III CZP 21/13

Sygn. akt III CZP 21/13

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 13 sierpnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Bogumiła Ustjanicz

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 sierpnia 2013 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jana Szewczyka,

po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Rzecznika Praw Obywatelskich

we wniosku z dnia 21 lutego 2013 r., RPO-696122-IV/12/KD,

"Czy osoba zatrudniona w spółdzielni mieszkaniowej jest osobą

trzecią w rozumieniu art. 81

ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.

o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2003 r., Nr 116, poz. 1119

ze zm.) w zw. z art. 18 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo

spółdzielcze (Dz.U. z 2003 r., Nr 188, poz. 1848 ze zm.), także

wówczas, gdy pozostaje z tą spółdzielnią w stosunku członkostwa?"

podjął uchwałę:

Członek spółdzielni mieszkaniowej, będący jej pracownikiem,

jest osobą trzecią w rozumieniu art. 81

ust. 1 ustawy z dnia

15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst

Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.).

2

Uzasadnienie

Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił o rozstrzygnięcie przez Sąd

Najwyższy rozbieżności w wykładni art. 81

ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.

o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 119, poz. 1116

ze zm.); dalej: „u.s.m.”, które ujawniły się w praktyce orzeczniczej sądów

powszechnych. Zgodnie z tym przepisem, członek spółdzielni mieszkaniowej ma

prawo otrzymania statutu i regulaminów oraz kopii uchwał organów spółdzielni

i protokołów obrad organów spółdzielni, protokołów lustracji, rocznych sprawozdań

finansowych oraz faktur i umów zawieranych przez spółdzielnię z osobami trzecimi.

Analizując orzecznictwo sądów rejestrowych i odwoławczych na tle tego

przepisu, Rzecznik stwierdził, że sądy rozumieją określenie „osoba trzecia” na

różne sposoby. W części orzeczeń przyjmuje się, że osoba będąca pracownikiem

spółdzielni nie może być w żadnym razie traktowana jako osoba trzecia w stosunku

do spółdzielni, a tym samym członek spółdzielni nie ma prawa żądać na podstawie

art. 81

ust. 1 u.s.m. udostępnienia mu kopii umowy o pracę zawartej z tą osobą.

Stanowisko przeciwstawne uznaje, że umowy o pracę zawarte przez spółdzielnię

mieszkaniową są umowami z osobami trzecimi, niezależnie od tego czy pracownik

jest jednocześnie członkiem spółdzielni, czy też nie. I wreszcie stanowisko

kompromisowe przyjmuje, że umowy o pracę zawarte przez spółdzielnię są, co do

zasady, umowami z osobami trzecimi, z wyjątkiem sytuacji, kiedy pracownik jest

jednocześnie członkiem spółdzielni, gdyż członka nie można uznać za osobę

trzecią w stosunku do niej. W związku z tymi rozbieżnościami, Rzecznik wniósł

o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego o treści sformułowanej na wstępie.

Rzecznik opowiedział się za jak najszerszym pojmowaniem określenia

„osoba trzecia” podkreślając, że kwestia ta nie znalazła jednoznacznego

rozwiązania w wypowiedziach doktryny ani w dotychczasowym orzecznictwie Sądu

Najwyższego. Podobne stanowisko zajął też Prokurator Generalny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do samego sformułowania przez Rzecznika wątpliwości

interpretacyjnych, w pierwszym rzędzie podnieść należy, że w pytaniu użyto

3

szerokiego, zbiorczego określenia „zatrudnienie członka spółdzielni”, mimo że

z jego uzasadnienia wynika, iż stwierdzone w orzecznictwie rozbieżności wystąpiły

jedynie w sytuacjach, w których członek spółdzielni pozostawał związany z nią

jednocześnie umową o pracę. Czyni to koniecznym ograniczenie analizy

przedstawionego wniosku tylko do stosunku pracy, gdyż prowadzenie szerszych

rozważań wykraczałoby poza dyspozycję art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada

2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), uprawniającego

ten Sąd do podejmowania uchwał w przedmiocie wykładni prawa w granicach

istniejących rzeczywiście rozbieżności orzeczniczych. Wypada jednak zaznaczyć,

że przedstawione rozważania i ustalenia prawne znajdą odpowiednie zastosowanie

także do innych form zatrudnienia członków spółdzielni mieszkaniowej.

Punktem wyjścia do ustalenia treści pojęcia „osoby trzeciej”, użytego w art.

81

ust. 1 u.s.m., musi być stwierdzenie, że prawo spółdzielcze jest jedną

z gałęzi szeroko rozumianego prawa cywilnego. Uzasadnia to odwołanie się do

znaczenia tego określenia, używanego zwłaszcza często w kodeksie cywilnym

(por. przykładowo art. 59, art. 63, art. 83 § 2. art. 261, czy art. 391 k.c.). W dużej

mierze na pojęciu „osoby trzeciej” opierają się całe konstrukcje cywilistyczne takich

instytucji jak prawo pierwokupu (art. 599 – art. 600 k.c.), czy akcja pauliańska

(art. 527 – art. 534 k.c.). Analiza tych przepisów prowadzi do wniosku, że - mówiąc

najogólniej - przez użyte w nich sformułowanie „osoba trzecia” należy rozumieć

kogoś, kto pozostaje poza stosunkiem prawnym łączącym strony, najczęściej

stosunkiem umownym. Taka treść tego pojęcia odpowiada definicji słownikowej,

zgodnie z którą osoba trzecia to „osoba postronna, niezainteresowana

bezpośrednio w czymś, inna, obca” (por. Wielki Słownik Języka Polskiego pod

redakcją Witolda Doroszewskiego t. IX, wyd. 1967 r.). Definicję tę uwzględniono

wprost w treści art. 471

k.r.io., w którym użyto określenia „innych osób” jako

synonimu osób trzecich. Warto dodać, że wyłączna wina osób trzecich, a więc

postronnych, w wyrządzeniu szkody jest okolicznością egzoneracyjną

przy odpowiedzialności z ryzyka (por. art. 433, art. 435 i art. 436 § 1 k.c.).

Ponieważ w prawie spółdzielczym zasadniczym stosunkiem prawnym jest stosunek

członkostwa, należy przyjąć - idąc przedstawionym tu tropem rozumienia

cywilistycznego, że osoba trzecia, o której mowa w art. 81

ust. 1 u.s.m., to osoba

4

pozostająca poza stosunkiem członkostwa łączącego członka ze spółdzielnią.

Oznacza to, że przez umowy zawierane przez spółdzielnię mieszkaniową

z osobami trzecimi należy rozumieć wszystkie umowy, których przedmiot pozostaje

poza zakresem korporacyjnego stosunku członkostwa w niej. Stosunek

członkostwa jest bowiem tym podstawowym wyznacznikiem, który określa treść

i zakres uprawnień i obowiązków członka w stosunku do każdej struktury

organizacyjnej, w tym także w spółdzielni. Z uwagi na ten priorytet członkostwa,

inne powiązania umowne członka ze spółdzielnią mieszkaniową, pozostające poza

stosunkiem członkostwa, należy postrzegać jako powiązania „postronne, inne,

obce” i traktować jako zawierane z nią przez osoby trzecie. Przemawia za tym

zarówno samo brzmienie art. 81

u.s.m., jak i przedstawiona wykładnia systemowa.

Stanowisko to wzmacniają argumenty natury funkcjonalnej. W doktrynie wskazuje

się trafnie, że przepis ten przyznaje członkowi spółdzielni uprawnienia korporacyjne

o charakterze niemajątkowym. Uprawnienia te są pochodne od stosunku

członkostwa, a ich zasadniczym celem jest zapewnienie transparentności działania

spółdzielni. Łączy się to nierozerwalnie z koniecznością zagwarantowania

możliwości skutecznej jej kontroli przez spółdzielców. Zgodnie z art. 1 ust. 1 u.s.m.,

spółdzielnia mieszkaniowa nie prowadzi bowiem działalności zorientowanej na

realizacje własnych celów, a jedynie taką, która realizuje potrzeby mieszkaniowe

jej członków. W tym znaczeniu spółdzielnia pełni w stosunku do członków funkcję

pomocniczą. Przy takim ujęciu zadań spółdzielni, tym bardziej konieczne

i usprawiedliwione staje się zapewnienie spółdzielcom możliwości jej kontroli

bieżącej, prowadzonej w toku działalności spółdzielni. Ma to doniosłe znaczenie,

gdyż kontrola sprawowana w ramach rocznych sprawozdań finansowych,

czy okresowych lustracji spółdzielni, jest z reguły kontrolą następczą, prowadzoną

ex post. Istotnym warunkiem wykonywania realnej kontroli przez spółdzielców jest

m. in. posiadanie pełnej informacji o gospodarowaniu majątkiem spółdzielni, w tym

o wydatkowaniu środków z tego majątku. Przewidziane w art. 81

ust. 1 u.s.m.

uprawnienia członka spółdzielni do żądania udostępnienia mu kopii określonych

dokumentów związanych z jej działalnością trzeba więc traktować jako

instrumentarium umożliwiające zdobycie podstawowej wiedzy o działaniach

organów spółdzielni, a przede wszystkim zarządu, który ma przemożny wpływ na

5

działalność całej spółdzielni. Uwzględnienie informacyjno - kontrolnego celu

uprawnienia członka do żądania wydania przez spółdzielnię kopii wymienionych

w art. 81

u.s.m. dokumentów usprawiedliwia pogląd, że obejmuje ono także kopie

zawartych przez spółdzielnię umów o pracę. Generalne wyłączenie możliwości

żądania udostępnienia kopii tych umów podważałoby bowiem w znacznej mierze

ratio legis tej normy prawnej.

Trzeba jednak mieć na uwadze, że pozytywna odpowiedź na pytanie

o możliwość żądania przez członka spółdzielni mieszkaniowej udostępnienia kopii

umów o pracę zawartych przez innych członków tej spółdzielni może prowadzić do

naruszenia przewidzianego w prawie pracy obowiązku pracodawcy zapewnienia

ochrony informacji o wynagrodzeniu pracownika.

Obowiązek ten łączy się z ustanowioną w art. 111

k.p. powinnością poszanowania

przez pracodawcę godności i innych dóbr osobistych pracownika. W doktrynie

przyjmuje się, że informacja o wysokości wynagrodzenia pracownika należy do

sfery jego życia prywatnego. Dlatego też może zostać ujawniona tylko za jego

zgodą, a bez zgody tylko w wypadkach przewidzianych w ustawie. Konsekwentnie

więc, w świadectwie pracy podaje się tę informacje tylko na żądanie pracownika.

W judykaturze dopuszcza się podanie informacji w prasie o wynagrodzeniu

pracownika bez jego zgody, jeżeli pełni on funkcję publiczną w rozumieniu art. 14

ust. 6 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24

ze zm.). Tak jest w przypadku członków zarządu gminy (wójta, burmistrza i ich

zastępców) – por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia

6 maja 1997 r., II SA/Wr 929/96, OSNA 1998 nr 2, poz. 54. Podobne stanowisko

zajął także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 września 2001 r., V CKN 440/00

(OSNC 2002, nr 5, poz. 68), w odniesieniu do prezesa spółdzielni mieszkaniowej,

uznając, że pełnienie tej funkcji może być – w konkretnych okolicznościach –

uznane za działalność publiczną w rozumieniu ustawy. Generalnie jednak

obowiązuje zasada, którą sformułował Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 16 lipca 1993 r., I PZP 28/93 (OSNC 1994, nr 1, poz. 2),

że „ujawnienie przez pracodawcę bez zgody pracownika wysokości jego

wynagrodzenia za pracę może stanowić naruszenie dobra osobistego w rozumieniu

art. 23 i 24 k.c.” Tak więc dane dotyczące wynagrodzenia za pracę wchodzą

6

w zakres prawa do prywatności obywatela, gwarantowanej w 47 i w art. 51 ust. 1

Konstytucji (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 maja 1998 r., U 5/97,

OTK 1998, nr 4, poz. 46). Na tle art. 51 Konstytucji w doktrynie oraz

w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wyróżnia się uprawnienie określane

mianem autonomii informacyjnej jednostki. W wyroku z dnia 19 lutego 2002 r.,

U 3/01 (OTK – A 2002, nr 1, poz. 3) Trybunał określił tę autonomię jako „ prawo do

samodzielnego decydowania o ujawnieniu innym informacji dotyczących swojej

osoby, a także prawo do sprawowania kontroli nad takimi informacjami

znajdującymi się w posiadaniu innych podmiotów (por. także wyrok z dnia 15 lipca

2009 r. K 64/07, OTK – A 2009, nr 9, poz. 110). Wymaga zatem rozważenia, czy

przyznanie członkowi spółdzielni możliwości żądania udostępnienia kopii umowy

o pracę zawartej przez spółdzielnię z innym jej członkiem nie idzie za daleko,

prowadząc do naruszenia jego autonomii informacyjnej. Odpowiedź na to pytanie

zależy od rozstrzygnięcia, czy przewidziana w art. 81

ust. 1 u.s.m. regulacja

odpowiada zasadzie proporcjonalności przewidzianej w art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Wprawdzie test proporcjonalności stosuje się przede wszystkim do stosunków

władza publiczna - obywatel, a więc w wymiarze wertykalnym, ale jak trafnie

podnosi się w doktrynie, ma on także charakter uniwersalny, co pozwala na jego

odpowiednie stosowanie i badanie za jego pomocą dopuszczalnego zakresu

ograniczenia uprawnień także w innych stosunkach i dziedzinach (wymiar

horyzontalny). Stanowisko takie potwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia

27 maja 2002 r., K 20/01 (OTK-A 2002, Nr 3, poz. 34), w którym uznał,

że znaczenie zasady proporcjonalności polega nie tylko na określeniu zakresu

dopuszczalnych ograniczeń w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw,

zawartym w art. 31 ust. 3 Konstytucji, dopuszczającym jedynie takie ograniczenia,

które są konieczne dla realizacji wymienionych w tym przepisie celów. Trybunał

podkreślił, że zasada ta, stanowiąca, zgodnie z utrwalonym jego orzecznictwem,

element państwa prawnego, ma znaczenie szersze i odnosi się do ogółu sytuacji,

w których państwo za pomocą stanowionego prawa oddziałuje na pozycję osoby

pozostającej pod jego władzą. Zatem także przepisy określające zakres

obowiązków ciążących na takich osobach podlegają ocenie z punktu widzenia

zgodności z zasadą proporcjonalności, której podstawę w tej sferze stanowi ogólna

7

zasada państwa prawnego (art. 2 Konstytucji). Wypada dodać, że ważenie wartości

i dóbr w razie ich konfliktu należy do istotnych, a jednocześnie najtrudniejszych

zadań wymiaru sprawiedliwości. Szczególnie często zachodzi konieczność

rozwiązywania takiego konfliktu w wypadku publikacji prasowych. Z jednej strony

realizują one prawo obywatela do informacji, a z drugiej – w wypadku informacji

nieprzychylnych lub opinii krytycznych - mogą naruszać dobra osobiste

opisywanych osób (por. przykładowo wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada

1990 r., I CR 436/90, niepubl., z dnia 11 stycznia 1996 r. III ARN 57/95, OSNP

1996, nr 13, poz. 179, z dnia 11 maja 2007 r. I CSK 47/07, niepubl., z dnia 4 marca

2010 r. I CSK 291/09 niepubl., czy z dnia 21 września 2011 r. I CSK 754/10

niepubl.). W rozważanym kontekście chodzi o zachowanie tzw. zasady

proporcjonalności sensu stricto, a więc przeprowadzenie testu proporcjonalności

dla sprawdzenia, czy ograniczenie prawa obywatela jest konieczne dla wolności

i praw innych osób i nie jest nadmierne (por. m.in. wyroki Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 25 lipca 2012 K 14/10, OTK-A 2012, Nr 7, poz. 83 z dnia

16 października 2012 r., K 4/10, OTK-A 2012, Nr 9, poz. 106, z dnia

23 października 2012 r., SK 11/12, OTK-A 2012, Nr 9, poz. 107, czy z dnia

12 grudnia 2012 r. K 1/12, OTK-A 2012, Nr 11, poz. 134).

Analizując treść art. 81

ust. 1 u.s.m. z punktu widzenia zasady

proporcjonalności, trzeba dojść do wniosku, że test ten wypada dla tego przepisu

pomyślnie. Dochodzi tu do zderzenia przyznanego na podstawie tego przepisu

interesu korporacyjno - spółdzielczego z ochroną interesu indywidualnego

ustanowioną w art. 111

k.p. Interes korporacyjny, reprezentowany przez

spółdzielców spółdzielni mieszkaniowej, polega na zapewnieniu im możliwości

realnej kontroli nad działalnością zarządu spółdzielni, zwłaszcza zaś w tak ważnej

sprawie jaką jest sposób gospodarowania środkami finansowymi spółdzielni.

Interes indywidualny sprowadza się do ochrony informacji o wysokości

wynagrodzenia otrzymywanego przez członka spółdzielni w ramach łączącej

go jednocześnie ze spółdzielnią umowy o pracę. W tym konflikcie interesów trzeba

z reguły przyznać prymat interesowi korporacyjno – spółdzielczemu.

Należy bowiem przyjąć, że przewidziane w art. 81

ust. 1 u.s.m. ograniczenie

prywatności członka spółdzielni mieszkaniowej, który jednocześnie jest jej

8

pracownikiem, przez dopuszczenie możliwości żądania przez innego członka

udostępnienia kopii jego umowy o pracę, jest racjonalne i konieczne dla

wykonywania przez spółdzielców kontroli działalności zarządu, a jednocześnie nie

jest ograniczeniem nadmiernym. Wymaga przy tym podkreślenia, że uprawnienie

członka do żądania kopii dokumentów, o których mowa w tym przepisie, nie ma

charakteru absolutnego. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 grudnia 2010 r., I CNP

16/10, niepubl. trafnie przyjął, że wprawdzie przewidziany w art. 81

u.s.m. zakres

uprawnień członka spółdzielni mieszkaniowej jest szerszy w porównaniu do

uprawnień członków innych spółdzielni, ale podlega także ograniczeniom

przewidzianym w art. 18 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze

(Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848, ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, spółdzielnia

może odmówić członkowi wglądu do umów zawieranych z osobami trzecimi, jeżeli

naruszałoby to prawa tych osób lub jeżeli istnieje uzasadniona obawa, że członek

wykorzysta pozyskane informacje w celach sprzecznych z interesem spółdzielni

i przez to wyrządzi spółdzielni szkodę. Odmowa powinna być wyrażona na piśmie.

Członek, któremu odmówiono wglądu do umów zawieranych z osobami trzecimi,

może złożyć wniosek do sądu rejestrowego o zobowiązanie spółdzielni do

udostępnienia tych umów. W ten sposób zapewniona została możliwość kontroli

sądowej korzystania z tego uprawnienia, co ma zapobiegać ewentualnym

nadużyciom obu stron w tym zakresie, a co jednocześnie gwarantuje właściwy

standard ochrony prawnej członkowi związanemu ze spółdzielnią umową o pracę.

Z podanych przyczyn orzeczono jak w uchwale.

jw