I CSK 660/12

Sygn. akt I CSK 660/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 sierpnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa Organizacji Konsumentów Usług Telekomunikacyjnych

w W.

przeciwko P. S.A. w W., obecnie P. Spółce z o.o.

w W.

o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 sierpnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 4 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

i przekazuje sprawę w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem z

dnia 31 marca 2011 r., uwzględnił częściowo powództwo Organizacji Konsumentów

Usług Telekomunikacyjnych przeciwko P. SA i uznał za niedozwolone oraz zakazał

stronie pozwanej stosowania w obrocie z konsumentami postanowień wzorca o

treści: „Nie wyłącza to uprawnienia P. do żądania od użytkownika odszkodowania

przewyższającego wysokość zastrzeżonej kary umownej na zasadach ogólnych",

oddalił powództwo w pozostałym zakresie, tj. co do postanowienia wzorca o treści:

„P. może żądać od użytkownika kary umownej w wysokości 5.000 zł za każdą kartę

SIM używaną w niedozwolony sposób [...]", zarządził publikację wyroku w

Monitorze Sądowym i Gospodarczym i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację

pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego, dokonując jednocześnie sprostowania -

zawartych w tym orzeczeniu - niedokładności co do oznaczenia (numeracji)

poszczególnych rozstrzygnięć.

Sąd Apelacyjny zgodził się z zapatrywaniem Sądu pierwszej, że klauzula

zastrzegająca na rzecz pozwanej prawo dochodzenia odszkodowania

przewyższającego karę umowną - zamieszczona w stosowanym przez nią wzorcu

umownym - stanowi niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 3851

§ 1 k.c., gdyż kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jego interesy. Skoro art. 484 § 1 k.c. -

w zasadzie - wyłącza możliwość żądania odszkodowania przenoszącego wysokość

zastrzeżonej kary umownej a dopuszcza ją - wyjątkowo - tylko wtedy, gdy strony

tak postanowiły, to nie jest zgodne z dobrymi obyczajami odejście od tej reguły

bez przeprowadzenia w tym zakresie stosownych negocjacji z konsumentem.

Wprowadzenie tej klauzuli do umowy uprzywilejowuje pozwaną, która ma

zagwarantowaną karę umowną (5.000 zł) a wyrównania uszczerbku

przewyższającego tę karę może dochodzić na podstawie art. 471 k.c. Konsument

natomiast może dochodzić naprawienia szkody wyłącznie na podstawie tego

przepisu, w związku z czym musi wykazać przesłanki jego zastosowania

3

w odniesieniu do całej szkody. Gdyby zatem klauzula ta nie została zastrzeżona,

przedsiębiorca i konsument mieliby równe prawa dochodzenia naprawienia szkody

na podstawie art. 471 k.c.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie określonej w art. 398 § 1 pkt 1

k.p.c., pozwana zarzuciła:

- naruszenie art. 3851

§ 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie wskutek

przyjęcia, że zastrzeżenie przez przedsiębiorcę we wzorcu umownym prawa

dochodzenia - na zasadach ogólnych - odszkodowania przewyższającego

karę umowną jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interes

konsumenta oraz

- art. 484 § 1 w związku z art. 471 i art. 361 § 2 k.c. przez niewłaściwą

wykładnię polegającą na uznaniu, że możliwość dochodzenia - na zasadach

ogólnych - odszkodowania ponad zastrzeżoną karę umowną w każdym

przypadku skutkuje dysproporcją praw i obowiązków stron, wyrażającą sią

w uprzywilejowaniu strony, która zastrzegła na swoją rzecz karę umowną

i uprawnienie do dochodzenia odszkodowania ją uzupełniającego.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, pozwana wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej apelację i przekazanie

sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skardze kasacyjnej nie można odmówić słuszności.

Zgodnie z art. 3851

§ 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej

z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie - poza postanowieniami

określającymi główne świadczenia stron - nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa

i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy. W świetle tego unormowania nie ulega wątpliwości, że uznanie konkretnej

klauzuli umownej za niedozwolone postanowienie umowne wymaga stwierdzenia

łącznego wystąpienia obu wymienionych przesłanek, tj. „sprzeczności z dobrymi

obyczajami", jak i „rażącego naruszenia interesów konsumenta (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 27 października 2006 r., I CSK 173/06, nie publ.).

4

Przez działanie wbrew dobrym obyczajom - przy kształtowaniu treści

stosunku zobowiązaniowego - należy rozumieć wprowadzanie do wzorca klauzul

umownych, które godzą w równowagę kontraktową stron takiego stosunku;

rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza zaś nieusprawiedliwioną

dysproporcję - na niekorzyść konsumenta - praw i obowiązków stron, wynikających

z umowy (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 lipca 2005 r., I CK 832/04,

Biul. SN 2005, nr 11, poz. 13 oraz z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, Biul. SN

2006, nr 5-6, poz. 12). Rażące naruszenie interesów konsumenta zazwyczaj

stanowi naruszenie dobrych obyczajów; nie zawsze jednak zachowanie sprzeczne

z dobrymi obyczajami rażąco narusza te interesy (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 13 października 2010 r., I CSK 694/09, nie publ.). Ocena rzetelności

określonego postanowienia wzorca umownego wymaga przeprowadzenia przez

sąd weryfikacji jego „przyzwoitości", polegającej na zbadaniu, czy postanowienie

wzorca jest sprzeczne z ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec

konsumentów oraz jak wyglądałyby prawa lub obowiązki konsumenta w sytuacji,

w której postanowienie to nie zostałoby zastrzeżone; jeżeli bez tego postanowienia

znalazłby się on - na podstawie ogólnych przepisów - w lepszej sytuacji, należy

uznać je za nieuczciwe (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2007 r.,

III SK 21/06, OSNP 2008, nr 11-12, poz. 181).

Sąd Apelacyjny dokonał oceny zakwestionowanego postanowienia

umownego, stosowanego przez pozwaną w Regulaminie Promocji: „Najlepsza

okazja w M. Zobowiązania 30 zł.", zarówno pod kątem jego zgodności z dobrymi

obyczajami, jak i rażącego naruszenia interesu konsumenta. Przeprowadzając tzw.

test przyzwoitości uznał, że bez postanowienia zastrzegającego na rzecz strony

pozwanej prawo dochodzenia odszkodowania przewyższającego karę umowną

sytuacja prawna konsumenta byłaby korzystniejsza. U podstaw tej oceny legło

stwierdzenie, że pozwana - w świetle postanowień wzorca - ma zagwarantowaną

karę umowną w wysokości 5.000 zł, a pokrycia szkody w większym rozmiarze

może dochodzić na podstawie art. 471 § 1 k.c., natomiast konsument, na którego

rzecz nie zastrzeżono kary umownej, musi dochodzić całego odszkodowania na

podstawie powołanego przepisu i wykazać przewidziane w nim przesłanki.

5

Przytoczone rozumowanie nasuwa jednak - co trafnie zarzuciła skarżąca -

istotne zastrzeżenia. Wskazuje ono bowiem na to, że Sąd Apelacyjny źródła

dysproporcji praw i obowiązków stron, wynikających z umowy zawartej

na podstawie wzorca poddanego ocenie, dopatrzył się - w istocie - w klauzuli

zastrzegającej karę umowną na rzecz przedsiębiorcy, co do której rozstrzygnięcie

Sądu pierwszej instancji uprawomocniło się jako niezaskarżone, a nie

w postanowieniu dopuszczającym dochodzenie przez niego odszkodowania

przewyższającego tę karę.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu Sądu Apelacyjnego, przedsiębiorca

dochodzący odszkodowania nie jest w uprzywilejowanej pozycji w stosunku do

konsumenta realizującego takie samo uprawnienie; każdy z nich musi wykazać

przesłanki przewidziane w art. 471 § 1 k.c., przy czym również przedsiębiorca, który

otrzymał zaliczalną karę umowną, musi wykazać rozmiar całej poniesionej szkody,

a nie - jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku - szkody pomniejszonej

o karę umowną.

Niewątpliwie ma rację Sąd Apelacyjny wskazując, że sytuacja prawna

konsumenta przedstawiałaby się dla niego korzystniej, gdyby wzorzec stosowany

przez pozwaną nie zawierał spornej klauzuli. Ocena ta nie jest jednak

wystarczająca do sformułowania wniosku, iż klauzula poddana kontroli stanowi

niedozwolone postanowienie umowne. Dostatecznej podstawy do takiej konkluzji

nie stanowi sam brak równowagi miedzy uprawnieniami i obowiązkami stron, skoro

do uznania postanowienia wzorca umownego za niedozwolone konieczne jest

stwierdzenie, że prowadzi ono do rażącej dysproporcji ich praw i obowiązków.

Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennych założeń. Poza zakresem

swoich rozważań pozostawił przy tym kwestię, czy klauzula umożliwiająca

pozwanej dochodzenie odszkodowania uzupełniającego rzeczywiście pozostaje

w sprzeczności z ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec

konsumentów. Dokonanie takiej - zawężonej i opartej na niewłaściwych

przesłankach - oceny rzetelności zakwestionowanej klauzuli umownej nie pozwala

skutecznie odeprzeć podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia

prawa materialnego.

6

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

jw