II PK 340/12

Sygn. akt II PK 340/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 sierpnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. I.

przeciwko PKP Intercity S.A. Zakład Zachodni w P.

o odprawę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 sierpnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 27 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej pkt. 1, 2 i 4 i w

tej części przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P.,

pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód B. I. wniósł o zasądzenie od PKP Intercity S.A. Zakład Zachodni w P.

13.297 zł z ustawowymi odsetkami od 1.06.2011 r. do dnia zapłaty tytułem

odprawy. W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa w

całości oraz o zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Wyrokiem z 7 lutego 2012 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo oraz nie

obciążył powoda kosztami procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony u poprzedników prawnych

pozwanego na podstawie umowy o pracę, a pozwany stał się jego pracodawcą 1

września 2009 r. na podstawie art. 231

k.p. W ostatnim okresie zatrudnienia powód

zajmował stanowisko maszynisty pojazdu trakcyjnego. Obok wynagrodzenia

zasadniczego i szeregu innych świadczeń, powodowi przysługiwał także dodatek

kilometrowy dla pracowników drużyn trakcyjnych. Dla pracowników tych drużyn

prowadzących pociągi pasażerskie w składzie dwuosobowym z prędkością powyżej

130 km/h dodatek kilometrowy obliczany był według obowiązujących stawek

kilometrowych dodatku kilometrowego zwiększonych o 300% dla pracownika

wykonującego czynności maszynisty. Powód miał uprawnienia do prowadzenia

pojazdów z prędkością powyżej 130 km/h. Do 31 grudnia 2010 r. uprawnienie

powoda do dodatku kilometrowego wynikało z załącznika nr 14 do układu

zbiorowego pracy PKP Cargo, który wygasł z tym dniem. Dodatek ten był płacony w

sposób uproszczony za cały odcinek trasy, a nie w zależności od liczby faktycznie

przejechanych kilometrów z prędkością powyżej 130 km/h. Od 1 stycznia 2011 r.

zaczął obowiązywać regulamin wynagradzania dla pracowników „PKP Intercity”

S.A. Zakład Zachodni z 8 listopada 2010 r. (dalej: regulamin wynagradzania).

Jednocześnie prowadzono już prace przygotowawcze do wprowadzenia aneksu nr

1 do regulaminu wynagradzania, na podstawie którego dodatek kilometrowy dla

pracowników drużyn trakcyjnych miał być ustalany ryczałtowo (tj. za liczbę zmian

roboczych w miesiącu). Celem nowego uregulowania było ujednolicenie zasad

wypłacania dodatku kilometrowego pracownikom, w stosunku do których

obowiązywały różne zasady naliczania tego dodatku w związku z przejęciami

pracowników od PKP Cargo i PKP Przewozy Regionalne. Wobec przejmowanych

3

pracowników obowiązywały gwarancje niezmienności warunków pracy i płacy przez

okres ochronny do 31 grudnia 2010 r. Pismem z 18 lutego 2011 r. powodowi

wypowiedziano dotychczasowe warunki pracy i płacy z zachowaniem

trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, który upłynąć miał 31 maja 2011 r. Jako

przyczynę wypowiedzenia wskazano zmianę warunków wynagradzania wszystkich

pracowników w zakresie wysokości przysługującego dodatku kilometrowego,

wprowadzoną aneksem nr 1 do obowiązującego u pracodawcy regulaminu

wynagradzania. Powodowi zaproponowano nowe warunki umowy o pracę, tj.

dodatek kilometrowy w wysokości określonej w załączniku nr 15 do regulaminu

wynagradzania, zmienionym aneksem nr 1. Mając na uwadze stanowisko

organizacji związkowych, pozwany przystąpił do przeprowadzenia konsultacji na

szczeblu ponadzakładowym celem modyfikacji zasad wynagradzania dopiero co

wprowadzanych regulaminem wynagradzania i aneksem nr 1. Modyfikacja

przybrała formę aneksu nr 2 do regulaminu wynagradzania. O przystąpieniu do

konsultacji modyfikacji zasad wynagradzania pracodawca poinformował

organizacje związkowe pismem z 8.04.2011 r. Pracownicy zostali poinformowani o

założeniach aneksu na spotkaniach przeprowadzonych z dyrektorką M. O. Na tych

spotkaniach pracownicy, w tym powód, pytali się o możliwość cofnięcia

oświadczenia woli w przedmiocie odmowy przyjęcia wypowiedzenia zmieniającego

warunki pracy i płacy. Niektórzy z pracowników zdecydowali się cofnąć swoje

wcześniejsze oświadczenia woli w tym przedmiocie. Powód wiedział o planach

wprowadzenia aneksu nr 2, ale wiedział również, że w połowie kwietnia 2011 r.,

kiedy mijał termin na złożenie oświadczenia woli o odmowie przyjęcia zmienionych

warunków wynagradzania, aneks nr 2 jeszcze nie został ostatecznie przyjęty.

Prośbie powoda o pisemne potwierdzenie, że aneks nr 2 wejdzie w życie nie

zadośćuczyniono. Wśród motywów decyzji odnośnie do przyjęcia bądź nie

zmienionych warunków wynagradzania była również symulacja wysokości dodatku

kilometrowego, który powód otrzymywałby na zasadach określonych w aneksie nr

1. Przeprowadzając symulację, powód przyjął jako punkt wyjścia dane o

przejechanych trasach i wysokości dodatku kilometrowego otrzymanego w 2010 r.

(faktycznie kwota 9.555 zł brutto w całym 2010 r.) Z porównania wynika, że gdyby

w 2010 r. obowiązywały zasady ustalone w aneksie nr 1, to powód otrzymałby

4

dodatek kilometrowy w kwocie 5.484 zł. Różnica na niekorzyść wyniosłaby zatem

4.071 zł. Ponadto motywem tej decyzji był fakt, że powód spłacał kredyt hipoteczny

w kwocie 900 zł miesięcznie. W tych okolicznościach powód pismem z 13 kwietnia

2011 r. oświadczył pracodawcy, że nie przyjmuje nowych warunków

wynagradzania, gdyż zaproponowana zmiana spowoduje znaczne obniżenie jego

uposażenia. Oświadczenie powoda zostało przyjęte przez pozwanego 21 kwietnia

2011 r. W odróżnieniu od niektórych innych maszynistów, powód nie skorzystał z

możliwości cofnięcia swojego oświadczenia woli w sprawie odmowy przyjęcia

zmienionych warunków wynagradzania. W związku z powyższym stosunek pracy

pomiędzy stronami rozwiązał się 31 maja 2011 r. Po złożeniu oświadczenia woli o

odmowie przyjęcia wypowiedzenia zmieniającego warunki wynagradzania powód

rozpoczął poszukiwanie nowego zatrudnienia. Wynagrodzenie powoda liczone jak

ekwiwalent za urlop w trzech ostatnich miesiącach wynosiło 4.177,05 zł brutto

miesięcznie.

W oparciu o powyższe ustalenia Sąd pierwszej instancji uznał, że

powództwo jest nieuzasadnione. Sąd ustalił, że po zmianie zasad wynagradzania w

zakresie wypłaty dodatku kilometrowego, uposażenie powoda mogłoby ulec

obniżeniu o 4.071 zł brutto, czyli około 2.903 zł netto rocznie. W ujęciu

miesięcznym byłaby to kwota 339,25 zł brutto, czyli około 242 zł netto.

Wynagrodzenie miesięcznie powoda liczone jak ekwiwalent za urlop według

niekwestionowanego zaświadczenia o zarobkach wynosiło ostatnio 4.177,05 zł

brutto, czyli około 2.977 zł netto. Sąd Rejonowy stwierdził, że wynagrodzenie

powoda naliczane według nowych zasad wypłaty dodatku kilometrowego mogło

ulec obniżeniu o kwotę stanowiącą 8% dotychczasowego wynagrodzenia

miesięcznego. Była to zdaniem Sądu obniżka wynagrodzenia takiego rzędu, że nie

można stanowczo stwierdzić, że zaproponowanie przez pozwanego

wzmiankowanych warunków było skalkulowane na ich odrzucenie przez powoda.

Od opisanego wyżej wyroku apelację wywiódł powód i zaskarżając go

całości zarzucił: (1) błąd w ustaleniach faktycznych przez pominięcie w ustalonym

przez Sąd pierwszej instancji stanie faktycznym okoliczności, że powód co miesiąc

spłaca ratę pożyczki z funduszu mieszkaniowego w kwocie 175 zł, co

jednoznacznie wynika z dokumentów: „PASKI - W - LISTA PŁAC NR 82/10/2010”

5

oraz „PASKI - W - LISTA PŁAC NR 82/10/2010”, którym Sąd w pełni dał wiarę; (2)

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 10 ust 1. ustawy z 13

marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, polegającą na uznaniu, że

nieprzyjęcie nowych warunków pracy niedogodnych dla pracownika nie stanowi

rozwiązania stosunku pracy z przyczyny niedotyczącej pracownika i w

konsekwencji niezastosowanie art. 8 ust. 1 ustawy wymienionej ustawy.

W odpowiedzi na apelację pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od

powoda na rzecz pozwanej zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Okręgowy: (1)

zmienił pkt 1 wyroku Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądził od

pozwanego na rzecz powoda 12.531,15 zł z ustawowymi odsetkami od 1 czerwca

2011 r. do dnia zapłaty; (2) zmienił pkt 2 tego wyroku w ten sposób, że zasądził od

pozwanego na rzecz powoda 1.800 zł i nakazał ściągnąć od pozwanego na rzecz

Skarbu Państwa (Sąd Rejonowy) 627 zł; (3) w pozostałym zakresie apelację oddalił

oraz (4) kosztami postępowania apelacyjnego obciążył pozwanego zasądzając od

na rzecz powoda 930 zł.

Sąd Okręgowy uznał za zasadne apelacyjne zarzuty naruszenia prawa

materialnego i procesowego. Zdaniem Sądu przyczyna wypowiedzenia powodowi

warunków pracy i płacy wskazana w oświadczeniu z 18 lutego 2011 r., tj. zmiana

warunków wynagradzania wszystkich pracowników w zakresie wysokości

przysługującego dodatku kilometrowego, była przyczyną niedotyczącą pracownika,

a powód odmawiając przyjęcia nowych warunków płacowych nie przyczynił się do

rozwiązania umowy o pracę. Sąd odwoławczy zaznaczył, że ustawę z 13 marca

2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy

z przyczyn niedotyczących pracowników stosuje się także do wypowiedzenia

zmieniającego (art. 1 ust. 1 tej ustawy w związku z art. 42 § 1 k.p.), wskazując że

rozstrzygnięcie niniejszej sprawy wymagało ustalenia, czy przepisy wymienionej

ustawy mają zastosowanie do sytuacji powoda i czy odmowa przyjęcia przez

powoda zaproponowanych warunków pracy stanowiła przyczynienie się do

rozwiązania stosunku pracy. Zdaniem Sądu Okręgowego, Sąd Rejonowy

niewłaściwie przyjął, że odmowa przyjęcia nowych warunków wynagradzania nie

6

miała konkretnych obiektywnych i zrozumiałych względów. Sąd zaznaczył, że co do

zasady przyjmuje się, że nieprzyjęcie przez pracownika proponowanych mu w

wypowiedzeniu zmieniającym nowych warunków pracy i wynagradzania stanowi

współprzyczynę rozwiązania stosunku pracy. Okoliczności sprawy wskazywać

mogą jednak, że w konkretnych warunkach pracodawca nie mógł realnie

oczekiwać, że pracownik przyjmie zaproponowane mu warunki pracy i

wynagrodzenia. Sytuacja taka wystąpiła w tej sprawie, bowiem wynagrodzenie

powoda w zaproponowanych mu nowych warunkach wynagradzania zostało

istotnie obniżone. Sąd Rejonowy pominął całokształt materiału dowodowego i nie

wziął pod uwagę okoliczności, że było to już drugie wypowiedzenie zmieniające

dokonane przez pracodawcę ze względu na złą sytuację ekonomiczną PKP oraz,

że powód miał stałe miesięczne zobowiązania kredytowe w wysokości 1.775 zł

(rata kredytu hipotecznego w kwocie 900 zł, rata pożyczki z pracowniczej kasy

zapomogowo-pożyczkowej w kwocie 700 zł, rata pożyczki z funduszu

mieszkaniowego w kwocie 175 zł). Sąd podkreślił, że w okresie kilkumiesięcznym

poprzedzającym wypowiedzenie zmieniające z 18 lutego 2011 r. powód zgodził się

na zaproponowane w tym czasie zmiany warunków pracy i płacy powodujące utratę

4 dni urlopu, likwidację posiłku regeneracyjnego, zmianę stanowiska pracy ze

starszego maszynisty na stanowisko maszynisty. Nie sposób było oczekiwać od

niego, że zaakceptuje znacznie pogarszające się warunki wynagradzania z

jednoczesnym zaproponowaniem mu obniżenia dodatku kilometrowego dla

pracowników drużyn trakcyjnych. Zatem należało przyjąć, że działania pozwanego

rozłożone w czasie, były nakierunkowane na systematyczne obniżanie powodowi

wynagrodzenia. Pracodawca przyjął więc dogodną dla siebie metodę stopniowego

(kroczącego) obniżania uposażeń powoda, zapewne licząc na to, że każda kolejna i

rozpatrywana indywidualnie zmiana, uznana zostanie za mało znaczącą. Z uwagi

jednak na zbieżność czasową, działania te winny być oceniane we wzajemnym

powiązaniu. Biorąc nawet pod uwagę jedynie wypowiedzenie zmieniające z 18

lutego 2011 r. w ujęciu miesięcznym, wynagrodzenie powodowa zmniejszyło się o

242 zł netto (przed wypowiedzeniem powód zarabiał 2.977 zł netto). Sąd pierwszej

instancji przyjął, że wynagrodzenie powoda naliczane według nowych zasad

wypłaty dodatku kilometrowego uległo obniżeniu o 8% dotychczasowego

7

wynagrodzenia. Jednakże w ogóle nie wziął pod uwagę znanej pracodawcy sytuacji

materialnej powoda. Przy uwzględnieniu jego miesięcznych stałych zobowiązań

kredytowych w wysokości 1.775 zł (rata kredytu hipotecznego w kwocie 900 zł, rata

pożyczki z pracowniczej kasy zapomogowo-pożyczkowej w kwocie 700 zł, rata

pożyczki z funduszu mieszkaniowego w kwocie 175 zł), zmiana wynagrodzenia, w

sytuacji powoda, o ok. 300 zł miesięcznie miała dla niego, jako osoby rozsądnej,

istotne znaczenie. Przed wypowiedzeniem powodowi pozostawała kwota 1.202 zł

miesięcznie (2.977 zł – 1.775 zł), a zmniejszenie wynagrodzenia powodowi jeszcze

o 242 zł spowodowało by, że pozostawało by mu jedynie 718 zł miesięcznie. Jak

widać zmniejszenie wynagrodzenie o 242 zł miało dla powoda niebagatelne

znaczenie i spowodowało obiektywnie zrozumiałe nieprzyjęcie przez niego nowych

warunków wynagradzania. Nie bez znaczenia, według Sądu odwoławczego

pozostaje również okoliczność, że powód nie przyjmując zmienionych warunków

wynagradzania nie miał w tym czasie żadnej oferty pracy. Co pozwala na przyjęcie,

że zmiana wynagrodzenia przez zmniejszenie dodatku kilometrowego

spowodowała u powoda takie pogorszenie się warunków wynagrodzenia, że powód

zrezygnował z dotychczasowej pracy, szukając pracy o wyższych zarobkach.

Uwzględnić również należy, że u pracodawcy, u którego powód aktualnie pracuje,

wynagrodzenie powoda jest o 650 zł brutto wyższe niż pierwotne wynagrodzenie u

pozwanego. Zatem zdaniem Sądu Okręgowego odmowa przyjęcia przez powoda

nowych warunków pracy i płacy była w pełni usprawiedliwiona i zgodnie z art. 8 ust.

1 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy z 13 marca 2003 r. przysługuje mu odprawa

pieniężna w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia, gdyż powód zatrudniony

był u pozwanego od 1979 r.

W skardze kasacyjnej strona pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego

w części dotyczącej pkt. 1, 2 i 4. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa

materialnego, przez błędną wykładnię art. 10 ust. 1 ustawy z 13 marca 2003 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. Nr 90, poz. 844 ze zm., dalej

„ustawa o zwolnieniach grupowych”) i przyjęcie, że w stanie faktycznym

przedmiotowej sprawy zaproponowanie powodowi w wypowiedzeniu zmieniającym

z 18 lutego 2011 r. nowych warunków umowy o pracę stanowiło wyłączną w

8

rozumieniu tego przepisu przyczynę rozwiązania stosunku pracy i w konsekwencji

niewłaściwe zastosowanie art. 8 ust. 1 pkt 3 ww. ustawy. W zakresie podstawy

naruszenia przepisów postępowania skarżąca wskazała na mające istotny wpływ

na wynik sprawy naruszenia: (-) art. 381 i 382 oraz art. 227 w związku z art. 391 § 1

k.p.c., przez pominięcie przez Sąd drugiej instancji faktów i dowodów wskazanych

przez pozwaną w odpowiedzi na apelację, pomimo tego że potrzeba powołania

tych faktów wyniknęła dopiero po wniesieniu apelacji przez powoda; (-) art. 328 §

2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku

przyczyn, dla których Sąd pominął wskazane w odpowiedzi na apelację fakty i

dowody; (-) art. 385 i art. 386 § 1 k.p.c., przez uwzględnienie w części apelacji

powoda, pomimo tego, że - jako bezzasadna - winna zostać oddalona; (-) art. 98 §

1 i 3 oraz art. 99 k.p.c., a także § 11 ust. 1 pkt 2 w związku z § 6 pkt 5

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2002 r. Nr

163 poz. 1349 ze zm.), przez zasądzenie na rzecz powoda 1.800 zł tytułem

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji

w sytuacji, gdy powód działał w tym postępowaniu samodzielnie - nie był

reprezentowany przez pełnomocnika; (-) art. 98 § 1 i § 2 k.p.c., przez zasądzenie

na rzecz powoda 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, podczas gdy w

rzeczywistości powód nie poniósł kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia

praw w takiej w kwocie.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik powoda wniósł o jej oddalenie i

zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania wywołanego

wniesieniem skargi kasacyjnej według norm przepisanych, w tym kosztów

zastępstwa procesowego oraz kosztów opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona. Trafne okazały się zarzuty naruszenia art. 10 ust. 1

ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. Nr

9

90, poz. 844 ze zm.), powoływanej dalej jako ustawa z 2003 r. i przyjęcie, że w

stanie faktycznym przedmiotowej sprawy zaproponowanie powodowi w

wypowiedzeniu zmieniającym z 18 lutego 2011 r. nowych warunków umowy o

pracę stanowiło wyłączną w rozumieniu tego przepisu przyczynę rozwiązania

stosunku pracy i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 8 ust. 1 pkt 3

wymienionej ustawy. Stosownie do art. 10 ust. 1 ustawy z 2003 r., przepisy art. 5

ust. 3-7 i art. 8 tej ustawy stosuje się odpowiednio w razie konieczności rozwiązania

przez pracodawcę zatrudniającego co najmniej 20 pracowników stosunków pracy z

przyczyn niedotyczących pracowników, jeżeli przyczyny te stanowią wyłączny

powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku pracy lub jego rozwiązanie na mocy

porozumienia stron, a zwolnienia w okresie nieprzekraczającym 30 dni obejmują

mniejszą liczbę pracowników niż określona w art. 1. W świetle przytoczonego art.

10 ust. 1, odprawa pieniężna o której stanowi art. 8 ustawy z 2003 r. (i będąca

przedmiotem sporu w niniejszej sprawie) przysługuje, jeżeli przyczyny niedotyczące

pracownika stanowią wyłączny powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku

pracy lub jego rozwiązanie na mocy porozumienia stron. Art. 10 ust. 1 ma

zastosowanie także do rozwiązania stosunku pracy, w sytuacji, gdy rozwiązanie to

następuje po dokonaniu wypowiedzenia zmieniającego, w rezultacie odmowy

przyjęcia przez pracownika nowych warunków pracy lub płacy. Jak wskazał Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 6 stycznia 2009 r., II PK 108/08, LEX nr 738347,

potwierdzającym wcześniejsze orzecznictwo, odprawa pieniężna przysługuje

pracownikowi nie tylko w razie wypowiedzenia definitywnego, ale również

zmieniającego warunki zatrudnienia (warunki pracy lub płacy), gdy stosunek pracy

został rozwiązany, ponieważ pracownik nie przyjął zaproponowanych mu przez

pracodawcę nowych zmienionych warunków. To, że rozwiązanie stosunku pracy

następuje w trybie wypowiedzenia zmieniającego, a nie w drodze wypowiedzenia

definitywnego, ma jedynie znaczenie dla oceny, czy przyczyny z art. 1 ust. 1 ustawy

z 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn niedotyczących pracowników stanowią wyłączny powód

uzasadniający rozwiązanie stosunku pracy z pracownikiem (art. 10 ust. 1 tej

ustawy). Jeżeli bowiem pracownikowi zaproponowano odpowiednią pracę, to

odmowa jej przyjęcia może być w pewnym wypadku potraktowana jako

10

współprzyczyna rozwiązania stosunku pracy. Podobnie, w wyroku z 12 sierpnia

2009 r. (II PK 38/09, LEX nr 560731) Sąd Najwyższy stwierdził, że rozwiązanie

umowy o pracę na skutek odmowy przyjęcia proponowanych warunków

zatrudnienia może stanowić współprzyczynę tego rozwiązania. Zasadnicze

znaczenie ma w tej sytuacji ocena, czy proponowane warunki były na tyle

niekorzystne, że można było z góry zakładać, iż pracownik ich nie przyjmie. Na

przykład, w wyroku z dnia 16 listopada 2000 r. (I PKN 79/00 OSNP 2002, z. 10,

poz. 240) Sąd Najwyższy wskazał, że rozwiązanie stosunku pracy wskutek

wypowiedzenia warunków płacy, które prowadziłoby do radykalnego obniżenia

wynagrodzenia pracownika (przy niezmienionych wymaganiach), jeżeli nastąpiło z

przyczyn wskazanych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z

1990 r. Nr 4, poz. 19 z późn. zm.), może być uznane za dokonane wyłącznie z tych

przyczyn (w pojęciu art. 10 ust. 1 tej ustawy) i uzasadniać jego roszczenie o

odprawę pieniężną.

W świetle powyższych uwag należy uznać, że rozwiązanie stosunku pracy z

upływem okresu dokonanego wypowiedzenia, następujące w wyniku odmowy

pracownika przyjęcia zaproponowanych przez pracodawcę warunków pracy lub

płacy, może być uznane za rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn niedotyczących

pracownika, jeżeli z porównania dotychczasowych i proponowanych warunków

wynika, że ich przyjęcie prowadziłoby do poważnych zmian na niekorzyść

pracownika. - art. 10 ust. 1 ustawy z 2003 r. W konsekwencji pracownikowi

przysługuje odprawa pieniężna, o której stanowi art. 8 tej ustawy. W takiej bowiem

sytuacji, rozwiązanie stosunku pracy jest wprawdzie bezpośrednio skutkiem

odmowy pracownika przyjęcia proponowanych warunków, lecz jego istotną

przyczynę stanowi działanie pracodawcy zmierzające do poważnego pogorszenia

warunków pracy lub płacy. Za przedstawionym ujęciem rozważanej kwestii

przemawiają też argumenty wynikające z wykładni systemowej, a szczególnie jej

podobieństwo do problemu przysługiwania pracownikowi prawa do odprawy

pieniężnej, o której mowa w art. 8 ustawy w razie rozwiązanie umowy o pracę przez

pracownika na podstawie art. 231

§ 4 k.p. Warto przypomnieć, że rozstrzygając to

11

zagadnienie Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 18 czerwca 2009 r.,

III PZP 1/09, OSNP 2011, nr 3-4, poz. 32, orzekł, że rozwiązanie umowy o pracę

przez pracownika na podstawie art. 231

§ 4 k.p. nie uprawnia do nabycia odprawy

pieniężnej, o której mowa w art. 8 ustawy z 2003 r., chyba że przyczyną

rozwiązania stosunku pracy była poważna zmiana warunków pracy na niekorzyść

pracownika. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy powołał się między innymi na

artykuł 4 ust. 2 dyrektywy Rady 2001/23 WE z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie

zbliżania ustawodawstwa państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw

pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części

przedsiębiorstw lub zakładów (Dz. U. UE. L. 2001.8216), stanowiący, że „jeżeli

umowa o pracę lub stosunek pracy ulegają rozwiązaniu, ponieważ przejęcie

pociąga za sobą poważne zmiany warunków pracy na niekorzyść dla pracownika,

pracodawcę uważa się za odpowiedzialnego za rozwiązanie umowy o pracę lub

stosunku pracy”. Należy uznać, że ocena, czy proponowana przez pracodawcę

zmiana warunków pracy lub płacy jest poważna w tym sensie, że odmowa ich

przyjęcia przez pracownika, nie przeszkadza w uznaniu, że rozwiązanie stosunku

pracy nastąpiło z przyczyn niedotyczących pracownika, powinna wynikać z

porównania dotychczasowych i proponowanych warunków. O uznaniu zmiany za

poważną nie mogą natomiast decydować okoliczności leżące po stronie

pracownika. Jeśli bowiem te okoliczności przesądzają o uznaniu zmiany warunków

za poważną, to nie można uznać, że propozycja niekorzystnej zmiany stanowi

wyłączny powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku pracy.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Sąd Okręgowy zmienił

wyrok Sądu pierwszej instancji kierując się głownie przyczynami leżącymi po

stronie pracownika (powoda). Sąd uznał, że zważywszy na stałe, miesięczne

zobowiązania kredytowe powoda, wynoszące 1.775 zł, zmniejszenie jego

wynagrodzenia netto o 242 zł. tj. o 8%, z pozostawieniem powodowi miesięcznie do

dyspozycji 718 zł netto, „miało dla powoda niebagatelne znaczenie i spowodowało

obiektywnie zrozumiale nieprzyjęcie przez niego nowych warunków

wynagradzania.” Nie ulega zatem wątpliwości, że za decydujące o tym, czy

wypowiedzenie warunków pracy lub płacy było spowodowane wyłącznie

przyczynami nieleżącymi po stronie pracownika, czy nie, Sąd uznał skutki

12

proponowanej zmiany tych warunków wynikające z przyczyn leżących po stronie

pracownika (jego obciążenia kredytowe). Na marginesie należy zauważyć, że

obliczenie przez Sąd drugiej instancji kwoty, która pozostałaby powodowi, gdyby

przyjął nowe warunki wynagradzania, do dyspozycji po uregulowaniu należności

kredytowych jest obarczone, co słusznie wskazano w skardze kasacyjnej, prostym

błędem rachunkowym (1202 – 242 = 996, a nie 718). Natomiast za trafne należy

uznać zapatrywanie Sądu Okręgowego, zgodnie z którym dla oceny istotności

pogorszenia warunków pracy lub płacy powoda może mieć znaczenie wcześniejsze

od przedmiotowego, nieodlegle w czasie i funkcjonalnie z nim powiązane, inne

wypowiedzenie zmieniające. Wyprowadzanie z tej okoliczności tego rodzaju

wniosków wymaga jednak bardziej precyzyjnego niż w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku wykazania związku czasowego i funkcjonalnego tych wypowiedzeń; Sąd

niejasno wskazał, że wypowiedzenia dzielił „okres kilkumiesięczny” i były dokonane

zgodnie z przyjętą przez pozwaną metodą stopniowego obniżania wynagrodzenia

powoda, opartą na rachubie, że każda kolejna zmiana z osobna zostanie uznana

za mało znaczącą.

Wobec powyższego, skoro Sąd Okręgowy błędnie uznał, że rozwiązanie

stosunku pracy wskutek nieprzyjęcia przez pracownika nowych warunków pracy lub

płacy może być uznane za dokonane z przyczyn niedotyczących pracowników w

rozumieniu art. 10 ust. 1 ustawy z 2003 r., w sytuacji gdy Sąd ten przyjął, że

niekorzystność proponowanej zmiany wynika głównie z osobistych, wynikających z

jego szczególnej sytuacji względów, kasacyjny zarzut naruszenia tego przepisu

okazał się uzasadniony. W konsekwencji trafny jest także zarzut naruszenia art. 8

ust. 1 pkt 3 ww. ustawy.

Zarzut naruszenia tych przepisów jest zasadny także z innych,

nierozważonych przez Sąd Okręgowy względów. Jak Sąd sam podkreślił w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, przyczyną wypowiedzenia zmieniającego

umowę o pracę powoda była zmiana warunków wynagradzania wszystkich

pracowników w zakresie wysokości przysługującego dodatku kilometrowego,

wprowadzona aneksem nr 1 do obowiązującego u pracodawcy regulaminu

wynagradzania. Powodowi, podobnie jak innym pracownikom, zaproponowano

nowe warunki umowy o pracę, tj. dodatek kilometrowy w wysokości określonej w

13

załączniku nr 15 do regulaminu wynagradzania, zmienionym aneksem nr 1. W tej

sytuacji rzeczone wypowiedzenie miało na celu dostosowanie warunków umowy o

pracę do mniej korzystnych warunków zmienionego regulaminu wynagradzania

(art. 24113

§ 2 zdanie pierwsze w związku z art. 772

§ 5 k.p.). Należy zauważyć, że

w takim razie przy wypowiedzeniu dotychczasowych warunków umowy o pracę nie

mają zastosowania przepisy ograniczające dopuszczalność wypowiadania

warunków takiej umowy (art. 24113

§ 2 zdanie drugie w związku z art. 772

§ 5 k.p.).

Wynika stąd, że w wypadku, gdy przyczyną zmiany warunków umów o pracę jest

ich dostosowanie do zmian regulaminu wynagradzania (lub układu zbiorowego

pracy), nawet tak poważne względy ochrony pracownika, jak te które leżą u

podstaw przyznania ochrony szczególnej przed wypowiedzeniem, nie

przeszkadzają w jego zgodnym z prawem dokonaniu. Ustawodawca uznaje

bowiem, że w takiej sytuacji konieczność dostosowania warunków pracy załogi do

nowych przepisów ma priorytet nad indywidualnym interesem poszczególnych

pracowników. Warto zauważyć, że w rozważanym wypadku konieczność

ujednolicenia tych warunków w stosunku do wszystkich pracowników objętych

zakresem zmienionych postanowień układu zbiorowego lub regulaminu wynika

także w zasady równego traktowania pracowników. W tych okolicznościach

odmowa przyjęcia nowych warunków przez pracownika powinna zostać uznana za

współprzyczynę rozwiązania stosunku pracy, wyłączającą możliwość uznania, że

przyczyny niedotyczące pracownika stanowiły wyłączną przyczynę ustania

stosunku pracy wskutek wypowiedzenia zmieniającego.

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania zostały uznane za

bezprzedmiotowe, ponieważ zmierzają one do zakwestionowania prawidłowości

pominięcia przez Sąd Okręgowy dowodu, który miałby znaczenie w sprawie jedynie

na gruncie przyjętej przez ten Sąd wykładni art. 10 ust. 1 ustawy z 2003 r., którą

Sąd Najwyższy uznał wyżej za nietrafną.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art.

108 § 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.

14