II UK 24/13

Sygn. akt II UK 24/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku B. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wypłatę wstrzymanej emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 września 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 31 maja 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny - Wydział III Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

wyrokiem z dnia 31 maja 2012 r. oddalił apelację ubezpieczonej B. R. od wyroku

Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 grudnia 2011

2

r., oddalającego jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia

29 września 2011 r., którą zawieszono wypłatę jej świadczenia emerytalnego.

W sprawie tej ustalono, że decyzją organu rentowego z dnia 8 kwietnia

2009 r. ubezpieczona, ur. 22 marca 1951 r., nabyła prawo do emerytury począwszy

od 1 marca 2009 r. Świadczenie to było przeliczane, ale następnie jego wypłatę

zawieszono zaskarżoną decyzją, bo od dnia nabycia prawa do emerytury

wnioskodawczyni pozostawała w zatrudnieniu z Wielobranżową Spółdzielnią Pracy

w M. i nie rozwiązała tego stosunku pracy. Dopiero decyzją z dnia 1 marca 2011 r.

organ rentowy wznowił wypłatę emerytury. W styczniu 2011 r. organ ten

poinformował osoby pobierające emerytury o warunkach dalszego pobierania

emerytury wobec wejścia w życie ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie

ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 257, poz.

1726, zwanej dalej nowelizacją z dnia 16 grudnia 2010 r.), w szczególności o tym,

że począwszy od 1 października 2011 r. prawo do emerytury przyznanej przed 1

stycznia 2011 r. ulegnie zawieszeniu bez względu na wysokość przychodu

uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez

uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego

wykonywał pracę bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury. Zasada

ta dotyczyła także emerytów, którzy ukończyli wiek 60 lat dla kobiet i 65 lat dla

mężczyzn. Prowadziło to do wstrzymania od 1 października 2011 r. wypłaty

emerytur z FUS i emerytur kapitałowych, pobieranych przez osoby, które nie

rozwiązały stosunku pracy zawartego przed dniem nabycia prawa do emerytury.

Wstrzymana zostanie również wypłata okresowej emerytury kapitałowej,

wypłacanej z innym niż emerytura świadczeniem, do którego prawo ustalił Oddział

ZUS, albo inny organ emerytalny lub rentowy. W przypadku rozwiązania stosunku

pracy po 30 września 2011 r. wypłata emerytury zostanie podjęta w określonych

terminach. Następnie decyzją z dnia 29 września 2011 r. organ rentowy wstrzymał

wypłatę emerytury wnioskodawczyni od 1 października 2011 r. z uwagi na

kontynuowanie zatrudnienia w Wielobranżowej Spółdzielni Pracy w M., z którą

nigdy nie rozwiązała stosunku pracy.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy oddalił odwołanie

wnioskodawczyni, wskazując, że z dniem 1 stycznia 2011 r. (na podstawie art. 6

3

nowelizacji z dnia 16 grudnia 2010 r.) wszedł w życie art. 103a ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., zwanej dalej ustawą emerytalną),

zgodnie z którym wypłata emerytury w przypadku osiągania przychodów została

ponownie uzależniona od rozwiązania stosunku pracy. W ocenie Sądu

Okręgowego, pobierając przyznane świadczenie i kontynuując zatrudnienie u

dotychczasowego pracodawcy, na rzecz którego wykonywała zatrudnienie

bezpośrednio przed nabyciem prawa do emerytury, wnioskodawczyni wyczerpała

dyspozycję znowelizowanego art. 103a ustawy emerytalnej, dlatego organ rentowy

zasadnie wstrzymał jej wypłatę emerytury. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że

wstrzymanie wypłaty emerytury nie oznacza całkowitego pozbawienia

wnioskodawczyni prawa do jej pobierania, ponieważ w razie przedłożenia organowi

rentowemu świadectwa pracy lub zaświadczenia dokumentującego rozwiązanie

stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą, będzie ona mogła ubiegać się o

przywrócenie wypłaty tego świadczenia.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację wnioskodawczyni podzielając ustalenia

faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Wejście w życie art. 28

nowelizacji z dnia 16 grudnia 2010 r., zgodnie z którym począwszy od 1

października 2011 r. prawo do emerytury przyznanej przed 1 stycznia 2011 r. ulega

zawieszeniu bez względu na wysokość przychodu uzyskiwanego przez emeryta z

tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z

pracodawcą, na rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia

prawa do emerytury, ustalonym w decyzji organu rentowego, uzasadniało

zawieszenie prawa do pobieranego świadczenia emerytalnego. Zawieszenie jego

wypłaty z uwagi na kontynuację przez wnioskodawczynię zatrudnienia nastąpiło

zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa i nie było podstaw do uwzględnienia

zarzutów apelacji. Sąd Apelacyjny uznał, że konstytucyjnie chronione prawo

wnioskodawczyni do emerytury nabyte 1 marca 2009 r. nie zostało naruszone w

wyniku spornej nowelizacji przepisów. Jak wielokrotnie wyjaśniał Trybunał

Konstytucyjny, dyrektywy rozwoju prawa ubezpieczeń społecznych nie wykluczają

bowiem zmian regulacji prawnych przewidzianych we wcześniejszych ustawach,

pod warunkiem zachowania istoty tych uprawnień, przy czym nie zawsze te zmiany

4

muszą być korzystne dla adresatów zmienionych przepisów prawa.

Wnioskodawczyni będzie miała prawo do pobierania emerytury w przypadku

rozwiązania stosunku pracy z obecnym pracodawcą.

Jednocześnie Sąd Apelacyjny wskazał, że zarzucana w apelacji sprzeczność

zaskarżonej decyzji z Konstytucją RP „nie może być usuwana przez sąd

powszechny samodzielnie z uwagi na to, że zgodnie z art. 178 ust. 1 Konstytucji

RP sędziowie podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom”. Chociaż zgodnie z art.

193 Konstytucji RP każdy sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu

pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi

umowami międzynarodowymi lub ustawą, to w rozpoznawanej sprawie taka

konieczność nie zachodzi, ponieważ w Trybunale Konstytucyjnym toczy się już

postępowanie zainicjowane przez grupę senatorów o zbadanie zgodności art. 6

nowelizacji z dnia 16 grudnia 2010 r. z art. 2, art. 21 i art. 64 Konstytucji RP oraz

art. 1 deklaracji Protokołu dodatkowego nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw

Człowieka w zakresie, w jakim z powodu uzyskania przez emeryta przychodu z

tytułu zatrudnienia kontynuowanego po nabyciu prawa do emerytury bez

uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą następuje zawieszenie

prawa do emerytury także wobec emerytów, którzy nabyli prawo do emerytury na

mocy wcześniejszych przepisów. Sprawę tę Trybunał rozpozna w dniu 10 lipca

2012 r., dlatego „kierowanie kolejnego pytania do Trybunału Konstytucyjnego w tej

kwestii jest niecelowe, a z drugiej strony nie pozbawia wnioskodawczyni, gdy

zapadnie dla niej i dla innych ubezpieczonych korzystny wyrok Trybunału, prawa do

wznowienia postępowania w myśl art. 4011

k.p.c.”

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 177 § 1 pkt

1 k.p.c. w związku z art. 3 i art. 20 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale

Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) przez „niezawieszenie

postępowania z urzędu, choć rozstrzygnięcie sprawy zależało od wyniku innego

toczącego się postępowania cywilnego i odpowiedzi na pytanie prawne”. Skarżąca

zarzuciła także naruszenie art. 103a ustawy o emerytalnej w związku z art. 28

nowelizacji z dnia 16 grudnia 2010 r. przez ich niewłaściwe zastosowanie, „choć

norma prawna wynikająca z wykładni art. 103a ustawy w związku z art. 28 ustawy

zmieniającej o treści, iż następuje zawieszenie ubezpieczonemu prawa do

5

emerytury z powodu uzyskiwania przez ubezpieczonego przychodu z tytułu

zatrudnienia kontynuowanego po nabyciu prawa do emerytury u pracodawcy, u

którego ubezpieczony był zatrudniony i pozostawał w stosunku pracy bezpośrednio

przed spełnieniem przesłanek nabycia prawa do emerytury również w przypadku

nabycia prawa do emerytury na podstawie wcześniejszych przepisów po uchyleniu

art. 103 ust. 2a ustawy, a także przepisy, które pozwalają na rekonstrukcję takiej

normy prawnej, są w tym zakresie niezgodne z art. 2, art. 21, art. 32 ust. 1 i art. 64

Konstytucji RP i art. 1 deklaracji protokołu dodatkowego nr 1 do Europejskiej

Konwencji Praw Człowieka, a zatem prawo materialne i przepisy te nie mogły być

zastosowane”.

Okolicznością uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania jest

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, którym jest „właśnie

ocena, czy kwestionowana regulacja łamie zasady prawa ubezpieczeniowego,

zasadę ochrony praw nabytych i zaufania jednostki do Państwa, zasadę pewności

prawa i zasadę równości”.

Zdaniem skarżącej, art. 177 k.p.c., nie pozostawiał kwestii zawieszenia

postępowania do dowolnego uznania Sądu drugiej instancji, skoro w Trybunale

Konstytucyjnym toczy się postępowanie, w którym zapadły wyrok będzie miał

znaczenie również w rozpoznawanej sprawie „i nie ma potrzeby inicjowania

nowego poprzez zadanie pytania prawnego (…), to obowiązkiem sądu II instancji

było właśnie zawieszenie postępowania z urzędu”. Zdaniem skarżącej, „nie jest

wystarczające powołanie się przez Sąd II instancji, iż w razie korzystnego wyniku

postępowania przez TK będzie mogła złożyć wniosek o wznowienie postępowania”.

Argumentacja taka wydaje się chybiona, gdyż nie zabezpiecza interesów

wnioskodawcy. Gdyby bowiem Trybunał Konstytucyjny odroczył wejście w życie

wyroku i utratę mocy kwestionowanych przepisów, to wznowienie byłoby

niedopuszczalne. Ponadto Sąd Najwyższy w wyroku z 20 kwietnia 2011 r., I CSK

410/10, przyjął, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego, odraczający w czasie utratę

mocy obowiązującej przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją, nie stanowi

podstawy wznowienia postępowania przewidzianej w art. 4011

k.p.c., chyba że w

jego sentencji orzeczono o indywidualnej korzyści dla osoby, która wniosła skargę

konstytucyjną. W ocenie skarżącej, „sytuację osoby, która wnosiła o zadanie

6

pytania prawnego TK i podnosiła w toku całego postępowania zarzut

niekonstytucyjności, ale jej wniosek o zadanie pytania nie został uwzględniony z

powołaniem się na zawisłe już przed TK wcześniej postępowanie należy traktować

tak samo jak orzeczenie o indywidualnej korzyści dla osoby, która wniosła skargę

konstytucyjną”. W przeciwnym wypadku skarżąca mogłaby znaleźć się w

„absurdalnej sytuacji”, w której odmówiono skierowania pytania prawnego,

wskazując na możliwość potencjalnego wznowienia postępowania, gdyby „TK

stwierdził niezgodność z Konstytucją, a następnie okazałoby się, iż wznowienie

postępowania jednak nie jest możliwe”. Przeciwdziałać takiej sytuacji może

„właśnie korzystanie z instytucji zawieszenia postępowania aczkolwiek z

zastrzeżeniem, iż nawet wyrok TK odraczający w czasie utratę mocy obowiązującej

danego przepisu nie stanowi przeszkody do uwzględnienia niekonstytucyjności

danego przepisu w sprawie, która przed wyrokiem TK została zawieszona, a strona

w tej sprawie podnosiła zarzuty niekonstytucyjności i jej wniosek o zadanie pytania

prawnego nie został uwzględniony z tego powodu, iż już wcześniej przed TK

zawisła sprawa w tym przedmiocie”.

W konsekwencji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

prawnego wnioskodawczyni przez pełnomocnika będącego adwokatem, a także

kosztów opłaty sądowej od skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Po wydaniu zaskarżonego wyroku Trybunał Konstytucyjny orzeczeniem z

dnia 13 listopada 2012 r., K 2/12 (Dz. U. z 2012 r. poz. 1285) uznał, że art. 28

ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz

niektórych innych ustaw w związku z art. 103a ustawy o emeryturach i rentach, w

zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do osób, które nabyły prawo do emerytury

przed 1 stycznia 2011 r., bez konieczności rozwiązania stosunku pracy, jest

niezgodny z zasadą ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez

nie prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec takiego

7

orzeczenia Sąd Najwyższy nie odnosił się do zarzutu naruszenia art. 177 k.p.c.,

który istotnie uzasadniał zawieszenie postępowania w przypadku ustalonej wiedzy

o toczącym się postępowaniu w zakresie kontestowanej zgodności z Konstytucją

spornego w sprawie art. 103a ustawy emerytalnej.

W utrwalonej judykaturze przyjmuje się, że skutkiem uznania za

niekonstytucyjne wymienionych przepisów w określonym zakresie jest obowiązek

zapewnienia przez wszystkie sądy, które orzekły na podstawie niekonstytucyjnych

przepisów prawa, stanu zgodnego z Konstytucją w zakresie wiążąco

rozstrzygniętym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r., III UK 2/10, OSNP 2011r. nr 21-22, poz. 278).

Skoro uznane za niezgodne z Konstytucją przepisy prawa naruszały ustawę

zasadniczą już od dnia ich wejścia w życie (ex tunc), przeto nie mogą być legalną

podstawą orzekania przez sądy powszechne i Sąd Najwyższy.

Powyższe wymagało uchylenia na podstawie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP w

związku z art. 316 i art. 39815

k.p.c. zaskarżonego wyroku, który został oparty na

niezgodnym ex tunc z art. 2 Konstytucji RP - przepisie art. 103a ustawy o

emeryturach i rentach - w jego niekonstytucyjnym zakresie, o którym mowa w

powołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 r., K 2/12,

bez zbędnego i naruszającego zasady ekonomii procesowej odesłania sprawy na

drogę wniesienia skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 4011

k.p.c.