I UK 75/13

Sygn. akt I UK 75/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania J.P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej: Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

Placówce Terenowej w B.

o objęcie ubezpieczeniem społecznym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 września 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 13 lipca 2012 r., sygn. akt […]

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 13

lipca 2012 r. oddalił apelację organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. z dnia 5 października 2011 r., którym

zmieniono decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 czerwca 2011 r. w

ten sposób, że stwierdzono podleganie przez J.P. obowiązkowym ubezpieczeniom

społecznym w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 30 września 2001 r. oraz

niepodleganie tym ubezpieczeniom, począwszy od 1 stycznia 2009 r.

Sąd odwoławczy zaakceptował poczynione w sprawie ustalenia faktyczne,

zgodnie z którymi ubezpieczony rozpoczął w dniu 5 czerwca 1984 r. prowadzenie

pozarolniczej działalności gospodarczej, wobec czego został objęty

ubezpieczeniem społecznym. Od dnia 14 stycznia 1986 r. odwołujący się zaczął

prowadzić także gospodarstwo rolne o łącznej powierzchni 2,39 ha, w tym 1,52

hektara przeliczeniowego. W dniu 9 października 2001 r., w związku z dokonanym

przez J.P. wyborem podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, ZUS wydał

decyzję stwierdzającą niepodleganie przez wnioskodawcę od 1 października 2001

r. ubezpieczeniom społecznym. Decyzją kierownika Biura Powiatowego Agencji

Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w B. z dnia 8 grudnia 2008 r. przyznano

ubezpieczonemu rentę strukturalną na okres od grudnia 2008 r. do maja 2018 r.,

czyli do osiągnięcia przez niego wieku emerytalnego. Odwołujący się złożył

oświadczenie o chęci podlegania w dalszym ciągu ubezpieczeniu społecznemu

rolników, w czego konsekwencji Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego wydał dwie decyzje. Decyzją z dnia 21 stycznia 2009 r. stwierdził

ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w zakresie ubezpieczenia emerytalno

– rentowego oraz wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego, począwszy od 1

stycznia 2009 r., natomiast decyzją z dnia 26 stycznia 2009 r. objął odwołującego

się obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym rolników (emerytalno – rentowym,

wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim) od 1 stycznia 2009 r. Zaskarżoną w

niniejszej sprawie decyzją ZUS stwierdził zaś, między innymi, że od 1 stycznia

2009 r. ubezpieczony podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z tytułu

prowadzonej działalności gospodarczej.

3

Zdaniem Sądu drugiej instancji, Sąd Okręgowy dokonał również prawidłowej

oceny prawnej tego stanu faktycznego, przyjmując że od 1 stycznia 2009 r.

odwołujący się nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu

prowadzonej działalności gospodarczej. Otrzymując rentę strukturalną i

jednocześnie prowadząc pozarolniczą działalność gospodarczą, nadal posiada on

bowiem możliwość wyboru ubezpieczenia społecznego rolników. Jako osoba

uprawniona do renty strukturalnej jest bowiem objęty z mocy ustawy

ubezpieczeniem społecznym rolników na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst:

Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.), wobec czego prowadząc jednocześnie

pozarolniczą działalność gospodarczą, może skorzystać z wyboru rolniczego tytułu

do podlegania ubezpieczeniom na podstawie art. 9 ust. 5 w związku z art. 5 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.; dalej jako: ustawa systemowa).

Organ rentowy wywiódł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ust. 1 ustawy systemowej, przez jego

niezastosowanie wskutek przyjęcia, że osoba prowadząca pozarolniczą

działalność gospodarczą, która pobiera rentę strukturalną, nie podlega

obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu

z tytułu prowadzenia tej działalności;

2. art. 9 ust. 5 ustawy systemowej, przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, polegające na przyjęciu, że prawo do renty, o którym mowa w

tym przepisie, dotyczy także prawa do renty strukturalnej;

3. art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez jego

błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że podleganie z mocy ustawy

ubezpieczeniu emerytalno – rentowemu rolników przez osobę pobierającą

rentę strukturalną powoduje, że fakt wykonywania pozarolniczej działalności

gospodarczej pozostaje bez znaczenia dla obowiązku ubezpieczeń

społecznych z systemu powszechnego oraz że ubezpieczeniu temu podlega

ona jako rolnik;

4

4. art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez jego

niezastosowanie polegające na przyjęciu, że nie znajduje on zastosowania w

sprawie i nie reguluje statusu ubezpieczeniowego odwołującego się jako

osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą, której przyznano

prawo do renty strukturalnej;

5. art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez przyjęcie, że

przepis ten znajduje zastosowanie w sprawie, a ocena stanu prawnego

sytuacji odwołującego się winna być dokonywana w kontekście oceny jego

statusu jako rolnika.

Opierając skargę na takich podstawach, organ rentowy wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku wraz z poprzedzającym go wyrokiem Sądu Okręgowego w

części dotyczącej pkt I.2 i pkt II rozstrzygnięcia w tym zakresie i orzeczenie co do

istoty sprawy, a także o zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

W żadnym ze wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przepisów

prawa materialnego nie ma normatywnej podstawy dla objęcia ubezpieczeniem

rolniczym osoby, która pobiera rentę strukturalną i nie prowadzi działalności

rolniczej, prowadzi natomiast pozarolniczą działalność gospodarczą. Nie stwarza

takiej podstawy przede wszystkim powołany przez Sąd Apelacyjny art. 9 ust. 5

ustawy systemowej. Zgodnie z tym przepisem, osoby, o których mowa w art. 6,

niewymienione w ust. 4 i 4c, mające ustalone prawo do emerytury lub renty

podlegają dobrowolnie ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym. Odczytanie tego

przepisu w sposób zaprezentowany w zaskarżonym wyroku jako dotyczącego

również prawa do renty strukturalnej nie da się pogodzić przede wszystkim z jego

wykładnią literalną. Charakter prawa ubezpieczeń społecznych, jako zawierającego

zbiór przepisów bezwzględnie obowiązujących, nakazuje nadawanie wskazanym w

art. 9 ust. 5 ustawy systemowej pojęciom tylko takie znaczenie, jakie wypływa z

jego tekstu. Określenie „renta”, którym się posługuje, nie może być uznane za

pojęcie zbiorcze, obejmujące wszystkie świadczenia przyznawane nie tylko z

5

ubezpieczeń rentowych, lecz także w postaci świadczeń z innych systemów, którym

nadano taką samą nazwę. Identyfikacja rent z ubezpieczeń rentowych z rentami

strukturalnymi jest wykluczona z uwagi na odmienne przesłanki i źródło

finansowania tych świadczeń. O ile bowiem renty z powszechnych ubezpieczeń

rentowych przyznawane są osobom podlegającym systemowi ubezpieczeń

społecznych i finansowane z funduszu rentowego wyodrębnionego w ramach

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (art. 55 pkt 2 lit. a ustawy systemowej), o tyle

renty strukturalne przyznawane są rolnikom, czyli osobom pozostającym poza

systemem powszechnego ubezpieczenia społecznego i finansowane przede

wszystkim ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu

Orientacji i Gwarancji Rolnej (por. art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia z dnia 28

listopada 2003 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków

pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji

Rolnej; Dz. U. Nr 229, poz. 2273 ze zm.) lub ze środków pochodzących z

Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (por.

art. 1 i art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju

obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz

Rozwoju Obszarów Wiejskich; jednolity tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 173).

Rezultat wykładni językowej potwierdza wykładnia systemowa,

uwzględniająca brak związku normatywnego między systemami ubezpieczeń

społecznych i rolniczym, a także zasady techniki prawodawczej, wskazujące, że w

ustawie nie zamieszcza się przepisów, które regulowałyby sprawy wykraczające

poza wyznaczony przez nią zakres podmiotowy, czyli regulowane w niej stosunki

oraz krąg podmiotów, do których się odnosi (por. § 3 ust. 2 załącznika do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad

techniki prawodawczej”, Dz. U. Nr 100, poz. 908). Wykluczone jest więc, by

ustawodawca w ustawie regulującej stosunki ubezpieczenia społecznego,

odwołując się do pojęcia „renty”, sięgał do jakiejkolwiek innej definicji świadczenia

przysługującego na podstawie innych przepisów, niż określenie renty w art. 4 pkt 10

ustawy dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), jako renty

z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej.

6

Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,

ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy osoba pobierająca

rentę strukturalną współfinansowaną ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji

Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej lub ze środków

pochodzących z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów

Wiejskich. Z art. 16 ust. 3 tej ustawy wynika zaś, że przepisów, między innymi,

ust. 1 nie stosuje się do osoby, która podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu

lub ma ustalone prawo do emerytury lub renty, lub ma ustalone prawo do

świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Przepis ten wyłącza więc podleganie

ubezpieczeniu społecznemu rolników przez rolnika podlegającego innemu

ubezpieczeniu społecznemu, wyrażając zasadę pierwszeństwa ubezpieczenia w

systemie powszechnym przed ubezpieczeniem w systemie rolniczym. W myśl art. 6

pkt 12 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, pod pojęciem innego

ubezpieczenia społecznego rozumie się bowiem obowiązkowe ubezpieczenia

emerytalne i rentowe określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych

lub zaopatrzenie emerytalne określone w odrębnych przepisach.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 i art. 12 ust. 1

ustawy systemowej, osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą

podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu.

Sytuację zbiegu dwóch różnych tytułów ubezpieczeń społecznych, tj. ubezpieczenia

społecznego rolników i ubezpieczenia z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej na podstawie przepisów o działalności gospodarczej,

reguluje art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a zachowanie

ubezpieczenia rolniczego w takiej sytuacji następuje na warunkach określonych w

tym przepisie.

Podleganie nadal ubezpieczeniu rolniczemu pomimo prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej traci swą źródłową normatywną podstawę

w razie ustania stanu rzeczy, z którym ustawa łączy możliwość podlegania nadal

ubezpieczeniu społecznemu rolników. Jednym z warunków podlegania nadal

ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie prowadzenia przez tę osobę

pozarolniczej działalności gospodarczej jest, by rolnik (domownik) jednocześnie

nadal prowadził działalność rolniczą lub stale pracował w gospodarstwie rolnym,

7

obejmującym obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub w dziale

specjalnym (por. art. 5a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników).

Osoba mająca prawo do renty strukturalnej tego warunku nie spełnia. Przesłankami

umożliwiającymi nabycie prawa do tego świadczenia są bowiem, między innymi,

przekazanie gospodarstwa rolnego i zaprzestanie prowadzenia działalności

rolniczej (por. § 4 pkt 4 i 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia

2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej

na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich;

Dz. U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.). Z takiego ukształtowania warunków prawa do

renty strukturalnej, że może z niej korzystać rolnik, który przekazał swe

gospodarstwo rolne następcy i zaprzestał prowadzenia działalności rolnej, ale

prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, wynikają określone konsekwencje

w zakresie statusu ubezpieczeniowego; w szczególności – co dla zagadnienia

wynikającego z podstawy skargi kasacyjnej jest rozstrzygające – że prowadząca

pozarolniczą działalność gospodarczą osoba pobierająca rentę strukturalną

wyłączona jest z ubezpieczenia rolniczego na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, bo podlega ubezpieczeniu społecznemu z

tytułu prowadzenia tej działalności i nie może korzystać z wyboru ubezpieczenia

przysługującego rolnikowi na warunkach art. 5a ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, gdyż nie spełnia przesłanki prowadzenia nadal działalności

rolniczej (por. też wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 9 marca 2012 r., I UK 341/11,

LEX nr 1212054 i 27 marca 2012 r., III UK 68/11, OSNP 2013 nr 5-6, poz. 66).

Trafnie zatem skarżący podniósł, że w związku z przyznaniem prawa do

renty strukturalnej ubezpieczony prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą

utracił możliwość pozostania w ubezpieczeniu rolniczym po myśli art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, wobec czego podlegał obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia tej działalności, a przeciwne

stanowisko wyrażone zaskarżonym wyrokiem narusza wykazane w podstawach

skargi przepisy prawa materialnego.

Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c. i art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.).

8

/tp/