III CZP 35/13

Sygn. akt III CZP 35/13

UCHWAŁA

Dnia 11 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa U. B., I. O. i M. K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Generalnemu Dyrektorowi Dróg Krajowych

i Autostrad Oddziałowi w W.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 11 września 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 8 marca 2013 r.,

"Czy w świetle art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r.

o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji

w zakresie dróg krajowych (Dz.U. Nr 80 poz. 721) w brzmieniu

pierwotnym, ocena przesłanki braku możliwości prawidłowego

korzystania w dotychczasowym celu z części nieruchomości

pozostałej po przejęciu na potrzeby inwestycji drogowej,

winna dotyczyć jedynie oceny niemożności prawidłowego korzystania

z pozostałej działki na skutek odłączenia od niej nabytej

nieruchomości czy też "niemożność" tę należy oceniać szerzej -

2

biorąc pod uwagę również negatywne skutki wynikające z realizacji

inwestycji drogowej, w związku z którą dokonano przejęcia pierwszej

części tej nieruchomości?"

podjął uchwałę:

Przesłanką roszczenia właściciela nieruchomości

o nabycie niewywłaszczonej na cele budowy dróg części tej

nieruchomości (art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r.

o szczegółowych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji

w zakresie dróg krajowych - Dz.U. Nr 80, poz. 721 ze zm.) jest

niemożność prawidłowego jej wykorzystania na dotychczasowe

cele będąca następstwem odłączenia od niej części

wywłaszczonej.

Uzasadnienie

3

Powódki wniosły o nakazanie pozwanemu złożenia oświadczenia woli

o nabyciu pozostałej, niewywłaszczonej części nieruchomości, położonej w gminie

Z., obręb N. o powierzchni 0,46 ha wraz z usytuowanymi na niej zabudowaniami,

za równoczesną zapłatą ceny w wysokości 1565045 zł, stosownie do

przypadających im udziałów we współwłasności tej nieruchomości.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę na skutek apelacji powódek od wyroku

Sądu Okręgowego w W. oddalającego ich powództwo, poczynił następujące

ustalenia faktyczne:

Powódki były współwłaścicielkami nieruchomości obejmującej działkę nr 174/2

o powierzchni 0,6000 ha, na której w okresie od 1968 do 2003 r. U. B. prowadziła,

wraz z rodziną, piekarnię i sklep firmowy z pieczywem. Klientelę sklepu stanowiła

miejscowa ludność oraz osoby podróżujące samochodami drogą nr 8. W 1997 r.

dokonała rozbudowy i unowocześnienia piekarni, jednak od 2000 r. jej działalność

zaczęła przynosić straty finansowe, a niska efektywność utrzymywała się do 2003 r.

Już w 2000 r. pojawił się problem rozbudowy drogi krajowej i związanej z tym

infrastruktury; nie było wiadomo jakie będą losy nieruchomości. Kontrolerzy

Państwowej Inspekcji Sanitarnej nakazali usunięcie stwierdzonych

nieprawidłowości w zakresie stanu technicznego i sanitarnego piekarni, która nie

została zmodernizowana, a w październiku 2003 r. U. B. złożyła oświadczenie o

zawieszeniu prowadzenia działalności. W 2006 r. zwróciła się do Państwowej

Inspekcji Sanitarnej o określenie warunków sanitarnych dla modernizacji i

przewidywanej rozbudowy piekarni. Z uzyskanej odpowiedzi wynikało, że

konieczne byłoby przeprowadzenie gruntownego remontu pomieszczeń i

modernizacji. Powódka nie podjęła w tym celu żadnych działań.

Decyzją z dnia 17 listopada 2004 r. Wojewoda […] zatwierdził projekt

podziału działki o numerze 174/2, na działki o numerach 174/3 i 174/4, w związku z

zamiarem nabycia lub wywłaszczenia działki nr 174/3 o powierzchni 0,1419 ha pod

planowaną rozbudowę drogi krajowej. Decyzją nr 829/09 z dnia 15 maja 2009 r.

Wojewoda […] orzekł o wywłaszczeniu tej działki; wywłaszczone zostały również

4

niemal wszystkie nieruchomości położone wokół nieruchomości powódek. Na

obszarze przylegającym do terenu inwestycji, w sąsiedztwie powódek, znajdują się

dwa stare, niezamieszkałe budynki. Rodziny U. B. i M. K. są jedynymi,

zamieszkującymi w tym rejonie. Pozostała po wywłaszczeniu część nieruchomości

nie ma dostępu ani do drogi powiatowej, dochodziła do niej wywłaszczona działka,

ani bezpośredniego dostępu do drogi krajowej. Dotarcie do dróg publicznych jest

możliwe jedynie za pośrednictwem tzw. drogi serwisowej. Po przebudowie w 2008

r. drogi krajowej nr 8, warunki ewentualnego funkcjonowania piekarni uległy

pogorszeniu, z uwagi na ograniczenia dojazdowe związane z dostawami mąki,

odbiorem pieczywa i dostępnością klientów do sklepu.

Piekarnia i sklep w istniejącym stanie sanitarnym, technicznym oraz układzie

lokalizacyjnym i komunikacyjnym nie nadają się do prawidłowego wykorzystania.

Wartość nieruchomości określona została przez rzeczoznawcę na kwotę 1528495

zł.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że przyczyną wywłaszczenia części

nieruchomości powódek, pozbawienia pozostałej części dostępu do drogi

powiatowej oraz uniemożliwienia kontynuowania działalności piekarniczej

i handlowej była realizacja inwestycji przebudowy drogi krajowej numer 8.

W zakresie oceny prawnej roszczenia Sąd ten powziął wątpliwości sformułowane

w zagadnieniu prawnym, przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Dotyczy ona wykładni art. 13 ust. 3 ustawy

o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg

krajowych (Dz. U. Nr 80, poz. 721, dalej: „ustawa o szczególnych zasadach…”),

w pierwotnym brzmieniu. Sąd Apelacyjny uznał, że istnieje możliwość interpretacji

tego przepisu, wskazującej na to, że „brak możliwości korzystania z pozostałej

części nieruchomości na dotychczasowe cele” musi pozostawać w związku

przyczynowym z wywłaszczeniem. Dopuszczalna jest również wykładnia

przyjmująca, że niewywłaszczona część nieruchomości nie nadaje się

na dotychczasowe cele nie z powodu wywłaszczenia, lecz z uwagi na budowę

inwestycji (negatywnych skutków nią wywołanych), na potrzeby której przejęto

pierwszą część nieruchomości.

5

Rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył,

co następuje:

Uchwalenie w dniu 10 kwietnia 2003 r. ustawy o szczególnych zasadach

przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg krajowych było związane

z wprowadzaniem w życie przyjętych założeń rozwoju gospodarczego kraju,

dotyczących infrastruktury, a celem, zdecydowane uproszczenie przygotowania

i wykonania inwestycji w zakresie dróg krajowych, wpływające na przyspieszenie

rozwoju infrastruktury drogowej (uzasadnienie do projektu ustawy Sejm IV kadencji

– druk numer 858). Stosowanie jej postanowień zostało ograniczone w czasie

- początkowo do 31 grudnia 2007 r., a po zmianach do 2020 r. Ustawa obejmuje

szczególne, odmienne od dotychczasowych uregulowań, rozwiązania prawne

dotyczące ustalania lokalizacji dróg, podziałów nieruchomości i nabywania tych

nieruchomości lub ich części pod budowę dróg oraz budowy tych dróg (art. 1 ust.

1). Swoistość ich polega na połączeniu kilku rozstrzygnięć administracyjnych

w jednej decyzji wojewody o ustaleniu lokalizacji drogi (art. 7 ust. 1); zatwierdza ona

także projekt podziału nieruchomości (art. 12 ust. 1). Rozpoczęcie realizacji

inwestycji wymagało wydania przez wojewodę decyzji o pozwoleniu na budowę

drogi (art. 24 ust. 1), której przebieg określony był w decyzji o ustaleniu lokalizacji.

Zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o zmianie ustawy

o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg

krajowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 220, poz. 1601

ze zm.), do nieruchomości objętych decyzjami o ustaleniu lokalizacji drogi krajowej,

wydanymi na podstawie dotychczasowych przepisów, stosuje się przepisy rozdziału

trzeciego ustawy w dotychczasowym brzmieniu, które regulują nabywanie

nieruchomości pod drogi.

Nieruchomości lub ich części przeznaczone na pasy drogowe, zgodnie

z decyzją o ustaleniu lokalizacji drogi, będące własnością osób fizycznych, były

nabywane na podstawie art. 13 ust. 1 w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa

przez Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad w drodze umowy

(sprzedaż, zamiana). W przypadku niedojścia do zawarcia umowy w wyznaczonym

terminie Generalny Dyrektor inicjował postępowanie wywłaszczeniowe,

prowadzone przez wojewodę (art. 15 do art. 18). Ostateczna decyzja o ustaleniu

6

lokalizacji drogi była podstawą nabycia przez Skarb Państwa nieruchomości

stanowiących własność jednostek samorządu terytorialnego (art. 14), do wydania

decyzji o wygaśnięciu trwałego zarządu, wypowiedzenia ze skutkiem

natychmiastowym umów dzierżawy, najmu lub użyczenia, wystąpienia

o rozwiązanie umowy o użytkowanie wieczyste i wszczęcia procedury odzyskania

nieruchomości oddanych w użytkowanie wieczyste w innej formie niż zawarcie

umowy sporządzonej w formie aktu notarialnego (art. 19).

Przepis art. 13 ust. 3 u.s.z.p.r.i.d.k. stanowi, że w przypadku,

o którym mowa w ust. 1, jeżeli nabywana jest część nieruchomości,

a pozostała część nie nadaje się do prawidłowego wykorzystania

na dotychczasowe cele, Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad jest

obowiązany do nabycia, na wniosek właściciela lub użytkownika wieczystego

nieruchomości, w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa tej części nieruchomości.

Uzasadnienie do projektu ustawy wskazuje, że uregulowanie to, dotyczące

nabywania t.zw. „resztówek”, leżących poza pasem drogowym, części

nieruchomości, które nie nadają się do wykorzystania, powinno przyczynić się

do usprawnienia procesu wykupu gruntów. Przepis ten nie był do tej pory

przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu

Administracyjnego roszczenie objęte art. 13 ust. 3 traktowane było jako związane

ze skutkiem przejęcia (wywłaszczenia) części nieruchomości (por. wyroki: z dnia

28 października 2005 r., I OW 215/05; z dnia 8 listopada 2011 r., I OSK 1932/10,

niepubl.).

Wykładnia językowa art. 13 ust. 3 u.s.z.p.r.i.d.k., uwzględniająca

pierwszeństwo reguł języka prawnego przed wskazaniami języka potocznego,

przemawia za przyjęciem, że chodzi w nim o sytuację pozbawienia właściciela

nieruchomości własności części nieruchomości (kupno lub wywłaszczenie),

a to ograniczenie zakresu przedmiotu własności, wywołuje konsekwencje

w postaci nieprzydatności okrojonej części, do dalszego wykorzystywania,

na dotychczasowe cele. Przesłanką roszczenia przyznanego właścicielowi

nieruchomości są zatem zdarzenia w postaci kupna lub wywłaszczenia części

nieruchomości oraz utraty przydatności pozostałej jej części do prawidłowego

korzystania, zgodnie dotychczasowymi celami. Na zależność przyczynowo-

7

skutkową pomiędzy tymi zdarzeniami wskazuje określenie warunku –

„jeżeli nabywana jest część nieruchomości”. Zwrot „dotychczasowe cele” dotyczy

czynienia z pozostałej części nieruchomości użytku odpowiadającego

wcześniejszemu założeniu. Określenie tych celów dokonywane jest drogą analizy

korzystania z nieruchomości zanim doszło do podziału i przejęcia jej części oraz

możliwości jego kontynuacji. Chodzi o faktyczne korzystanie z nieruchomości

oraz niemożliwość kontynuowania go przez właściciela, nawet przy dokonaniu

zmiany sposobu osiągania dotychczasowych celów. Za takim rozumieniem art. 13

ust. 3 u.s.z.p.r.i.d.k. przemawia również wykładnia funkcjonalna, wskazująca

na dążenie do ograniczenia negatywnych skutków wywłaszczenia. Pozbawienie

własności nieruchomości, znajdujące usprawiedliwienie w realizacji celu społecznie

pożądanego, powinno co do zasady ograniczać się do niezbędnej jej części.

Przejęcie całej nieruchomości podyktowane zostało zabezpieczeniem interesu

właściciela; stanowi wyjątek od zasady, który powinien być ściśle określony

i interpretowany.

Do tego samego wniosku prowadzi wykładnia systemowa obejmująca

odniesienie sensu odtwarzanego zwrotu do innych norm obowiązujących

w systemie prawnym. Analogiczne unormowanie przewidziane zostało w art. 113

ust. 3 zdanie drugie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. (jednolity tekst Dz.U.

z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm., dalej:” u.g.n.”) – jeżeli wywłaszczeniem objęta

jest część nieruchomości, a pozostała część nie nadaje się do prawidłowego

wykorzystania na dotychczasowe cele, na żądanie właściciela (…) nabywa się

tę część w drodze umowy na rzecz Skarbu Państwa lub na rzecz jednostki

samorządu terytorialnego, w zależności od tego, na czyją rzecz następuje

wywłaszczenie. Mimo odesłania w sprawach nieuregulowanych w rozdziale trzecim

do stosowania ustawy o gospodarce nieruchomościami (art. 23 u.s.z.p.r.i.d.k.), treść

art. 13 ust. 3 zbieżna jest z treścią art. 113 ust. 3 u.g.n. Należy przyjąć, że przepis

ten stanowi dodatkowe potwierdzenie nabycia pozostałej części nieruchomości, jeśli

nie będzie się nadawała do prawidłowego wykorzystania na dotychczasowe cele,

także w sytuacji stosowania uproszczenia procedur przygotowania i realizacji

inwestycji w zakresie dróg krajowych. W wyroku z dnia 2 lutego 2012 r., II CSK

265/112, niepubl. Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że roszczenie przyznane art. 113

8

ust. 3 u.g.n. właścicielowi częściowo wywłaszczonej nieruchomości oparte jest na

analizie skutków decyzji wywłaszczeniowej. Sąd Najwyższy w składzie

rozstrzygającym przedstawione zagadnienie prawne podziela ten pogląd. Nie ma

podstaw do odmiennego określania przesłanek roszczeń przyznanych właścicielowi

w obu uregulowaniach, skoro odnoszą się do takiej samej sytuacji i stanowią wyraz

realizacji takiej samej funkcji. Usytuowanie art. 13 ust. 3 w ustawie o szczególnym

charakterze nie ma znaczenia dla określenia kwestii związanych ze skutkami

ograniczenia przedmiotu własności, skoro przepis ten przyznaje właścicielowi takie

same uprawnienia, jak przy nabyciu lub wywłaszczeniu przeprowadzonym na

podstawie przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami. Właściciela

nieruchomości obciąża obowiązek wykazania przesłanek objętych tym przepisem.

Brak ważkich argumentów na rzecz stanowiska, że do przesłanek roszczenia

sformułowanego w art. 13 ust. 3 u.s.z.p.r.i.d.k. należy pogorszenie warunków

korzystania z nieruchomości, również w zakresie poprzednio prowadzonej

działalności, spowodowane nie wywłaszczeniem części nieruchomości, ale

zrealizowaniem inwestycji budowy drogi, zwłaszcza gdy wywłaszczenie części

nieruchomości nie zmieniło sytuacji właścicieli. Pozostaje ono w sprzeczności

z podstawową zasadą wykładni, zgodnie z którą wyjątkowe uregulowanie nie może

być rozszerzająco wykładane, a tym bardziej przyjmowane do przypadków

nieobjętych zakresem tej normy prawnej.

Na marginesie można dodać, że również w art. 36 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia

27 marca 2003r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (jednolity tekst

Dz. U. z 2012 r., poz. 647 ze zm., dalej - „u.p.z.p.") przewidziana została możliwość

żądania od gminy wykupienia nieruchomości lub jej części, jeżeli w związku

z uchwaleniem miejscowego planu albo jego zmianą, korzystanie z nieruchomości

lub jej części w dotychczasowy sposób lub zgodny z dotychczasowym

przeznaczeniem stało się niemożliwe bądź istotnie ograniczone. Stosowanie

przepisów o zagospodarowaniu przestrzennym w sprawach dotyczących lokalizacji

dróg zostało wyłączone (art. 10 u.s.z.p.r.i.d.k.), co jednak nie stanowi przeszkody do

dokonywania porównań systemowych, takich samych instytucji, związanych

z działaniami podejmowanymi przez organy państwowe lub samorządowe,

ingerującymi w uprawnienia właścicieli nieruchomości. Dochodzenie roszczenia

9

przewidzianego art. 36 ust. 1 pkt 2 u.p.z.p. wymaga wykazania związku pomiędzy

wprowadzoną zmianą a utratą możliwości dotychczasowego korzystania

z nieruchomości lub jej części.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak na wstępie.