoba ta bezpośrednio przed

rozpoczęciem zatrudnienia podlega już ustawodawstwu państwa członkowskiego,

w którym siedzibę ma jej pracodawca.

Zatem z treści tych przepisów jasno wynika, że sam fakt, iż zainteresowany

nie przekroczył okresu 24 miesięcy zatrudnienia we Francji i nie został tam wysłany

w miejsce innej osoby, której upłynął okres skierowania, nie jest wystarczający do

podlegania polskim przepisom ubezpieczenia społecznego. Konieczne jest jeszcze

uznanie, iż bezpośrednio przed podjęciem zatrudnienia we Francji podlegał już

ustawodawstwu państwa polskiego. W świetle powołanych przepisów nie sposób

natomiast przyjąć interpretacji przedstawionej przez odwołującą się, która w istocie

sprowadza się do stwierdzenia, iż sam fakt pobytu zainteresowanego w Polsce,

bezpośrednio przed wysłaniem go do Francji, jest wystarczający do spełnienia

warunku podlegania ustawodawstwu polskiemu.

Sąd Apelacyjny dodał przy tym, że powyższe uregulowanie jest przywilejem i

odstępstwem od zasady terytorialności, a zatem regulujące je przepisy należy

wykładać w sposób gwarantujący zachowanie celu uzasadniającego to odstępstwo.

Z tej też przyczyny, nie negując, że pojęcie podlegania ustawodawstwu państwa

członkowskiego należy rozumieć szeroko, zatem nie tylko jako podleganie

ubezpieczeniom społecznym zgodnie z ustawą z dnia 13 października 1998 r. o

7

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), nie

sposób zgodzić się z poglądem prezentowanym przez apelującą. Ma bowiem

słuszność Sąd pierwszej instancji, prezentując pogląd, że przesłanka podlegania

ustawodawstwu immanentnie związana jest z podleganiem ubezpieczeniu, ale

niezasadne byłoby twierdzenie, że tylko podleganie ubezpieczeniu wyczerpuje

pojęcie podlegania ustawodawstwu.

Biorąc pod uwagę szczególny charakter omawianej regulacji, Sąd drugiej

instancji stwierdził, że dotyczy ona podlegania ustawodawstwu związanemu z

szeroko pojętym zabezpieczeniem społecznym regulowanym wymienionymi

rozporządzeniami wspólnotowymi. Zatem nie tylko podleganie ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu pracy świadczonej na podstawie umowy o pracę, umowy

agencyjnej, czy też zlecenia, pozwala na uznanie „podlegania ustawodawstwu

państwa członkowskiego”, ale również dotyczy to wszelkich sytuacji, które

„wtłaczają” daną osobę w system ustawodawstwa zabezpieczenia społecznego.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, słusznie w tym zakresie Sąd pierwszej instancji

dokonał analizy art. 3 Rozporządzenia Nr 883/2004, wskazującego na działy

zabezpieczenia społecznego, do których odnoszą się normy koordynacyjne.

Przepis ten stanowi bowiem, że omawiane Rozporządzenie stosuje się do całego

ustawodawstwa odnoszącego się do określonych w art. 3 działów zabezpieczenia

społecznego, wymienionych przez Sąd pierwszej instancji. Z wyliczenia tego trzeba

zaś wyprowadzić wniosek, że chodzi tu także o podleganie tylko ubezpieczeniu

zdrowotnemu z danego tytułu, na przykład na podstawie posiadania statusu

bezrobotnego, pobierania renty, emerytury, czy zachowywania statusu studenta.

Natomiast interpretacja apelującej w istocie rozszerza zakres stosowania

powołanych przepisów, skoro zgodnie z twierdzeniami apelacji praktycznie sam

pobyt na terytorium danego państwa pozwalałby na skorzystanie z wyjątkowego

uregulowania zawartego w tych przepisach. Tymczasem mają one na celu

wyeliminować kolizje w zakresie podlegania różnym systemom zabezpieczenia

społecznego i w konsekwencji ograniczyć instrumentalne wykorzystywanie, przez

pracodawców wysyłających pracowników do pracy za granicę, różniących się

obciążeń składkowych oraz świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Dlatego, w

ocenie Sądu drugiej instancji, nie można w całości zaakceptować twierdzenia, że

8

osoba, która z uwagi fakt braku świadczenia pracy nie podlega w tym zakresie

ubezpieczeniu społecznemu, powinna być uznana za podmiot podległy polskiemu

ustawodawstwu w zakresie systemu zabezpieczenia społecznego, bowiem do

osoby takiej nie stosuje się przepisów żadnego innego państwa członkowskiego.

Nadto pośrednio o słuszności powyższych rozważań, wbrew zarzutom apelującej,

świadczy treść Decyzji Nr A2 z dnia 12 czerwca 2009 r. Komisji Administracyjnej

DS. Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego dotycząca wykładni art.

12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004. Zgodnie z

tą decyzją, dla celów stosowania art. 14 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 987/2009,

tytułem wskazówki, wymóg, do którego odnoszą się słowa „bezpośrednio przed

rozpoczęciem zatrudnienia”, można uważać za spełniony, jeśli dana osoba podlega

przez co najmniej miesiąc ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym

pracodawca ma swoją siedzibę. Krótsze okresy wymagać będą indywidualnej

oceny w konkretnych przypadkach, z uwzględnieniem wszelkich innych

występujących czynników. Propozycje wykładni zawarte w tej Decyzji nie są z kolei

prawnie obojętne, a wykładnia taka jest jednym z poglądów dotyczących

interpretacji postanowień rozporządzeń przedstawionym przez wyspecjalizowany

organ Komisji Europejskiej. Sądy krajowe mogą więc kierować się wykładnią

zaprezentowaną w decyzjach Komisji - organu powołanego na podstawie art. 71 i

nast. Rozporządzenia Nr 883/2004 - szczególnie, jeżeli ustalą, że wykładnia nie jest

sprzeczna z postanowieniami rozporządzeń.

P.-W. Sp. z o.o. wniosła do Sądu Najwyższego skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 9 sierpnia 2012 r., zaskarżając go w całości i zarzucając

mu naruszenie prawa materialnego, to jest art. 12 ust. 1 Rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w

sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz art. 14 ust. 1

Rozporządzenia Wykonawczego nr 987/2009 do Rozporządzenia 883/2004,

poprzez ich niezastosowanie wskutek nieprawidłowej wykładni, a w szczególności

przez przyjęcie, że bezpośrednio przed delegowaniem zainteresowany N. B. nie

podlegał przez co najmniej miesiąc ustawodawstwu polskiemu, tj. ustawodawstwu

państwa członkowskiego, w którym ma siedzibę zatrudniający go pracodawca, tj. P.

W. Sp. z o.o. Formułując ten zarzut, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

9

wyroku w całości i uwzględnienie w całości roszczeń odwołującej się zawartych w

odwołaniu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od pozwanego kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

występowanie w niniejszej sprawie istotnego zagadnienia prawnego, dotyczącego

wykładni pojęcia „podleganie ustawodawstwu Państwu Członkowskiego” i

wskazania przesłanek koniecznych do spełnienia tego wymogu, a w szczególności

odpowiedzi na pytanie, czy wymóg ten zostaje spełniony przez osobę, która

pomimo przerwy w zgłoszeniu do ubezpieczenia cały czas przebywała na terenie

Polski i nie podlegała ustawodawstwu innego kraju oraz ustalenia wzajemnej relacji

pojęć „podleganie ustawodawstwu” i „podlegania ubezpieczeniu”.

W uzasadnieniu podstaw zaskarżenia podniesiono z kolei, że ratio legis

zamieszczenia w Rozporządzeniu nr 987/2009 regulacji wprowadzającej obowiązek

podlegania ustawodawstwu jednego państwa członkowskiego była ochrona przed

fikcyjnym przemieszczaniem się pracowników pomiędzy państwami członkowskimi,

w celu osiągania korzyści z tytułu podlegania ustawodawstwu drugiego państwa

członkowskiego, z którym de facto danego pracownika nie łączą żadne więzi i nigdy

wcześniej nie stosowano do tego pracownika przepisów tego państwa. Z tych

właśnie względów prawodawca europejski wprowadził obowiązek podległości

pracownika systemowi zabezpieczenia społecznego państwa, z którego następuje

oddelegowanie.

Skarżąca podniosła też, że zainteresowany przez cały czas zamieszkiwał w

Polsce. Nie pracował poza granicami kraju i nie podlegał w związku z tym żadnemu

obcemu ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego. W takiej sytuacji

nie powinno budzić wątpliwości, iż zainteresowany był objęty polskim systemem

zabezpieczenia społecznego, który kształtują m.in. ustawa o systemie ubezpieczeń

społecznych, ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

publicznych i inne. Stanowią one, że w określonych przypadkach dana osoba ma

obowiązek lub prawo do dokonania określonych zgłoszeń (formalności) w

odpowiednich polskich instytucjach (ZUS, KRUS, NFZ, PUP i in.), a w określonych

przypadkach takich obowiązków nie ma. Przykładowo przebywanie w swoim

10

miejscu zamieszkania i poszukiwanie zatrudnienia bez pomocy lokalnego urzędu

pracy nie wymaga dokonania żadnych zgłoszeń w ZUS ani NFZ. Nie oznacza to

jednak, że osoba taka nie podlega polskiemu ustawodawstwu.

W ocenie skarżącej, sformułowanie „bezpośrednio przed rozpoczęciem

zatrudnienia” zawarte we wskazanych na wstępie przepisach należy interpretować

na zasadzie a contrario - osoba bezpośrednio przed oddelegowaniem (na miesiąc)

nie może podlegać obcemu ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia

społecznego - gdyż taka interpretacja byłaby zgodna z duchem prawa

wspólnotowego o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz

swobodzie przemieszczania się pracowników.

Niezależnie od powyższego, skarżąca podniosła zarzut błędnej wykładni

pojęcia „podlegania ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, w którym

pracodawca ma siedzibę" poczynionej przez Sąd Okręgowy. W jej ocenie, w świetle

postanowień obu aktów prawnych: Rozporządzenia nr 883/2004 oraz

Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16

września 2009 r. dotyczącego wykonywania Rozporządzenia (WE) nr 883/2004,

brak podstaw do przyjęcia tożsamości pomiędzy faktem „podlegania

ustawodawstwu” państwa członkowskiego a faktem „podlegania ubezpieczeniu” w

tym państwie członkowskim. Skarżąca podkreśliła też, że Rozporządzenie,

stanowiące materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie,

konsekwentnie rozróżnia oba pojęcia, nie pozostawiając żadnych wątpliwości co do

ich odmiennego znaczenia i charakteru. Rozporządzenie nr 883/2004 wyraźnie

wskazuje, iż na potrzeby rozumienia jego postanowień, określenie

„ustawodawstwo” oznacza, w odniesieniu do każdego Państwa Członkowskiego:

przepisy ustawowe, wykonawcze i inne oraz obowiązujące środki wykonawcze

odnoszące się do działów zabezpieczenia społecznego, objętego art. 3 ust.1.

Przytoczone Rozporządzenie nr 883/2004, zawiera również definicję

„ubezpieczonego” oraz „okresu ubezpieczenia”. Jako ubezpieczonego, stosownie

do jego przepisów, uznać należy każdą osobę spełniającą warunki wymagane na

podstawie ustawodawstwa Państwa Członkowskiego właściwego zgodnie z tytułem

II, do posiadania prawa do świadczeń, z uwzględnieniem przepisów niniejszego

rozporządzenia". Przez okres ubezpieczenia uznaje się natomiast „okresy

11

składkowe, okresy zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, tak jak je określa lub

uznaje za okresy ubezpieczenia ustawodawstwo, w ramach którego zostały

spełnione lub zostały uznane za spełnione, oraz wszelkie okresy traktowane jako

takie, o ile są uznane przez to ustawodawstwo za równorzędne z okresami

ubezpieczenia”.

Zdaniem skarżącej, odróżnienie pojęć: ustawodawstwo, ubezpieczony oraz

okres ubezpieczenia, prowadzi jednoznacznie i wprost do uznania, że

ustawodawca wspólnotowy - Parlament Europejski - wskazując na przesłankę

podlegania ustawodawstwu, nie utożsamił jej z podleganiem ubezpieczeniu.

Zgodnie zatem z powyższym, odróżnić należy pojęcie podlegania ustawodawstwu

od podlegania ubezpieczeniu społecznemu, a interpretacja Sądu Apelacyjnego

stawiająca znak równości pomiędzy nimi, jako nieprawidłowa, nie powinna się

ostać.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Sformułowany w niej zarzut jest oparty na założeniu, że przez podleganie

ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, w rozumieniu przepisów

Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z dnia 2004 r.

w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, należy rozumieć

fakt znajdowania zastosowania w stosunku do danej osoby wszelkich norm,

uregulowań oraz ogółu przepisów dotyczących zabezpieczenia społecznego, nie

zaś legitymowanie się statusem ubezpieczonego. Jeżeli zatem do danej osoby

stosuje się polskie przepisy, w tym dotyczące zabezpieczenia społecznego, i na

podstawie tych przepisów dana osoba, z uwagi na nieświadczenie pracy, nie

podlega w pewnym okresie ubezpieczeniu społecznemu, to taką osobę należy

uznać za podmiot podległy polskiemu ustawodawstwu, w szczególności w zakresie

systemu zabezpieczenia społecznego. Do takiej osoby nie stosuje się bowiem

przepisów żadnego innego państwa członkowskiego.

W ocenie Sądu Najwyższego, założenie to jest jednak błędne.

Wstępnie Sąd Najwyższy uważa za niezbędne przypomnieć, iż w

poprzednim okresie, to jest przed dniem 1 maja 2010 r., kwestie dotyczące

12

koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, uregulowane obecnie w

przepisach Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z

dnia 29 kwietnia 2004 r. oraz Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady

(WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonania pierwszego z

wymienionych Rozporządzeń, regulowały przepisy Rozporządzenia Rady (EWG)

Nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów

zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących

działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się

we Wspólnocie (Dz. U.E.L. 1971 Nr 149, poz. 2 ze zm.). W art. 13 Rozporządzenie

to ustalało generalną regułę wspólnotowej koordynacji ustalania ustawodawstwa

właściwego, zgodnie z którą powinno ono odbywać się według zasad: podlegania

jednemu ustawodawstwu i miejsca wykonywania pracy. Według drugiej z tych

zasad, określanej jako lex loci laboris, czynnikiem decydującym o zastosowaniu

określonego ustawodawstwa było miejsce wykonywania pracy, czyli terytorium

państwa, w którym praca jest wykonywania. W przepisach art. 14 – 16 omawianego

Rozporządzenia przewidziano wyjątki od zasady lex loci laboris, będące efektem

specyfiki zatrudnienia lub wykonywania zawodu. Ubezpieczenie społeczne

pracowników delegowanych regulował przy tym art. 14 ust. 1 lit. a i b

Rozporządzenia, zgodnie z którymi pracownik zwykle zatrudniony przez

przedsiębiorstwo na terytorium jednego Państwa Członkowskiego, który zostawał

przez to przedsiębiorstwo skierowany do wykonywania pracy na terytorium innego

Państwa Członkowskiego, w dalszym ciągu podlegał w dziedzinie zabezpieczenia

społecznego ustawodawstwu państwa wysyłającego, pod warunkiem, że

przewidywany okres wykonywania pracy za granicą nie przekraczał 12 miesięcy i

że pracownik nie został skierowany w miejsce innej osoby, której okres

delegowania upłynął. Na gruncie tego przepisu utrwalił się pogląd, w myśl którego

użyty w nim zwrot „podlega nadal ustawodawstwu” wskazuje, że pracownik przed

delegowaniem powinien podlegać ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zatrudnienia

w firmie kierującej go do pracy na terytorium innego Państwa – przy czym pojęcie

pracownika podejmującego pracę w różnych państwach członkowskich należy

definiować na podstawie ustawodawstwa mającego zastosowanie w sprawie (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2009 r., II UK 63/09, OSNP 2011,

13

nr 11-12, poz. 160). Analogiczny pogląd został wyrażony w wyroku ETS z dnia 5

grudnia 1967 r., 19/67, van der Vecht. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości wyjaśniono też (por. wyrok z dnia 9 lipca 1987 r. w połączonych

sprawach 82/86 i 103/86, Giancarlo Laborero i Francesca Sabato v. Office de

securite socjale d’outre-mer, Zb. Orz. 1996, s. 03401, LEX nr 129515), iż

podstawowym kryterium dla określenia terminu „ustawodawstwo Państwa

Członkowskiego” w rozumieniu art. 1 lit. j Rozporządzenia nr 1408/71 nie jest

miejsce, gdzie dany zawód był wykonywany, lecz związek, który istnieje pomiędzy

pracownikiem, bez względu na miejsce, w którym wykonywał lub wykonuje swój

zawód, a systemem zabezpieczenia społecznego w Państwie Członkowskim, w

którego ramach zostały spełnione okresy ubezpieczenia.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie jest zdania, że ze względu na istotne

podobieństwo uregulowań zawartych w obecnie obowiązujących przepisach

Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29

kwietnia 2004 r. oraz Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr

987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonania pierwszego z

wymienionych Rozporządzeń, przedstawione poglądy zachowują aktualność

również pod rządami tych przepisów. Wypada bowiem podkreślić, iż w myśl art. 11

ust. 1 pierwszego z wymienionych Rozporządzeń osoby, do których stosuje się

rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego Państwa

Członkowskiego, zaś stosownie do art. 11 ust. 2 lit. a, zgodnie z przepisami art. 12

do 16 osoba wykonująca w Państwie Członkowskim pracę najemną lub pracę na

własny rachunek podlega ustawodawstwu tego Państwa Członkowskiego. I tu

mamy więc do czynienia z zasadą podlegania ustawodawstwu tylko jednego

Państwa Członkowskiego oraz zasadą lex loci laboris. Wyjątek od tej zasady

zawiera z kolei, stanowiący odpowiednik art. 14 ust. 1 lit. a i b Rozporządzenia

Rady (EWG) Nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r., art. 12 Rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r.,

który w ust. 1 stanowi, że osoba, która wykonuje działalność jako pracownik

najemny w państwie członkowskim w imieniu pracodawcy, który normalnie

prowadzi tam swoją działalność, a która jest delegowana przez tego pracodawcę

do innego państwa członkowskiego do wykonywania pracy w imieniu tego

14

pracodawcy, nadal podlega ustawodawstwu pierwszego państwa członkowskiego,

pod warunkiem, że przewidywany czas takiej pracy nie przekracza 24 miesięcy i że

osoba ta nie jest wysłana, by zastąpić inną delegowaną osobę. Stosownie zaś do

art. 14 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009

z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonania wcześniej wymienionego

Rozporządzenia, do celów stosowana art. 12 ust. 1 rozporządzenia podstawowego

„osoba, która wykonuje działalność jako pracownik najemny w państwie

członkowskim w imieniu pracodawcy, który normalnie prowadzi tam swoją

działalność, a która jest delegowana przez tego pracodawcę do innego państwa

członkowskiego”, oznacza także osobę zatrudnioną w celu delegowania jej do

innego państwa członkowskiego, pod warunkiem, że osoba ta bezpośrednio przed

rozpoczęciem zatrudnienia podlega już ustawodawstwu państwa członkowskiego,

w którym siedzibę ma jej pracodawca. Z kolei, w myśl art. 1 lit. l Rozporządzenia

określenie „ustawodawstwo” oznacza, w odniesieniu do każdego Państwa

Członkowskiego, przepisy ustawowe, wykonawcze i inne obowiązujące środki

wykonawcze odnoszące się do działów zabezpieczenia społecznego, objętych art.

3 ust. 1 (to jest świadczeń z tytułu choroby, świadczeń z tytułu macierzyństwa i

równoważnych świadczeń dla ojca, świadczeń z tytułu inwalidztwa, świadczeń z

tytułu starości, rent rodzinnych, świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i choroby

zawodowej, zasiłków na wypadek śmierci, świadczeń dla bezrobotnych, świadczeń

przedemerytalnych i świadczeń rodzinnych), przy czym nie obejmuje ono

postanowień umownych innych niż te, które służą wykonaniu obowiązku

ubezpieczeniowego wynikającego z przepisów ustawowych i wykonawczych, o

których mowa w poprzednim akapicie, lub które były przedmiotem decyzji władz

publicznych, która nadała im charakter obligatoryjny lub rozszerzyła ich zakres, pod

warunkiem że zainteresowane Państwo Członkowskie złoży oświadczenie i

powiadomi o tym Przewodniczącego Parlamentu Europejskiego i

Przewodniczącego rady Europejskiej. Oświadczenie takie publikowane jest w

dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

Zdaniem Sądu Najwyższego, w ostatnim z powołanych przepisów chodzi

więc o przepisy danego państwa członkowskiego, które tworzą system

zabezpieczenia społecznego w danym państwie, przy czym muszą one mieć

15

charakter prawa powszechnie obowiązującego i być uznawane za źródła prawa w

szerokim rozumieniu (na gruncie prawa polskiego może to dotyczyć układów

zbiorowych pracy, uznawanych wszak za tzw. autonomiczne źródła prawa pracy,

które nie mieszczą się w pojęciu ustawodawstwa, chyba że zastępują ustawowe

systemy zabezpieczenia społecznego, a nie tylko je uzupełniają). Zresztą, już sam

tytuł omawianego Rozporządzenia „w sprawie koordynacji systemów

zabezpieczenia społecznego” wyraźnie wskazuje, że dotyczy ono właśnie owych

systemów, a nie innych dziedzin, mając na celu ich zharmonizowanie i

ujednolicenie.

Taki sposób rozumienia pojęcia „ustawodawstwo państwa członkowskiego”

musi determinować przyjęcie, że użyte w art. 12 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. oraz w art. 14

ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia

16 września 2009 r. sformułowania „podlega ustawodawstwu państwa

członkowskiego” oznacza właśnie podleganie przepisom tworzącym w danym

państwie członkowskim system zabezpieczenia społecznego. Z kolei, określenie

„podlega”, zgodnie z jego słownikowym znaczeniem, to nic innego, jak bycie

poddanym czyjejś władzy, bycie zależnym od kogoś, podleganie np. amnestii,

karze, prawu, ustawie, czyli bycie tym, kogo dotyczy owa amnestia, kara, prawo,

ustawa (por. Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka,

PWN, Warszawa 1998, t. II, s. 735). Wbrew odmiennemu stanowisku skarżącej,

przez „podleganie ustawodawstwu państwa członkowskiego”, w rozumieniu obu

powołanych przepisów, należy zatem rozumieć nie samo potencjalne „znajdowanie

zastosowania wobec konkretnej osoby wszelkich norm, uregulowań oraz ogółu

przepisów dotyczących zabezpieczenia społecznego”, wynikające z faktu

przebywania na terytorium danego państwa, w połączeniu z niestosowaniem do

niej przepisów innego państwa, lecz spełnianie kryteriów przewidzianych w tych

przepisach do objęcia systemem zabezpieczenia społecznego, które pociąga za

sobą bycie podmiotem uregulowań w nich zawartych. W konsekwencji, dla uznania,

że konkretna osoba podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego w

przedstawionym wyżej rozumieniu, konieczne jest podleganie przez tę osobę

ubezpieczeniu, przy czym – co trafnie zauważa Sąd Apelacyjny – nie chodzi tu

16

tylko o podleganie ubezpieczeniu społecznemu na podstawie przepisów ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (np. z tytułu

pracy świadczonej na podstawie stosunku pracy lub umowy cywilnoprawnej, czy

też z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej), ale również o

podleganie ubezpieczeniu zdrowotnemu na podstawie przepisów ustawy z dnia 27

sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

publicznych.

Podkreślenia wymaga w tym miejscu również fakt, iż użyte w obu

omawianych przepisach sformułowanie „podlega ustawodawstwu państwa

członkowskiego”, ze względu na tożsamość regulacji nimi objętych, muszą być

wykładane w taki sam sposób. Kontekst, w jakim zostało ono użyte w art. 12 ust. 1

Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29

kwietnia 2004 r. wskazuje zaś wyraźnie, że poprzez uzupełnienie go słowem

„nadal”, określa on sytuację, w której osoba oddelegowana przez pracodawcę do

innego państwa członkowskiego do wykonywania pracy w imieniu tego pracodawcy

„nadal” będzie podlegać ustawodawstwu pierwszego państwa członkowskiego, a

zatem jej status prawny nie ulegnie żadnej zmianie, co oznacza że będzie „nadal”

podlegać szeroko pojmowanemu ubezpieczeniu, analogicznie jak przed

oddelegowaniem. Postulowane przez skarżącą rozumienie sformułowania „podlega

ustawodawstwu państwa członkowskiego” paradoksalnie oznaczałoby natomiast,

że w sytuacji niepodlegania ubezpieczeniu z jakiegokolwiek tytułu przed

oddelegowaniem do pracy w innym państwie członkowskim, osoba taka nadal nie

podlegałaby jakiemukolwiek ubezpieczeniu, skoro nie jest to warunek niezbędny

„podlegania ustawodawstwu państwa członkowskiego”. Dlatego też tak samo musi

być traktowany wynikający z art. 14 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. warunek

podlegania przez tę osobę ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym

siedzibę ma jej pracodawca, bezpośrednio przed rozpoczęciem zatrudnienia w celu

oddelegowania jej do innego państwa członkowskiego. Użyte w tym przepisie

sformułowanie „bezpośrednio przed rozpoczęciem zatrudnienia podlega już

ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym siedzibę ma jej pracodawca”

należy zatem odnosić jedynie do takiej osoby, która przed zatrudnieniem w celu

17

oddelegowania do innego państwa członkowskiego posiada jakikolwiek tytuł do

podlegania ubezpieczeniu, w tym także zdrowotnemu, choćby nie podlegała

równocześnie ubezpieczeniu, np. z tytułu zatrudnienia (ubezpieczeniu

społecznemu). W tym miejscu wypada podkreślić, że analogiczny jest w tym

względzie pogląd doktryny, czego przykładem może być bez wątpienia publikacja

wymieniona przez skarżącą w uzasadnieniu skargi kasacyjnej (zob. też Krzysztof

Ślebzak, Komentarz do Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr

883/2004, LEX 2012). Podleganie ubezpieczeniu następuje bowiem, czego zdaje

się nie dostrzegać skarżąca, z mocy samego prawa i jest konsekwencją istnienia

tytułu do tego ubezpieczenia. Natomiast za prawnie irrelewantne w tym zakresie

należy uznać ewentualne dokonanie zgłoszenia do ubezpieczenia, czy też samo

tylko opłacenie składek na to ubezpieczenie.

Przedstawiona wyżej interpretacja użytego w art. 12 ust. 1 Rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. oraz

art. 14 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009

z dnia 16 września 2009 r. sformułowania „podlega ustawodawstwu państwa

członkowskiego” zyskuje dodatkowe wsparcie w treści Decyzji Nr A2 z dnia 12

czerwca 2009 r. Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji Systemów

zabezpieczenia Społecznego dotyczącej wykładni obu tych przepisów. Wprawdzie,

na co słusznie zwraca uwagę skarżąca, sądy stosujące owe przepisy nie są

związane wykładnią dokonaną przez wymienioną Komisję, gdyż jej uprawnienia są

wykonywane „bez uszczerbku dla uprawnień władz, instytucji i osób

zainteresowanych do korzystania z procedur i sądów przewidzianych przez

ustawodawstwo”, jednakże stanowi ona mający istotne znaczenie pogląd prawny

pochodzący od wyspecjalizowanego organu Komisji Europejskiej, w związku z

czym nie istnieją żadne przeszkody uniemożliwiające akceptację tego poglądu

przez sądy krajowe (por. między innymi wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 maja

2010 r., II UK 319/09, LEX nr 604217, z dnia 11 maja 2010 r., II UK 389/09, LEX nr

863996, z dnia 13 maja 2010 r., II UK 360/09, LEX nr 863995 oraz z dnia 25 maja

2010 r., I UK 1/10, LEX nr 602670).

W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy, ustalonych przez

Sąd drugiej instancji w sposób wiążący dla Sądu Najwyższego w postępowaniu

18

kasacyjnym (art. 39813

§ 2 k.p.c.), zainteresowany N. B. nie miał żadnych tytułów

do ubezpieczenia w wyżej zdefiniowanym znaczeniu w okresie bezpośrednio

poprzedzającym zawarcie przez niego umowy o pracę ze skarżącą i rozpoczęciem

zatrudnienia na tej podstawie. Słusznie zatem Sąd Apelacyjny uznał, że w

odniesieniu do zainteresowanego nie znajdowały zastosowania art. 12 ust. 1

Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29

kwietnia 2004 r. oraz art. 14 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i

Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r., określające wyjątki od

obowiązującej, zgodnie z art. 11 ust. 2 lit. a pierwszego z wymienionych

Rozporządzeń, zasady lex loci laboris. Tym samym, skarżąca nietrafnie zarzuca, iż

zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem wymienionych przepisów.

Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści art.

39814

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji swego wyroku.