I UK 76/13

Sygn. akt I UK 76/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania G.F.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Z.

o zwrot nienależnie pobranych świadczeń,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 września 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 czerwca 2012 r., sygn. akt […]

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 14 czerwca 2012 r. oddalił apelację

ubezpieczonego G.F. od wyroku Sądu Okręgowego w G. z 17 czerwca 2011 r.,

który oddalił jego odwołania od decyzji pozwanego z 15 grudnia 2010 r., 21 grudnia

2010 r., 27 grudnia 2010 r. i 7 marca 2011 r. Pozwany tymi decyzjami zobowiązał

2

ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranej emerytury w latach 2007, 2008,

2009 i 2010. Ubezpieczony w 2001 r. nabył prawo do emerytury górniczej w Polsce.

W spornym okresie swoje centrum życiowe miał w Niemczech, gdzie pracował.

Dochody z pracy za granicą pozwany rozliczył z emeryturą należną w Polsce.

Ubezpieczony kwestionował, że pobrał nienależne świadczenia, gdyż jako

zatrudniony przez pracodawcę zagranicznego nie podlegał obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym w Polsce.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony do wniosku o emeryturę złożył

oświadczenie, że jego zamiarem jest osiąganie dochodu w wysokości

niepowodującej zawieszenia lub zmniejszenia świadczenia i zobowiązał się

powiadomić organ rentowy o zamiarze osiągania dochodu w innej wysokości.

Decyzją z 4 października 2004 r. przeliczono emeryturę ubezpieczonego i

pouczono, że prawo do emerytury ulega zawieszeniu lub zmniejszeniu w razie

osiągania przychodu, w tym także za granicą z tytułu zatrudnienia. Wskazano

wysokości przychodów, które powodują zawieszenie lub zmniejszenie świadczenia.

Ubezpieczony został zobowiązany do powiadamiania organu rentowego o

osiąganiu przychodu i jego wysokości oraz – w terminie do końca lutego

następnego roku – o łącznej kwocie przychodu osiągniętego w roku

kalendarzowym lub w poszczególnych miesiącach. Ubezpieczony ma obywatelstwo

polskie i niemieckie. W okresie objętym decyzjami świadczył pracę w Niemczech i

tam stale przebywał. Uważał, że „dochody uzyskane za granicą” nie odnoszą się do

jego sytuacji, gdyż ma podwójne obywatelstwo. Ubezpieczony nie informował

pozwanego o przychodach z pracy w Niemczech. Kwoty przychodów nie były

sporne. Pozwany skarżonymi decyzjami rozliczył wypłaconą ubezpieczonemu

emeryturę z przychodami uzyskanymi z pracy w Niemczech na podstawie

przepisów art. 103-106 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS

(dalej jako „ustawa emerytalna”) i zobowiązał ubezpieczonego do zwrotu

nienależnie pobranej emerytury. Sąd Okręgowy decyzje pozwanego uznał za

prawidłowe. Zgodnie z art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej prawo do emerytury ulega

zawieszeniu lub świadczenia ulegają zmniejszeniu, na zasadach określonych w ust.

3-8 oraz w art. 105, w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o której mowa w ust. 2. Za działalność

3

podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o której mowa w ust. 1,

uważa się zatrudnienie, służbę lub inną pracę zarobkową albo prowadzenie

pozarolniczej działalności, z uwzględnieniem ust. 3, zgodnie z którym przepisy ust.

1 i 2 stosuje się również do emerytów i rencistów osiągających przychód z tytułu

działalności wykonywanej za granicą. Do ubezpieczonego jako obywatela polskiego

mają zastosowanie przepisy polskie, które uwzględniają przychód uzyskiwany za

granicą przy rozliczaniu pobieranego z polskiej instytucji ubezpieczeniowej

świadczenia emerytalnego. Nie ma znaczenia to czy zatrudnienie za granicą

podlega ubezpieczeniu społecznemu w Polsce, gdyż przepisy art. 104 ust. 1 i 2

ustawy emerytalnej stosuje się również do emerytów i rencistów osiągających

przychód z tytułu działalności wykonywanej za granicą – art. 104 ust. 3 ustawy

emerytalnej. Ubezpieczony był pouczony o regulacji wynikającej z art. 138 ust. 1 i 2

ustawy emerytalnej, jak i o warunkach zawieszania/zmniejszania emerytury,

obowiązku powiadamiania organu rentowego o zamiarze uzyskiwania przychodów

powodujących zawieszenie/zmniejszenie świadczenia oraz o uzyskiwanych

przychodach. Ubezpieczony miał świadomość jakie przychody mógł uzyskiwać, a

zatem brak oświadczenia w tym zakresie po rozpoczęciu pracy w Niemczech,

uznać należy za świadome wprowadzenie w błąd organu rentowego, który wypłacał

świadczenie na podstawie oświadczenia z 2001 r.

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku oddalającego apelację skarżącego

stwierdził, że wniosek, iż przychód z działalności podlegającej obowiązkowi

ubezpieczenia społecznego, osiągany za granicą, podlega rozliczeniu z mocy

przepisu art. 104 ust. 3 ustawy emerytalnej jest prawidłowy. Definicja przychodu

emeryta zawarta jest w art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej, a działalność,

podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego określono w ust. 2 tego

przepisu. Nie jest zatem prawidłowe stosowanie wprost przepisów prawa

podatkowego do przepisu art. 104 ustawy emerytalnej. Istotne jest, że z

„działalności” (zdefiniowanej w art. 104 ust. 2) wykonywanej za granicą, a

stanowiącej tytuł ubezpieczenia społecznego osiągany jest jakikolwiek przychód.

Znaczenie ma zatem nie to, czy dany świadczeniobiorca podlega obowiązkowo lub

dobrowolnie ubezpieczeniom społecznym, lecz fakt, że przychody uzyskiwane są z

działalności objętej obowiązkiem ubezpieczenia. Na mocy art. 104 ust. 4 ustawy

4

emerytalnej uwzględnieniu podlegają również przychody uzyskiwane przez osoby

wyłączone z obowiązku ubezpieczenia ze względu na ustalone prawo do emerytury

lub wykonujące działalność niepodlegającą obowiązkowi ubezpieczenia z uwagi na

podleganie temu obowiązkowi z innego tytułu. Regulacja zawarta w przepisie art. 4

(zapewne w art. 104 ustawy emerytalnej), zwłaszcza w istotnym dla

ubezpieczonego ust. 3, znajduje potwierdzenie w art. 5 rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów

zabezpieczenia społecznego. Zgodnie z treścią tego przepisu, pkt a – w

przypadkach, w których na podstawie ustawodawstwa właściwego Państwa

Członkowskiego, otrzymywanie świadczeń z zabezpieczenia społecznego i inny

dochód ma pewne skutki prawne, odpowiednie przepisy tego ustawodawstwa mają

zastosowanie także do otrzymywanych świadczeń równoważnych nabytych na

podstawie prawodawstwa innego Państwa Członkowskiego lub dochodów

osiągniętych w innym Państwie Członkowskim. Oznacza to, że do osoby

zatrudnionej w innym Państwie Członkowskim, a pobierającej świadczenie z

ubezpieczenia społecznego według przepisów polskich, mają zastosowanie

wyłącznie przepisy polskiej ustawy emerytalnej.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie: 1) art. 104 ust. 1

ustawy emerytalnej przez uznanie, że osiągał przychód z tytułu działalności

podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego powodujący zawieszenie

prawa do świadczeń z tej ustawy lub zmniejszenie ich wysokości określony w

ustawie emerytalnej, podczas gdy art. 7 pkt 3 ustawy z 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych wskazuje, że wynagrodzenie za pracę

świadczoną w Niemczech jest przychodem z tytułu działalności podlegającym

dobrowolnemu ubezpieczeniu społecznemu; 2) art. 3 ust. 1 ustawy z 26 lipca

1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych w związku z art. 18 ust. 1

ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przez

uznanie, że zarobek uzyskany przez ubezpieczonego w Niemczech powinien być

traktowany w Polsce jako dochód, podczas gdy art. 14 ust. 1 umowy z 18 grudnia

1972 r. między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec w

sprawie zapobieżenia podwójnemu opodatkowaniu w zakresie podatku od dochodu

5

i majątku stanowi, że zarobek uzyskany przez ubezpieczonego w Niemczech nie

powinien być traktowany w Polsce jako dochód.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie uzasadniają jej wniosków. W sprawie – przy

niespornym stanie faktycznym - znaczenie kluczowe miał przepis art. 104 ust. 3

ustawy emerytalnej, a nie przepis art. 104 ust. 1 tej ustawy. Skarżący w podstawie

kasacyjnej poprzestaje na zarzucie naruszenia art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej,

który łączy z tezą, że zawieszenie lub zmniejszenie emerytury wynika tylko z

osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia

społecznego w Polsce. Pomija natomiast przepis art. 104 ust. 3 ustawy

emerytalnej, który wcale nie wymaga, iżby przynosząca przychód działalność

wykonywana za granicą podlegała ubezpieczeniom społecznym, obowiązkowym

albo dobrowolnym w Polsce, podobnie nie ma znaczenia czy przychód z tej

działalności podlega podatkowi w Polsce. Regulacja dotycząca zawieszenia lub

zmniejszenia emerytury ze względu na osiąganie przychodu ma samodzielne

znaczenie na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych, a w tym przypadku w

odniesieniu do prawa do emerytury. Świadczenie z ubezpieczenia społecznego

jakim jest emerytura wynika z potrzeby ubezpieczenia ryzyka niemożności

zarobkowania ze względu na mniejszą zdolność do pracy po osiągnięciu wieku

emerytalnego. Świadczenie emerytalne w systemie powszechnych ubezpieczeń

społecznych może być zawieszone albo zmniejszone, gdy emeryt osiąga dochody

z określonej pracy lub działalności. Skarżący nie kwestionuje takiego systemowego

uzasadnienia okresowego wyłączenia ochrony emerytalnej (zawieszenia lub

zmniejszenia emerytury w związku z uzyskiwaniem przychodu). Ogólnie można

więc tylko zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny szereg razy wypowiadał się w

kwestii dopuszczalności zawieszania lub ograniczania świadczeń emerytalnych

(zob. choćby sprawy o sygn.: K 14/91, K 12/92, U 11/97, K 4/99). Ograniczenie

prawa do uzyskania świadczeń emerytalnych w sytuacji uzyskiwania innych

przychodów co do zasady nie jest niezgodne z ustawą zasadniczą.

6

Takie rozwiązanie prawne jak w art. 104 ust. 3 ustawy emerytalnej nie

stanowi żadnego novum w polskim systemie emerytalnym. Było przyjęte już w

ustawie z 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin – art. 65 (Dz.U. Nr 3, poz. 6). Przepisy wykonawcze do tej

ustawy przewidywały zawieszenie prawa do emerytury w przypadku pobytu

emeryta za granicą, jeśli osiągał tam zarobki lub dochody (§ 1, § 9, § 10

rozporządzenia Rady Ministrów z 9 stycznia 1969 r. w sprawie niezawieszania

prawa do emerytury lub renty, Dz.U. Nr 3, poz. 16); odnosiło się ono również do

emerytur górniczych (§ 10 rozporządzenia Rady Ministrów z 2 kwietnia 1977 r. w

sprawie zawieszania prawa do emerytury lub renty, Dz.U. Nr 11, poz. 46 ze zm. w

związku z art. 10 ust. 3 ustawy z 28 maja 1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

górników i ich rodzin, Dz.U. z 1968 r. Nr 3, poz. 19 ze zm.). Już wówczas nie miało

znaczenia, czy zatrudnienie lub działalność za granicą były objęte ubezpieczeniem

społecznym w Polsce oraz to czy zarobki lub dochód z tytułu zatrudnienia za

granicą podlegały opodatkowaniu w Polsce. Nawet gdyby takie zatrudnienie lub

działalność za granicą uzasadniało ubezpieczenie społeczne a także objęcie

zarobków lub dochodów podatkiem w Polsce, to byłaby to materia odrębna, czyli

rozpatrywana w aspekcie podlegania ubezpieczeniom społecznym lub

opodatkowaniu. Aktualnie emeryt w przypadku wyjazdu za granicę nie traci prawa

do wypłaty świadczenia (art. 132 ustawy emerytalnej), jednak nadal nie jest

obojętne czy za granicą osiąga przychód z tytułu działalności lub zatrudnienia (art.

104 ust. 3 ustawy emerytalnej). W odniesieniu do emerytów i rencistów

osiągających przychód z tytułu działalności wykonywanej za granicą ustawa

emerytalna nie wprowadza zastrzeżenia, że znaczenie ma tylko działalność

podlegająca obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w Polsce. Gdyby przyjąć

takie zastrzeżenie, to regulacja z art. 104 ust. 3 ustawy emerytalnej byłaby w istocie

bezprzedmiotowa, albowiem zatrudniony za granicą z reguły podlega

ubezpieczeniu społecznemu w kraju, w którym pracuje, na zasadzie wyłączności

ubezpieczenia społecznego kraju, w którym świadczy pracę. Na takiej zasadzie

oparta jest koordynacja systemów ubezpieczenia w Unii Europejskiej. O

ubezpieczeniu społecznym co do zasady decyduje prawo kraju zatrudnienia (art. 11

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie

7

koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, Dz.U. UE.L. 2004.166.1).

Jednak regulacji z art. 104 ust. 3 ustawy emerytalnej nie można zawężać tylko do

dochodów z tytułu zarobkowania w krajach Unii Europejskiej. Zgodnie z treścią art.

104 ust. 3 ustawy emerytalnej, przepisy ust. 1 i 2, czyli o zawieszeniu lub

zmniejszeniu świadczenia mają zastosowanie do emerytów i rencistów

osiągających przychód z tytułu działalności wykonywanej za granicą.

Zarzuty i argumentację skarżącego może tłumaczyć uzasadnienie

zaskarżonego wyroku, które nie oddzieliło należycie działalności (zatrudnienia)

emeryta za granicą od przedmiotu regulacji (frazy) z ust. 1 i 2 art. 104 ustawy

emerytalnej, łączącej przychód z działalnością podlegającą obowiązkowi

ubezpieczenia w Polsce. Niemniej Sąd Apelacyjny wcale nie stwierdził, że z tytułu

zatrudnienia w Niemczech skarżący podlegał ubezpieczeniom społecznym w

Polsce i już choćby z tej przyczyny zarzut naruszenia art. 104 ust. 1 ustawy jest

nieadekwatny do ustaleń stanu faktycznego i rozstrzygnięcia. Decyduje regulacja z

art. 104 ust. 3 ustawy emerytalnej, którą pełniej przywołał Sąd Okręgowy. W

sprawie ma ona samodzielne znacznie, gdyż dotyczy przychodu z tytułu

działalności wykonywanej za granicą, która wcale nie musi podlegać ubezpieczeniu

czy opodatkowaniu w Polsce. W konsekwencji skarżący niezasadnie przez słowo

„przychód” argumentuje, że chodzi o przychód podlegający opodatkowaniu w

Polsce i stanowiący tu podstawę składek na ubezpieczenia społeczne. Traci więc

na znaczeniu odwołanie się w podstawie kasacyjnej do art. 7 pkt 3 ustawy z 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych; poza tym trudno byłoby

założyć, iżby emeryt pracujący za granicą działał na swoją niekorzyść, tzn. zgłaszał

się do dobrowolnego ubezpieczenia społecznego w Polsce i spełniał tym samym

warunek (według skarżącego) stosowania reguł zawieszania lub zmniejszania

emerytury określonych w art. 104 ust. 1 i ust. 2 ustawy emerytalnej. Tak jak

zauważono, reguły te odnoszą się do zatrudnionego za granicą emeryta bez

względu na to, czy podlega ubezpieczeniom społecznym w kraju. Oczywiście

zawieszenie albo zmniejszenie emerytury w Polsce ze względu na zarobki

(dochody) za granicą nie powinno pomijać przepisów prawa wspólnotowego o

koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, przykładowo ze względu na

8

prawo do emerytury w Niemczech, jednak do takiej sytuacji i zarzutów skarżący w

ogóle się nie odwołuje.

Reasumując - ze względu na odrębność przedmiotu regulacji z art. 104 ust.

3 ustawy emerytalnej, zarobek uzyskiwany w Niemczech przez ubezpieczonego

trafnie został ujęty jako przychód (dochód) w aspekcie ustawowych reguł o

zawieszaniu lub zmniejszaniu emerytury określonych w art. 104 ust. 1 i 2 ustawy

emerytalnej. Regulacja ta ma zastosowanie do ubezpieczonego, niezależnie od

tego, czy przychód ten podlega opodatkowaniu w Polsce. Nie ma zatem znaczenia

zarzut o wyłączeniu przychodu uzyskanego w Niemczech z opodatkowania w

Polsce, czyli zarzut naruszenia art. 3 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku

dochodowym od osób fizycznych oraz art. 14 ust. 1 umowy dwustronnej z 18

grudnia 1972 r. o zapobieganiu podwójnego opodatkowania.

Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach jej zarzutów (art.

39813

§ 1 k.p.c.). Skarżący nie zarzuca naruszenia art. 138 ust. 1 i 2 ustawy

emerytalnej. Traci więc na znaczeniu argumentacja uzasadnienia skargi o

wadliwym pouczeniu skarżącego, gdyż w sprawie nie zostało to pominięte

(uzasadnienie Sądu Okręgowego). Ustalono, że pouczenie było prawidłowe oraz iż

to ubezpieczony deklarował określony przychód a nawet, że wprowadził

pozwanego w błąd.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.

/tp/