III CZP 26/13

Sygn. akt III CZP 26/13

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 4 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Anna Kozłowska

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa Syndyka G. C. sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej w K.

przeciwko P. D. sp. z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 4 września 2013 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Wojciecha Kasztelana,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w K.

postanowieniem z dnia 26 czerwca 2012 r., przekazanego przez Sąd Najwyższy

postanowieniem z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt III CZP 78/12,

do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu Sądu Najwyższego,

„Czy wierzytelność nabyta w drodze przelewu przez dłużnika

upadłego, wobec którego ogłoszono upadłość obejmującą likwidację

jego majątku, w terminie i przy spełnieniu warunku o jakim mowa

w art. 94 ust. 1 in fine ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze

z dnia 28 lutego 2003 roku (jedn. tekst Dz.U. z 2009 r. Nr 175 poz.

1361 z późn. zm.), jest taką, którą dłużnik ten może skutecznie

potrącić z wierzytelnością przysługującą wzajemnie upadłemu, a jeśli

tak to czy jego oświadczenie złożone przed ogłoszeniem upadłości

wywoła skutek o jakim mowa w § 2 art. 498 k.c.?”

podjął uchwałę:

2

Oświadczenie o potrąceniu złożone przed dniem

ogłoszenia upadłości, obejmującej likwidację majątku upadłego,

przez jego dłużnika, który nabył wierzytelność w drodze

przelewu w okresie roku przed dniem ogłoszenia upadłości

wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości, nie

powoduje umorzenia wierzytelności.

Uzasadnienie

3

Sąd Okręgowy w K., wyrokiem z dnia 25 stycznia 2012 r., oddalił powództwo

Syndyka G. C. spółki z o.o. w K. w upadłości likwidacyjnej przeciwko P. D. spółce z

o.o. w W. o zapłatę odszkodowania w kwocie 872.32,55 zł za wypowiedzenie

umowy najmu powierzchni handlowej w Centrum Handlowym P. w S.

Sąd ustalił, że w dniu 1 grudnia 2002 r. D. S.A. w W., jako wynajmujący, oraz

G. C. spółka z o.o. w K., jako najemca, zawarły umowę najmu powierzchni

handlowej w Centrum Handlowym P. w S. Aneksem strony zmieniły pierwotnie

określony czas trwania umowy, oznaczyły jego koniec na dzień 31 grudnia 2012 r.,

a ponadto zastrzegły dla najemcy odszkodowanie na wypadek wcześniejszego

rozwiązania umowy z powodu planowanej rozbudowy budynku. W dniu 20 grudnia

2007 r. pozwana, jako następca prawny D., wypowiedziała umowę ze skutkiem na

dzień 31 grudnia 2008 r. G. C. spółka z o.o. w K. wezwała pozwaną do zapłaty

odszkodowania umownego z powodu dokonanego wypowiedzenia. Pismami z dnia

16 czerwca 2009 r. pozwana poinformowała G. C. spółkę z o.o. w K. o nabyciu od

jej wierzycieli: spółek z o.o. E. i O. D. z siedzibami w W. wierzytelności na łączną

kwotę 873.810,64 zł, natomiast w dniu 18 czerwca 2009 r. złożyła oświadczenie

o potrąceniu nabytych przez siebie wierzytelności z wierzytelnością G. C. Już w

pierwszej połowie 2009 r. wiedza o trudnej sytuacji ekonomicznej spółki G. C. była

powszechna. W dniu 1 lipca 2009 r. Sąd ogłosił upadłość G. C. spółki z o.o. w K. z

możliwością zawarcia układu, która następnie, orzeczeniem z dnia 18 września

2009 r., została zmieniona na upadłość obejmującą likwidację jej majątku.

Sąd Okręgowy ustalił, że pozwana w okresie roku przed ogłoszeniem

upadłości likwidacyjnej wiedziała o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości G. C.

Mimo to uznał, że oświadczenie o potrąceniu było skuteczne, gdyż jako dokonane

przez ogłoszeniem upadłości G. C., nie podpadało pod regulację art. 94 ust. 1

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (obecnie, jedn.

tekst: Dz.U. z 2012 r. Nr 1112, dalej: „u.p.n.”).

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację powoda wniesioną od wyroku Sądu

pierwszej instancji, powziął poważną wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym

przytoczonym na wstępie, które postanowieniem z dnia 6 grudnia 2012 r.

przedstawiono do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy instytucji potrącenia

w upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego. Zgodnie z art. 94 ust. 1

u.p.n., potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył

wierzytelność w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją

w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia upadłości, wiedząc o istnieniu

podstawy do ogłoszenia upadłości. Przepis ten stanowi odpowiednik art. 35 § 1

rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe

(jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm., dalej: „pr. upadłościowe”),

według którego potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył

wierzytelność w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją

w ciągu ostatnich sześciu miesięcy ostatniego roku przed datą ogłoszenia

upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości. Artykuł 35 § 1

pr. upadłościowego został zmieniony z dniem 3 stycznia 1998 r., przez art. 1

ustawy z dnia 31 lipca 1997 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe

i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 117, poz. 751). Przewidziany w nim termin

sześciu miesięcy został zastąpiony terminem rocznym.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ujawniła się rozbieżność poglądów

co do zakresu zastosowania regulacji zawartej w art. 94 ust. 1 u.p.n., a poprzednio

w art. 35 § 1 pr. upadłościowego. Według jednego poglądu, znajdującego wyraz

w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03 (OSNC

2004, nr 10, poz. 155), oświadczenie o potrąceniu złożone w ciągu roku przed

dniem ogłoszenia upadłości przez dłużnika upadłego, który w tym okresie nabył

w drodze przelewu lub indosu wierzytelność, wiedząc o podstawie upadłości, nie

powoduje umorzenia wierzytelności. Takie samo stanowisko zostało zajęte

w wyrokach tego Sądu z dnia 19 listopada 2004 r., V CK 231/04 (nie publ.) oraz

z dnia 30 listopada 2005 r., III CK 224/05 (Mon. Prawn. 2006, nr 1, str. 5).

W orzeczeniach tych, odnoszących się do wykładni art. 35 § 1 pr.

upadłościowego, przyjęto, że prawo upadłościowe nie zawiera norm

wprowadzających inną konstrukcję prawną „potrącenia” niż ta, którą przewiduje

5

kodeks cywilny. Instytucja ta została jednak w prawie upadłościowym

dostosowana do charakteru i celu postępowania upadłościowego tak, żeby,

z jednej strony wierzyciel upadłego uprawniony do dokonania potrącenia

przed ogłoszeniem upadłości mógł go dokonać także po ogłoszeniu upadłości,

a z drugiej strony, nie dochodziło do nieuzasadnionego uprzywilejowania

wierzyciela wzajemnego kosztem masy upadłości i innych wierzycieli upadłego.

Takie uprzywilejowanie mogłoby być skutkiem nabycia wierzytelności wobec

przyszłego upadłego w celu korzystniejszego w stosunku do innych wierzycieli

zaspokojenia się poza trybem podziału masy przez potrącenie nabytej

wierzytelności z wierzytelnością upadłego wchodzącą w skład masy. Artykuł 35 § 1

modyfikuje potrącenie w ten sposób, że w pewnych sytuacjach, a mianowicie

wtedy, gdy dłużnik upadłego stał się wierzycielem w wyniku nabycia wierzytelności

przez przelew lub indos po ogłoszeniu upadłości lub gdy nabył w tej drodze

wierzytelność w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia upadłości, wiedząc

o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości, wyłącza skutek w postaci umorzenia

wierzytelności upadłego i wierzytelności potrącającego pomimo złożenia przez

wierzyciela upadłego oświadczenia o umorzeniu tych wierzytelności przez

potrącenie. Pomiędzy art. 34 § 1 a art. 35 § 1 pr. upadłościowego nie występuje

zależność tego rodzaju, aby stosowanie art. 35 § 1 wymagało uprzedniego

stwierdzenia spełnienia przesłanek z art. 34 § 1. Artykuł 35 § 1 nie jest przepisem

szczególnym w stosunku do art. 34 § 1 pr. upadłościowego. Artykuł 34 i 35 oraz

pozostałe przepisy rozdziału III działu II tytułu II pr. upadłościowego nie pozostają

względem siebie w stosunku lex specialis - lex generalis, lecz wszystkie razem

stanowią przepisy szczególne w stosunku do art. 498-505 k.c. Określenie

na podstawie art. 34 § 1 i art. 35 § 1 pr. upadłościowego skutków zachowań

dłużnika-wierzyciela wzajemnego upadłego następuje po ogłoszeniu upadłości.

Z tego jednak nie wynika, że również zdarzenia wywołujące te skutki muszą

nastąpić po ogłoszeniu upadłości. W świetle art. 35 § 1 pr. upadłościowego,

badaniu pod kątem skuteczności przewidzianej w art. 498 § 2 k.c. podlega

oświadczenie o potrąceniu złożone zarówno po ogłoszeniu upadłości, jak i przed

ogłoszeniem upadłości. Jeżeli okaże się, że dłużnik upadłego przed ogłoszeniem

upadłości złożył oświadczenie o potrąceniu wierzytelności, którą nabył w ciągu

6

ostatniego roku przed ogłoszeniem upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy

ogłoszenia upadłości, to potrącenie jest niedopuszczalne. Nabyta wierzytelność

podlegać będzie zaspokojeniu na równi z wierzytelnościami innych wierzycieli

upadłego w ramach podziału masy upadłościowej, natomiast wierzytelność wobec

dłużnika upadłego powiększy aktywa masy. W takim przypadku, art. 34 § 1 pr.

upadłościowego w ogóle nie ma zastosowania. Dopiero po ustaleniu, że nie

zachodzą przeszkody, o których mowa w art. 35 § 1, oświadczenie dłużnika

upadłego o potrąceniu powinno być ocenione na podstawie art. 34 § 1 pr.

upadłościowego albo na podstawie art. 498-505 k.c., w zależności od tego, czy

zostało ono złożone przed, czy po ogłoszeniu upadłości; gdy przypada na okres po

ogłoszeniu upadłości dodatkowo wymaga zbadania zachowanie terminu

przewidzianego w art. 37 pr. upadłościowego. Stanowisko to znajduje uzasadnienie

nie tylko w treści art. 34 § 1 i art. 35 § 1 pr. upadłościowego, ale także w funkcji,

jaką spełniać mają instytucje potrącenia i postępowania upadłościowego.

Gdyby dopuścić umorzenie wzajemnych wierzytelności upadłego i jego dłużnika

w wyniku oświadczenia dłużnika złożonego przed ogłoszeniem upadłości

w warunkach przewidzianych w art. 35 § 1 pr. upadłościowego, to należałoby

uznać, że ratio legis wymienionego przepisu odnosi się tylko do sytuacji, w której

dłużnik nabywający wierzytelność opóźnił się ze złożeniem oświadczenia do czasu

po ogłoszeniu upadłości. Z punktu widzenia interesów wierzycieli upadłego, jest bez

znaczenia, kiedy dłużnik zrealizował potrącenie. Istotne jest, że stał się

wierzycielem wzajemnym upadłego w drodze cesji w czasie, gdy wiadomo było,

że istnieje podstawa do ogłoszenia upadłości; w tym tkwi domniemanie działania

w celu uzyskania lepszej pozycji wierzyciela i zubożenia masy upadłości. Mogłoby

też dochodzić do skupywania wierzytelności przyszłego upadłego za ceny niższe

niż ich wartość, pozwalającego stosunkowo łatwo pozbywać się długów kosztem

wierzycieli upadłego, niebędących jego dłużnikami wzajemnymi. Byłoby to

zaprzeczeniem celom uregulowania art. 35 § 1, wyrażonym w uzasadnieniu

projektu prawa upadłościowego: ochrony równości wierzycieli oraz zapobiegania

działaniom na ich szkodę. Niedopuszczalność potrącenia, według przedstawionego

wyżej stanowiska, oznacza nienastąpienie skutku prawnego w postaci umorzenia

wzajemnych wierzytelności, nie zaś niemożność złożenia oświadczenia woli

7

o potrąceniu. Ocena tego rodzaju skutku wchodzi w rachubę wówczas, gdy w ciągu

roku od nabycia wierzytelności przez dłużnika upadłego upadłość zostanie

ogłoszona. W przeciwnym razie, tj. jeżeli upadłość nie zostanie ogłoszona

lub zostanie ogłoszona później niż w ciągu roku od nabycia wierzytelności przez

dłużnika upadłego, niedopuszczalność potrącenia przewidziana art. 35 § 1 pr.

upadłościowego nie występuje. Jest więc ryzykiem dłużnika nabywającego

wierzytelność ze świadomością istnienia podstawy upadłości, jak się następnie

ułożą okoliczności faktyczne. Dopiero bowiem z perspektywy ogłoszonej upadłości

okaże się, czy zaistniały przesłanki wymienione w art. 35 § 1 pr. upadłościowego

i czy w związku z tym doszło do umorzenia nabytej przez dłużnika wierzytelności

z jego długiem do upadłego.

Przedstawiona wyżej wykładnia była również prezentowana w nauce prawa

w odniesieniu do art. 35 § 1 pr. upadłościowego, a obecnie w odniesieniu do art. 94

ust. 1 u.p.n. Jej zwolennicy podkreślają antyspekulacyjny charakter tego ostatniego

przepisu. Spekulacja długami upadłego pozwalałaby na ominięcie ograniczeń

dotyczących możliwości uzyskania zaspokojenia długów upadłego w postępowaniu

upadłościowym. Prawo upadłościowe i naprawcze reguluje zasady wspólnego

dochodzenia roszczeń wierzycieli niewypłacalnego dłużnika, a jego celem jest

zaspokojenie tych roszczeń w jak najwyższym stopniu. Zasada optymalizacji, czyli

dążenia do jak najdalej idącego zaspokojenia wierzycieli, stanowi podstawową

dyrektywę w postępowaniu, wobec niewypłacalnego dłużnika. Poza tym, regulacje

zawarte w Prawie upadłościowym i naprawczym zmierzają do zapewnienia

wierzycielom równomiernego zaspokojenia z tego, co uda się zgromadzić

w majątku niewypłacalnego dłużnika. Nieobjęcie zakresem stosowania art. 94 ust. 1

u.p.n. potrącenia dokonanego przed ogłoszeniem upadłości prowadziłoby do

niemożności realizacji obu wyżej wymienionych zasad prawa upadłościowego.

Przepis ten wprowadza w interesie osób trzecich, tj. wierzycieli upadłego,

dodatkową przesłankę negatywną potrącenia. Spełnienie ustawowych przesłanek

potrącenia, w tym brak przesłanek negatywnych, poddane jest kontroli sądu, która

ma miejsce dopiero w jakiś czas po złożeniu oświadczenia o potrąceniu.

Stan niepewności co do istnienia lub nieistnienia stosunków prawnych jest

immanentnie związany z każdym przypadkiem potrącenia ustawowego, czy szerzej

8

z wykonaniem każdego prawa podmiotowego kształtującego. Za proponowaną

interpretacją przemawiają także argumenty wynikające z wykładni językowej.

Według drugiego poglądu, ujmującego w porównaniu z pierwszym wężej

zakres zastosowania regulacji zawartej w art. 94 ust. 1 u.p.n., a uprzednio w art. 35

§ 1 pr. upadłościowego, oświadczenie o potrąceniu złożone w ciągu roku przed

dniem ogłoszenia upadłości przez dłużnika upadłego, który w tym okresie nabył

w drodze przelewu lub indosu wierzytelność, wiedząc o podstawie upadłości,

powoduje umorzenie wierzytelności. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia

15 grudnia 1994 r., I CRN 149/94 (OSP 1996, nr 4, poz. 84), przyjęto, że przepisy

art. 34 i nast. pr. upadłościowego o potrąceniu w postępowaniu upadłościowym

stosuje się wyłącznie do potrącenia między wierzytelnością do upadłego i taką

wierzytelnością upadłego, która należy do masy upadłości. Jeżeli natomiast

potrącenie następuje między wierzytelnością wierzyciela a taką wierzytelnością

upadłego, która nie należy do masy upadłości, odbywa się ono na ogólnych

zasadach (art. 498-505 k.c.). O skutku potrącenia w postaci umorzenia

wzajemnych wierzytelności decyduje więc chwila złożenia oświadczenia woli przez

potrącającego.

Przepisy art. 34-37 pr. upadłościowego o potrąceniu stanowią lex specialis

w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego o potrąceniu. Zamieszczone one

zostały w tytule II prawa upadłościowego; „Skutki ogłoszenia upadłości”, dziale II:

„Skutki ogłoszenia upadłości co do majątku upadłego” rozdziale III: „Skutki

ogłoszenia upadłości co do zobowiązań upadłego”, i już ta ich lokalizacja wskazuje,

że odnoszą się do zdarzeń po ogłoszeniu upadłości. Stosowanie art. 35 § 1 pr.

upadłościowego, może wchodzić w rachubę tylko w przypadku spełnienia wymagań

art. 34, mającego podstawowe znaczenie w odniesieniu do potrącenia

wierzytelności upadłego z wierzytelnością jego dłużnika, bo stanowiącego, kiedy to

potrącenie jest dopuszczalne. Zgodnie z tym przepisem, warunkiem potrącenia,

o którym w nim mowa jest, aby obie wierzytelności istniały w czasie ogłoszenia

upadłości. Odpowiada to ogólnym przepisom dotyczącym potrącenia, bowiem

z istoty potrącenia wynika, że obok siebie istnieć muszą dwie wierzytelności.

Powyższy warunek nie jest spełniony, gdy przed ogłoszeniem upadłości dokonano

już skutecznego potrącenia z wierzytelnością upadłego wierzytelności jego

9

dłużnika. W takiej bowiem sytuacji obie wierzytelności umarzają się nawzajem do

wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 k.c.) i w chwili ogłoszenia upadłości

obie one już nie istnieją. Tym samym wierzytelność upadłego - jako już

„skonsumowana” w wyniku dokonanego potrącenia - nie wchodzi do masy

upadłości. Według bowiem art. 20 § 1 pr. upadłościowego, masę upadłości stanowi

majątek upadłego, który należy do niego w chwili ogłoszenia upadłości i który

nabędzie on w toku postępowania upadłościowego. Przepisy art. 34 i nast.

pr. upadłościowego stosuje się zatem wyłącznie do potrącenia wierzytelności

do upadłego z wierzytelnością upadłego, która należy do masy upadłości.

W przypadku potrącenia wierzytelności wierzyciela upadłego z wierzytelnością

upadłego, która nie należy do masy upadłości, nie może więc mieć

zastosowanie wyłączenie dopuszczalności potrącenia przewidziane w art. 35 § 1

pr. upadłościowego. Wyłączenie to jest przejawem realizacji zasady

równomiernego traktowania wierzycieli upadłego. Jeżeli zatem wierzytelność

upadłego nie istniała już w dacie ogłoszenia upadłości i tym samym nie weszła do

masy upadłości, nie aktualizuje się ratio legis art. 35 § 1 pr. upadłościowego.

Omawiany drugi pogląd znalazł wyraz, już w odniesieniu do art. 94 ust. 1

u.p.n., również w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2008 r., II CSK 424/07

(OSNC-ZD 2008, nr 4, poz. 113). Sąd Najwyższy, powołał się w nim dodatkowo na

argument wynikający z wykładni językowej. Wskazał, że jeżeliby zamiarem

ustawodawcy było uznanie za niepotrącalne wierzytelności nabytych po ogłoszeniu

upadłości, jak i wierzytelności nabytych w ciągu ostatniego roku przed ogłoszeniem

upadłości z wiedzą o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości, to sformułowanie

art. 94 ust. 1 u.p.n. powinno brzmieć: „potrącenie nie było i nie jest dopuszczalne”,

a nie: „potrącenie nie jest dopuszczalne”. Ponadto uznał, że przeciwko stanowisku

przyjętemu w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03,

przemawia wykładnia funkcjonalna. Zakłada ono bowiem konstrukcję swoistego

zawieszenia lub „warunkowania” skutku oświadczenia woli o potrąceniu. W chwili

dokonywania potrącenia nie ma pewności co do jego skuteczności, gdyż upadłość

wierzyciela nie została jeszcze ogłoszona i nie wiadomo, czy w ogóle będzie

ogłoszona. W przypadku ogłoszenia upadłości we wskazanym terminie, powstaje

dylemat, czy skutek potrącenia w postaci umorzenia wierzytelności był zawieszony

10

do czasu ogłoszenia upadłości, czy może wierzytelność po złożeniu oświadczenia

o potrąceniu była już przez cały czas umorzona. Stanowisko wyrażone w uchwale

z dnia 23 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03, rodzi też istotne problemy w odniesieniu

do oceny stanu wiedzy dłużnika o podstawach do ogłoszenia upadłości.

Mimo bowiem trudności finansowych dłużnika może być ogłoszona upadłość

z możliwością zawarcia układu, a w ramach tego postępowania nie ma ograniczeń

co do potrącania wierzytelności przed jego wszczęciem (art. 89 u.p.n.).

Stanowisko to stwarza stan niepewności co do istnienia stosunków prawnych.

Jeśli oświadczenie złożone przez dłużnika upadłego przed ogłoszeniem upadłości

o potrąceniu nie powoduje umorzenia wierzytelności, to nie można wykluczyć

sytuacji, w której mimo istnienia podstaw do ogłoszenia upadłości, wniosek

o upadłość nie będzie złożony lub zostanie przez sąd zwrócony wobec braków

formalnych albo też oddalony ze względu na oczywisty brak majątku. Wykładnia

przyjęta w uchwale stwarza trudności w funkcjonowaniu instytucji potrącenia przed

potencjalnym ogłoszeniem upadłości jednej ze stron potrącenia. Potrącenie dotyczy

najczęściej wierzytelności przeterminowanych, a przynajmniej wymagalnych.

Dążenie do umorzenia takich wierzytelności - wobec niepewności co do ogłoszenia

upadłości jednej ze stron - jest najzupełniej naturalne wobec narastania odsetek od

wierzytelności przeterminowanych, groźby upływu terminu przedawnienia takich

wierzytelności i wiążących się z tym niekorzystnych skutków podatkowych. Interes

wierzycieli upadłego jest chroniony w wystarczający sposób przez zakazanie

dokonywania czynności potrącenia po ogłoszeniu upadłości, w warunkach

wskazanych w art. 94 ust. 1 u.p.n. Przepis ten słusznie nie chroni tych dłużników,

którzy nabyli wierzytelność od osoby trzeciej i nie dokonali bez zwłoki potrącenia.

Do czasu ogłoszenia upadłości potrącenie, dokonane w warunkach, o których

mowa w art. 94 ust. u.p.n., zagraża interesom wierzycieli jedynie w sposób

hipotetyczny, natomiast negatywne konsekwencje stanowiska zaprezentowanego

przez Sąd Najwyższy, w postaci zachwiania pewności obrotu, są nieproporcjonalne

do chronionego dobra.

Drugi pogląd, ujmujący węziej niż pierwszy zakres zastosowania regulacji

zawartej w art. 94 ust. 1 u.p.n., a wcześniej w art. 35 § 1 pr. upadłościowego,

znalazł wyraz także w wyrokach Sądu Najwyższego: z dnia 14 grudnia 2004 r.,

11

II CK 263/04, z dnia 28 listopada 2004 r., V CK 260/04, z dnia 14 czerwca 2005 r.,

V CK 730/04, z dnia 8 grudnia 2005 r., II CK 295/05, z dnia 24 października 2007 r.,

IV CSK 223/07, z dnia 25 marca 2009 r., V CSK 19/09, z dnia 17 września 2009 r.,

IV CSK 144/09 oraz z dnia 22 marca 2012 r., V CSK 95/11 (nie publ.).

Drugi kierunek wykładni art. 94 ust. 1 u.p.n., ujmujący wężej zakres jego

stosowania, jest reprezentowany także w nauce prawa. Oprócz argumentów, które

znalazły odzwierciedlenie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2008 r.,

II CSK 424/07, wskazuje się, że wykładnia gramatyczna przemawia za przyjęciem

poglądu, iż decydujące znaczenie dla stosowania przepisów o potrąceniu ma

chwila złożenia oświadczenia o potrąceniu. Przepisy art. 93-96 u.p.n. nie zawierają

normy prawnej, która modyfikowałby wprost skutki materialnoprawne oświadczenia

o potrąceniu złożonego przed ogłoszeniem upadłości. Przypadki

niedopuszczalności potrącenia w art. 505 pkt 1-3 k.c. zostały wskazane w sposób

umożliwiający ich identyfikację na moment składania oświadczenia o potrąceniu.

Nie są to sytuacje w jakikolwiek sposób warunkowe w odniesieniu do chwili

dokonywania czynności. O ile przesłanki negatywne potrącenia, o których mowa

w art. 505 k.c., mogą być obiektywnie stwierdzone już w momencie składnia

oświadczenia o potrąceniu, o tyle w sytuacji opisanej w art. 94 ust. 1 u.p.n. można

tylko spekulować, gdyż dłużnik nie może wiedzieć czy zostanie ogłoszona upadłość

strony pasywnej w terminie rocznym od nabycia wierzytelności. Skoro w Prawie

upadłościowym i naprawczym przewidziano prawną możliwość uznania za

bezskuteczne czynności upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli, a nie

wspomina się o możliwości zniweczenia skutków prawnych oświadczenia

o potrąceniu dokonanego przez jednego z wierzycieli dłużnika to, należy przyjąć,

że skutki przewidziane w przepisach Prawa upadłościowego i naprawczego

dotyczące potrącenia odnoszą się jedynie do zobowiązań istniejących w chwili

ogłoszenia upadłości. Jeżeli nawet przyjąć, że cesja dokonana w ciągu roku wiąże

się z „domniemaniem działania w celu uzyskania lepszej pozycji wierzyciela

i zubożenia masy upadłości" to takiemu przelewowi nie stoją na przeszkodzie

przepisy prawa cywilnego czy upadłościowego. Wątpliwy jest antyspekulacyjny

charakter omawianej regulacji, gdyż przepisy nie zabraniają podejmowania

czynności zmierzających do polepszenia swojej sytuacji. Niekiedy kompensaty,

12

potrącenia i cesje są normalnym i typowym sposobem dokonywania rozliczeń.

Opowiedzenie się za szerszym zakresem zastosowania art. 94 ust. 1 u.p.n. jest

dalej idące w skutkach niż instytucja bezskuteczności czynności w stosunku do

masy upadłości, posiadająca własną wyraźną regulację (art. 127 i n. u.p.n.)

dopuszczającą do zakwestionowania ekwiwalentnej czynności prawnej dokonanej

niezależnie od woli przyszłego upadłego. Jeżeli art. 94 ust. 1 u.p.n. miałby mieć

zastosowanie do potrąceń dokonanych przed ogłoszeniem upadłości, to inną treść

powinien mieć art. 13 ust. 3 u.p.n., który nie obejmuje potrącenia dokonanego

przed ogłoszeniem upadłości. Również w czasie obowiązywania art. 35 § 1

pr. upadłościowego w piśmiennictwie wyrażane było stanowisko o konieczności

zawężającej wykładni tego przepisu.

II. Potrącenie przewidziane w przepisach Prawa upadłościowego

i naprawczego jest rodzajem potrącenia uregulowanego w przepisach

kodeksu cywilnego (art. 498–505), dokonywanego za pomocą oświadczenia woli

wierzyciela, złożonego wierzycielowi wzajemnemu, w wyniku którego dochodzi do

umorzenia obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2

k.c.). Jest to więc oświadczenie woli prawokształtujące. Ze względu na skutek

określony w art. 498 § 2 k.c., potrącenie spełnia funkcję egzekucyjną, gdyż

potrącający zaspokaja się z tego, co powinien świadczyć swojemu wierzycielowi.

Poza tym potrącenie spełnia funkcję zapłaty, gdyż zwalnia dłużnika od realnego

spełnienia świadczenia wierzycielowi. Oświadczenie o potrąceniu ma charakter

definitywny, gdyż w razie istnienia określonych ustawowo przesłanek pozytywnych

oraz braku przesłanek negatywnych, prowadzi do umorzenia wierzytelności

objętych potrąceniem. Z tej przyczyny nie jest dopuszczalne złożenie oświadczenia

o potrąceniu pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu. W art. 505 k.c. zawarto

ograniczenia w możliwości skorzystania z potrącenia (przesłanki negatywne).

Wymieniono rodzaje wierzytelności, które nie mogą być przedmiotem potrącenia.

Ich katalog nie jest zamknięty. Zgodnie z art. 505 pkt 4 k.c., nie mogą być

umorzone przez potrącenie wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone

przez przepisy szczególne.

Oświadczenie o potrąceniu staje się skuteczne z chwilą dojścia do adresata:

wierzyciela, a zarazem dłużnika potrącającego. Przy czym, jak stanowi art. 499 zd.

13

drugie k.c., ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe,

czyli od chwili kiedy zaistniał stan potrącalności wierzytelności. Z tą też chwilą

wierzyciel uzyskuje możliwość złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu

wierzytelności. Co do zasady, nie wpływają na nią zdarzenia późniejsze, takie jak:

przedawnienie wierzytelności (art. 502 k.c.), zajęcie wierzytelności przez osobę

trzecią (art. 504 k.c.) oraz cesja wierzytelności (art. 513 § 2 k.c.). Na możliwość

dokonania potrącenia po zaistnieniu stanu potrącalności nie powinny również

wpływać okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej wierzyciela-dłużnika

potrącającego.

Celem postępowania upadłościowego jest wspólne dochodzenie roszczeń

wierzycieli wobec niewypłacalnego dłużnika (art. 1 ust. 1 u.p.n.) i zaspokojenie ich

w jak najwyższym stopniu (tzw. zasada optymalizacji określona w art. 2 u.p.n.).

Regułą jest zaspokojenie roszczeń wierzycieli z funduszów masy upadłości,

proporcjonalnie, z uwzględnieniem preferencyjnego traktowania, według przepisów

u.p.n., określonych rodzajów wierzytelności. Mimo to przepisy Prawa

upadłościowego i naprawczego dopuszczają wyjątkowo także inne formy

zaspokojenia wierzycieli upadłego, w tym potrącenie wzajemnych wierzytelności.

Dopuszczenie potrącenia wzajemnych wierzytelności przez wierzycieli upadłego

jest uzasadnione względami słuszności. Jego wyłączenie prowadziłoby bowiem do

tego, że wierzyciel upadłego sam musiałby spełnić swoje świadczenie, uzyskując

w zamian możliwość ograniczonego zaspokojenia własnej wierzytelności

z funduszy masy upadłości. Zaspokojenie wierzyciela upadłego przez potrącenie

prowadzi także do przyspieszenia i uproszczenia postępowania upadłościowego,

a zarazem ograniczenia jego kosztów.

Nie ustanawiając odrębnej w stosunku do art. 498-505 k.c. regulacji potrącenia,

przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego, w tym art. 94 ust. 1, jedynie

modyfikują warunki skorzystania z tej instytucji. Ogłoszenie upadłości likwidacyjnej

dłużnika, a zarazem wierzyciela potrącającego, nie niweczy uzyskanej przez niego

możliwości złożenia oświadczenia o potrąceniu, jeżeli stan potrącalności nastąpił

przed dniem ogłoszenia upadłości. Zgodnie z art. 93 ust. 1 u.p.n., potrącenie

wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli obie

wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości. W stosunku do stanu

14

poprzedzającego ogłoszenie upadłości, przepisy Prawa upadłościowego

i naprawczego, z jednej strony poszerzają możliwość skorzystania z potrącenia

przez to, że według art. 93 ust. 1 in fine u.p.n., potrącenie jest dopuszczalne,

chociażby termin wymagalności jednej z wierzytelności jeszcze nie nastąpił.

Jest to konsekwencją zasady wynikającej z art. 91 ust. 1 u.p.n., zgodnie z którą,

zobowiązania pieniężne upadłego, których termin płatności jeszcze nie nastąpił,

stają się wymagalne z dniem ogłoszenia upadłości. Poza tym możliwość potrącenia

po ogłoszeniu upadłości jest rozszerzona przez art. 91 ust. 2 u.p.n., według

którego, zobowiązania majątkowe niepieniężne zmieniają się z dniem ogłoszenia

upadłości na zobowiązania pieniężne i z tym dniem stają się płatne, chociażby

termin ich wykonania jeszcze nie nastąpił. W konsekwencji ogłoszenie upadłości

obejmującej likwidację majątku dłużnika umożliwia potrącenie wierzytelności, które

przed ogłoszeniem upadłości nie nadawały się do potrącenia. Z drugiej zaś strony,

przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego ograniczają możliwość potrącenia

określając: wierzytelności, które nie mogą być przedmiotem potrącenia (por. art. 94

ust. 1 i art. 95 u.p.n.), jego zakres (art. 93 ust. 2 u.p.n.) oraz termin i sposób

złożenia oświadczenia o potrąceniu (art. 96 u.p.n.).

Za objęciem zakresem zastosowania art. 94 ust. 1 u.p.n. oświadczenia

o potrąceniu złożonego w warunkach określonych w tym przepisie zarówno przed,

jak i po ogłoszeniu upadłości, przemawia wykładnia językowa. Z treści przepisu

wynika, że dla oceny dopuszczalności potrącenia wierzytelności nabytej do

upadłego w drodze przelewu lub indosu w terminie roku przed ogłoszeniem

upadłości dłużnika obejmującej likwidację jego majątku prawnie relewantna jest

jedynie okoliczność wskazana w tym przepisie, tj. to czy w chwili nabycia

wierzytelności dłużnik upadłego wiedział o istnieniu podstawy do ogłoszenia

upadłości. Z analizy językowej przepisu nie wynika natomiast, aby znaczenie

prawne miała chwila złożenia oświadczenia o potrąceniu - przed czy po ogłoszeniu

upadłości dłużnika. Do odmiennej wykładni art. 94 ust. 1 u.p.n. nie przekonuje

twierdzenie, iż aby uznać tę wykładnię za poprawną, analizowany przepis powinien

zawierać sformułowanie: „potrącenie nie było i nie jest dopuszczalne”.

Ustawodawca nie używa w przepisach czasu przeszłego dla określenia skutków

wadliwych czynności prawnych. Poza tym przepis ten - o czym będzie jeszcze

15

mowa w dalszej części uzasadnienia - nie zawiera zakazu złożenia samego

oświadczenia o potrąceniu, a jedynie wyklucza przewidziany w art. 498 § 2 k.c.,

skutek potrącenia dokonanego w warunkach określonych w art. 94 ust. 1 u.p.n.

Ocena zaś co do dopuszczalności potrącenia jest dokonywana nie w chwili

podjęcia tej czynności prawnej, lecz później, po ogłoszeniu upadłości

likwidacyjnej dłużnika.

Z wykładni językowej wynika, że przy badaniu dopuszczalności potrącenia

należy uwzględnić okoliczność subiektywną dotyczącą potrącającego, istniejącą

w chwili nabycia przez niego wierzytelności: czy wiedział on o istnieniu podstaw

do ogłoszenia upadłości dłużnika. Nabycie w tych warunkach wierzytelności

oznacza, że dłużnik upadłego świadomie doprowadził do sytuacji umożliwiającej

mu dokonanie potrącenia nabytej wierzytelności z wzajemną wierzytelnością

upadłego. Nie może ujść uwagi, że potrącenie wierzytelności po ogłoszeniu

upadłości likwidacyjnej dłużnika skutkuje uprzywilejowaniem potrącającego

w stosunku do pozostałych wierzycieli upadłego. Potrącenie prowadzi bowiem do

pełnego zaspokojenia tego wierzyciela (do wysokości wierzytelności niższej), nie

zaś do ograniczonego zaspokojenia według zasad dotyczących zaspokajania

wszystkich wierzycieli z funduszy masy upadłości. Zaspokojenie wierzyciela,

dokonującego potrącenia, mimo ekwiwalentności tej czynności prawnej,

następowałoby kosztem możliwości zaspokojenia innych wierzycieli masy

upadłości, skoro skutecznie potrącona wierzytelność upadłego nie weszłaby do

masy upadłości. Jak zwrócono uwagę w uchwale Sądu Najwyższego z dnia

21 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03, oraz piśmiennictwie, art. 35 § 1 pr.

upadłościowego, odpowiednio także stanowiący jego odpowiednik art. 94 ust. 1

u.p.n., zawiera w sobie domniemanie, iż nabycie wierzytelności nastąpiło jedynie

w celu zapewnienia sobie możliwości potrącenia, a w konsekwencji uzyskania

lepszej pozycji w stosunku do innych wierzycieli i tym samym zubożenia masy

upadłości. Wskazana w art. 94 ust. 1 u.p.n. okoliczność dotycząca wiedzy nabywcy

wierzytelności o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości dłużnika, jest podobna

do okoliczności przewidzianych w przepisach, których celem jest ochrona osób

trzecich przed czynnościami dłużnika dokonanymi z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Uzasadnia to postrzeganie regulacji zawartej w art. 94 ust. 1 u.p.n. jako elementu

16

systemu ochrony realizacji celów postępowania upadłościowego, określonych w art.

1 ust. 1 i art. 2 u.p.n. (por. art. 106, art. 107 ust. 2, art. 116 i art. 125-135 u.p.n.).

Zauważyć przy tym należy, iż część tych środków ochronnych (art. 106 i art. 107

ust. 2 u.p.n.) jest ulokowana w tej samej jednostce redakcyjnej ustawy co art. 94

ust. 1 (oddziale trzecim: „Skutki ogłoszenia upadłości co do zobowiązań upadłego

w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego”). Oznacza

to, że poza przepisami regulującymi bezskuteczność i zaskarżanie czynności

upadłego (art. 127-134) w innych częściach ustawy znajdują się regulacje prawne o

podobnym charakterze, zmierzające do ochrony celów postępowania

upadłościowego, w tym interesów osób trzecich - wierzycieli upadłego.

Wykładnia określająca węziej zakres zastosowania art. 94 ust. 1 u.p.n.

prowadziłaby do ochrony wierzyciela upadłego, który dokonał potrącenia,

kosztem innych niezaspokojonych wierzycieli upadłego, mimo wiedzy

potrącającego o niewypłacalności upadłego, a tym samym świadomości

istnienia innych niezaspokojonych jego wierzycieli. Częstokroć dotyczyłoby

to wierzytelności, którą dokonujący jej potrącenia dłużnik upadłego nabył za cenę

znacznie niższą od jej wartości nominalnej. Konsekwencją takich działań byłoby nie

tylko pełne zaspokojenie wierzycieli dokonujących potrącenia kosztem innych

wierzycieli upadłego, ale także osiągnięcie dodatkowych korzyści wynikających

z nabycia wierzytelności do upadłego po zaniżonej cenie. Taka interpretacja art. 94

ust. 1 u.p.n. premiowałaby działania nieetyczne, a nawet podjęte in fraudem legem,

co nie było celem ustawodawcy. Znajduje to potwierdzenie w uzasadnieniu

projektu prawa upadłościowego Komisji Kodyfikacyjnej z 1934 r. w odniesieniu

do planowanego art. 35 pr. upadłościowego, którego odpowiednikiem jest art. 94

ust. 1 u.p.n. W powołanym dokumencie zwrócono uwagę na to, że zamierzoną

regulację uzasadnia wzgląd na to, aby wierzyciel, będący także dłużnikiem

upadłego, nie mógł osiągnąć nieuzasadnionej korzyści ze szkodą dla masy

upadłości, co ma miejsce m.in. wtedy, gdy nabył wierzytelność wprawdzie przed

ogłoszeniem upadłości, ale wiedząc już o istnieniu podstawy upadłości, a więc

w oczywistym celu potrącenia ze swym długiem względem upadłego.

Wykładnia pomijająca ten wzgląd byłaby niespójna z tymi przepisami Prawa

upadłościowego i naprawczego, które sankcjonują podobne w skutkach działania

17

upadłego podjęte przed ogłoszeniem upadłości oraz czynności pomiędzy upadłym

a osobami trzecimi. Natomiast przyjęta w niniejszej uchwale wykładnia chroni

skuteczność potrącenia dokonanego zarówno przed, jak i po ogłoszeniu upadłości

przez tych dłużników upadłego, którzy nabyli wierzytelność do upadłego, nie

wiedząc o istnieniu podstaw do ogłoszenia jego upadłości.

Założenie racjonalności ustawodawcy uzasadnia przyjęcie, że przedmiotem

regulacji prawnej są stany mające realne znaczenie dla osiągnięcia istotnych dla

obrotu cywilnoprawnego celów bądź ochrony preferowanych przez ustawodawcę

wartości. Odmienna od przyjętej w uchwale wykładnia, zawężająca zakres

zastosowania art. 94 ust. 1 u.p.n., prowadziłaby w istocie do znacznego

ograniczenia jego praktycznego znaczenia dla obrotu, gdyż obejmowałby

on jedynie, rzadkie w praktyce, przypadki, gdy dłużnik upadłego, który nabył

wierzytelność do upadłego w warunkach określonych w tym przepisie nie zdążył

złożyć oświadczenia o potrąceniu przed ogłoszeniem upadłości. Błędne jest więc

stanowisko, że interes wierzycieli upadłego jest wystarczająco chroniony także przy

przyjęciu zawężającej wykładni art. 94 ust. 1 u.p.n. Gdyby tak było niezrozumiała

byłaby zmiana poprzednio obowiązującego art. 35 § 1 pr. upadłościowego,

wydłużająca przewidziany w nim pierwotnie termin z sześciu miesięcy do jednego

roku. Taka wykładnia art. 94 ust. 1 u.p.n. prowadziłaby także do niezrozumiałego,

gdyż nieuzasadnionego celami postępowania upadłościowego ani chronionymi

w nim wartościami, zróżnicowania sytuacji nabywców wierzytelności do upadłego,

w zależności tylko od tego, czy zdążyli złożyć oświadczenie o potrąceniu

przed ogłoszeniem upadłości. Z perspektywy ochrony celów postępowania

upadłościowego, wyrażonych w art. 1 i art. 2 u.p.n., nie ma różnicy, czy

oświadczenie o potrąceniu zostało zgłoszone przed, czy po ogłoszeniu upadłości.

Uwzględniając powyższe wnioski, należy przyjąć, tak jak w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03 w odniesieniu do art. 35 § 1

pr. upadłościowego, że art. 94 ust. 1 u.p.n. łącznie z poprzedzającym go art. 93 ust.

1, określają warunki dopuszczalności potrącenia wierzytelności dłużnika upadłego

z wzajemną wierzytelnością upadłego. Przepis ten należy ujmować nie jako

regulację wyłączającą możność złożenia samego oświadczenia o potrąceniu po

stwierdzeniu warunków potrącalności wierzytelności określonych w art. 93 ust. 1

18

u.p.n., lecz jako regulację określającą wierzytelności, które nie mogą być

przedmiotem skutecznego potrącenia. Przepis zawarty w art. 94 ust. 1 u.p.n. jest

zatem przepisem szczególnym, o którym mowa w art. 505 pkt 4 k.c., wyłączającym,

ze względu na ochronę praw osób trzecich (innych wierzycieli upadłego),

umorzenie wierzytelności nabytych wobec upadłego przez jego dłużnika.

Niedopuszczalność potrącenia, według art. 94 ust. 1 u.p.n., oznacza niezaistnienie

skutku prawnego przewidzianego w art. 498 § 2 k.c. w postaci umorzenia

wzajemnych wierzytelności.

Leżąca u podstaw podjętej uchwały wykładnia art. 94 ust. 1 u.p.n. nie

prowadzi do ukształtowania potrącenia w przypadkach objętych tym przepisem jako

czynności prawnej warunkowej. W przypadku czynności prawnej zawierającej

warunek (zawieszający bądź rozwiązujący), chodzi o tego rodzaju sytuację, gdy

mocą samej woli stron uzależnia się powstanie lub ustanie skutków czynności

prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego (art. 89 k.c.). Nie jest tak

w omawianym przypadku, gdyż nie z woli stron, lecz z mocy bezwzględnie

obowiązującego przepisu prawa wynika, czy nastąpią określone w ustawie skutki

potrącenia, jeżeli w określonym terminie od nabycia wierzytelności przez dłużnika

upadłego zostanie ogłoszona jego upadłość likwidacyjna. Przepis ten określa więc

przesłanki skutecznego złożenia oświadczenia o potrąceniu, których konieczność

badania aktualizuje się w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku

dłużnika. Należy mieć przy tym na uwadze, że z przepisów kodeksu cywilnego

wynika, iż przy badaniu skuteczności potrącenia podlegają uwzględnieniu także

okoliczności istniejące przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu i decydujące

o powstaniu tzw. stanu potrącalności. W rozważanym przypadku należy

dodatkowo uwzględnić okoliczność istniejącą w chwili nabycia wierzytelności przez

dłużnika upadłego.

Trafnie zauważa się, że konsekwencją wykładni art. 94 ust. 1 u.p.n. przyjętej

w niniejszej uchwale jest wystąpienie stanu niepewności co do skutków złożonego

oświadczenia o potrąceniu. Stan niepewności co do stanu prawnego występuje

jednak także w przypadku dokonania innych wadliwych czynności prawnych.

Ustawodawca nie wyklucza przy tym skutków wadliwych czynności prawnych

występujących od chwili dokonania tych czynności, kształtowanych

19

z uwzględnieniem zdarzeń, które nastąpiły już po ich dokonaniu.

Ma to w szczególności miejsce w przypadku sankcji nieważności względnej, kiedy

o skutkach dokonanej czynności prawnej decydują późniejsze oświadczenia woli

uczestników tej czynności lub orzeczenie sądu. Podobnie w odniesieniu

do analizowanego przepisu o niewystąpieniu przewidzianego w art. 498 § 2 k.c.

skutku prawnego przesądza ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku

dłużnika-wierzyciela w ciągu ostatniego roku od nabycia wierzytelności do

upadłego. Dopiero upływ rocznego terminu, o którym mowa w art. 94 ust. 1 u.p.n.,

powoduje skuteczność ex tunc złożonego oświadczenia o potrąceniu przez

dłużnika upadłego.

Przyjęcie określonego wyżej skutku potrącenia dokonanego w warunkach

określonych w art. 94 ust. 1 u.p.n. pozwala podważyć zasadniczy argument

podnoszony dla uzasadnienia wykładni ujmującej węziej zakres zastosowania tego

przepisu, że szersze jego zastosowanie prowadziłoby do zniweczenia

nieodwracalnego skutku materialnoprawnego potrącenia dokonanego przed

ogłoszeniem upadłości, jakim jest wzajemne umorzenie wierzytelności.

Skoro ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika powoduje,

że w odniesieniu do wierzytelności objętych potrąceniem, dokonanym przed

ogłoszeniem upadłości, nie następuje skutek przewidziany w art. 498 § 2 k.c.,

to nadal wierzytelność upadłego objęta potrąceniem wchodzi w skład masy

upadłości. Przepis zawarty w art. 94 ust. 1 u.p.n. nie prowadzi więc do zniweczenia

materialnoprawnych skutków dokonanego potrącenia, lecz do tego, że skutki te -

w postaci umorzenia wierzytelności objętych potrąceniem - w ogóle nie następują.

Uznanie, że potrącenie dokonane przed ogłoszeniem upadłości

w warunkach określonych w art. 94 ust. 1 u.p.n. nie prowadzi do umorzenia

wierzytelności oznacza, że wierzytelność upadłego objętą nieskutecznym

potrąceniem należy traktować jako składnik majątku upadłego, o którym mowa

w art. 13 ust. 1 u.p.n., co powinno być uwzględnione przy ocenie sądu

upadłościowego istnienia podstaw do odmowy ogłoszenia upadłości i wyborze

sposobu prowadzenia upadłości.

20

Rozstrzygnięciu przedstawionego zagadnienia w sposób wskazany

w uchwale nie sprzeciwiają się też ewentualne trudności dowodowe związane

z koniecznością wykazania, że dokonujący potrącenia w chwili nabycia

wierzytelności do upadłego wiedział o podstawach do ogłoszenia upadłości

dłużnika. Po pierwsze, sama trudność w stosowaniu przepisu polegająca na

konieczności dowodzenia stanu wiedzy potrącającego o istnieniu podstaw do

ogłoszenia upadłości dłużnika nie może uzasadniać odrzucenia trudniejszego

kierunku jego wykładni. Kwestionujący skuteczność potrącenia musi zawsze liczyć

się z koniecznością udowodnienia przytaczanych twierdzeń. Po drugie,

konieczność oceny, czy nabywca wierzytelności, będący dłużnikiem upadłego,

w chwili jej nabycia wiedział o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości, zachodzi

także wtedy, gdy oświadczenie o potrąceniu wierzytelności nabytej w terminie roku

przed ogłoszeniem upadłości zostanie złożone po ogłoszeniu upadłości.

Uwzględnienie podnoszonego wyżej argumentu o charakterze utylitarnym nie

wyeliminowałoby więc trudności w stosowaniu analizowanego przepisu.

Z tych względów na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. podjęto uchwałę, jak na

wstępie.