III CZP 52/13

Sygn. akt III CZP 52/13

UCHWAŁA

Dnia 11 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku Prokuratora Rejonowego w D.

o zastosowanie obowiązku leczenia odwykowego wobec A. M.

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 11 września 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 17 maja 2013 r., ,

"Czy przewodniczący w sprawie o zastosowanie obowiązku

leczenia odwykowego (art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 26 października

1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi)

może pod rygorem zwrotu wniosku wezwać prokuratora do

przedłożenia opinii łącznej lekarza psychiatry i psychologa albo

lekarza psychiatry i specjalisty psychoterapii uzależnień?"

podjął uchwałę:

Niedołączenie do wniosku prokuratora o zastosowanie

obowiązku leczenia odwykowego (art. 26 ustawy z dnia

26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości

i przeciwdziałaniu alkoholizmowi - jedn. tekst Dz.U. z 2012 r.,

poz. 1356 ze zm.) opinii biegłego albo wzmianki biegłego

o okolicznościach uniemożliwiających jej wydanie (§ 6

rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 grudnia 2007 r.

w sprawie biegłych w przedmiocie uzależnienia od alkoholu

(Dz.U. Nr 250, poz. 1883 ze zm.) stanowi brak formalny

podlegający uzupełnieniu na podstawie art. 130 § 1 w związku

z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 26 ust. 3 tej ustawy pod rygorem

jego zwrotu.

2

Uzasadnienie

Prokurator Rejonowy w D. został zobowiązany przez Sąd Rejonowy w D. do

uzupełnienia braków wniosku o zastosowanie obowiązku leczenia odwykowego

wobec uczestnika, przez złożenie opinii w przedmiocie uzależnienia uczestnika od

alkoholu i wskazania rodzaju zakładu leczniczego.

Wobec niezłożenia opinii, mimo upływu zakreślonego terminu,

przewodniczący Sądu Rejonowego zwrócił wniosek.

W zażaleniu na zarządzenie o zwrocie wniosku Prokurator zarzucił,

że zgodnie z art. 25 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu

w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi na badanie w celu wydania opinii

w przedmiocie uzależnienia od alkoholu i wskazania rodzaju zakładu leczniczego,

kieruje gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych. Nie ma podstawy

prawnej, uprawniającej prokuratora do zasięgania opinii.

Sąd Okręgowy w K. przy rozpoznawaniu zażalenia na zarządzenie

przewodniczącego Sądu Rejonowego o zwrocie wniosku, powziął poważne

wątpliwości prawne, którym dał wyraz w przytoczonym zagadnieniu prawnym,

przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczą zarówno pozycji prokuratora

w sprawie o zastosowanie obowiązku poddania się leczeniu w zakładzie lecznictwa

odwykowego, jak i wymagań wniosku wszczynającego to postępowanie oraz

skutków ich niedopełnienia.

Postępowanie w stosunku do osób nadużywających alkoholu uregulowane

zostało w rozdziale drugim ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu

w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (jednolity tekst Dz.U. z 2012 r.,

poz. 1356 ze zm., dalej: „u.w.t.p.a.”). Objęte tymi przepisami rozwiązania odnoszą

się do osób, które „w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia

rodzinnego, demoralizują małoletnich, uchylają się od pracy albo systematycznie

zakłócają spokój lub porządek publiczny” (art. 24 u.w.t.p.a.). W celu zwalczania

3

alkoholizmu przyjęto metody dobrowolnego albo przymusowego poddania się przez

osobę uzależnioną leczeniu w stacjonarnych lub niestacjonarnych zakładach

lecznictwa odwykowego. Zobowiązanie osoby uzależnionej od alkoholu do

poddania się leczeniu (art. 26 ust. 1 w związku z art. 24 u.w.t.p.a.) ma charakter

wyjątku od zasady dobrowolności leczenia, co nakazuje dokonywanie ścisłej

wykładni przepisów ustawy dotyczących podstaw zastosowania tej metody.

Czynności mających na celu stwierdzenie, czy postępowanie określonej

osoby, nadużywającej alkoholu, prowadzące do negatywnych następstw,

wymienionych w art. 24 u.w.t.p.a., wskazuje na stan uzależnienia od alkoholu,

dokonywane są przez uprawnione podmioty, po uzyskaniu informacji dotyczących

nieprawidłowości w działaniu danej osoby. Nie został przewidziany udział w tym

postępowaniu osób, które przekazały informację, jak też członków rodziny osoby,

o której mowa w art. 24. Decyzja o wystąpieniu do sądu z wnioskiem

o zobowiązanie do poddania się leczeniu poprzedzona być musi ustaleniem

istnienia przesłanki społecznej (art. 24) w postaci negatywnego postępowania,

uzależnieniem od alkoholu (przesłanka medyczna) oraz odmowy dobrowolnego

poddania się leczeniu (art. 26 ust. 1 u.w.t.p.a.). W tym celu gminna komisja

rozwiązywania problemów alkoholowych kieruje osobę, której postępowanie

dotyczy, na jej wniosek lub z własnej inicjatywy, na badanie przez biegłego dla

wydania opinii w przedmiocie uzależnienia od alkoholu i wskazania rodzaju zakładu

leczniczego (art. 25 w związku z art. 24 u.w.t.p.a.).

Do złożenia wniosku o zobowiązanie do poddania się leczeniu

w stacjonarnym lub niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego uprawnione

zostały jedynie dwa podmioty: gminna komisja rozwiązywania problemów

alkoholowych i prokurator, zaliczane do kategorii podmiotów publicznych, z racji

wykonywania ustawowo określonych celów publicznych. Do tych celów

zaliczone zostało przeciwdziałanie postępowaniu określonemu w art. 24 u.w.t.p.a.

Sposób życia osoby odmawiającej leczenia odwykowego wymaga interwencji

władzy publicznej, z powodów, które ustawa traktuje jako przyczyny wystąpienia

organów ze sfery władzy publicznej do sądu, mającego orzec o ograniczeniu praw

tej osoby, ze względu na bezpieczeństwo i porządek publiczny oraz prawa

i wolności innych osób (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 lipca

4

2006 r., K 43/05, OTK - A 2006 r., nr 7 poz. 78). Te podmioty, mając na uwadze

określone ustawowo cele, są w stanie obiektywnie ocenić istniejącą sytuację

i dopiero wtedy zdecydować o konieczności wszczęcia postępowania sądowego.

Inne podmioty, mogą zwracać się do nich o podjęcie wymaganej inicjatywy.

Sprawa o zastosowanie obowiązku poddania się leczeniu

w zakładzie lecznictwa odwykowego należy do kategorii spraw z zakresu prawa

osobowego; rozpoznawana jest w trybie postępowania nieprocesowego (art. 26

ust. 2 u.w.t.p.a.). Charakter tego postępowania, waga orzeczenia mogącego

prowadzić do ograniczenia praw i wolności danej osoby, wskazanie niezwłoczności

rozpoznania (art. 27 u.w.t.p.a.) podkreślają konieczność dopełnienia wszystkich

wymagań wniosku. Zgodnie z art. 26 ust. 3 u.w.t.p.a. sąd wszczyna postępowanie

na wniosek gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych

lub prokuratora; do wniosku dołącza się zebraną dokumentację wraz

z opinią biegłego, jeżeli badanie przez biegłego zostało przeprowadzone.

Obydwa wymienione podmioty uzyskały takie same uprawnienia do

inicjowania postępowania sądowego; nałożone zostały na nie takie same obowiązki

dotyczące wymagań wniosku. Nie ma podstaw do przyjęcia, że prokurator nie jest

zobowiązany do dołączenia do wniosku opinii biegłego, czy też, że nie ma

legitymacji do skierowania osoby, o której mowa w art. 24, na badanie celem

wydania opinii w przedmiocie uzależnienia od alkoholu i wskazania rodzaju zakładu

leczniczego. Formy i przesłanki udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym

uregulowane zostały w przepisie art. 7 k.p.c., który przyznaje mu generalne

uprawnienie do żądania wszczęcia postępowania w każdej sprawie albo wzięcia

udziału toczącym się już postępowaniu. Jedynie w sprawach niemajątkowych

z zakresu prawa rodzinnego wytoczenie powództwa wymaga wskazania

ustawowego. Prokurator, podejmując decyzję o działaniu w sprawie cywilnej kieruje

się własną oceną, czy wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub

interesu społecznego. Usytuowanie tego uregulowania w grupie przepisów

ogólnych oznacza, że ma ono zastosowanie wprost w postępowaniu

nieprocesowym, bez potrzeby odwoływania się do art. 13 § 2 k.p.c. Tylko

w sprawach, w których uwzględnienie żądania uzależnione zostało od złożenia

oświadczenia woli osoby, której wniosek dotyczy (np. o przysposobienie,

5

o przyjęcie lub odrzucenie spadku) żądanie prokuratora mogłoby okazać się

nieskuteczne, gdyby wymagane oświadczenie nie zostało złożone. Skoro dla

postępowania w przedmiocie zastosowania obowiązku poddania się leczeniu

w zakładzie lecznictwa odwykowego przewidziany został tryb postępowania

nieprocesowego, to zbędnym powtórzeniem było wskazanie prokuratora jako

uprawnionego do złożenia wniosku. Na takie rozumienie art. 7 k.p.c., art. 26 ust. 3,

art. 34 ust. 4 i art. 34 ust. 2 u.w.t.p.a., odpowiadające wykładni systemowej

oraz funkcji i celowi regulacji dotyczącej udziału prokuratora w postępowaniu

nieprocesowym, zwłaszcza w postępowaniu prowadzącym do nałożenia

obowiązku leczenia w zakładzie lecznictwa odwykowego, wskazał przekonująco

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 października 2009 r., IV CSK 210/09

(OSNC z 2010 r., nr 4, poz. 59).

Przyznanie prokuratorowi legitymacji także do wszczęcia postępowania

nieprocesowego oznacza, że ma on pozycję uczestnika uprawnionego do

podejmowania wszystkich czynności koniecznych do skutecznego złożenia

i popierania wniosku. Jeśli do złożenia wniosku wymagana jest opinia biegłego,

to prokurator może i powinien skierować osobę, o której mowa w art. 24 u.w.t.p.a.,

na badanie przez biegłego. Nie ogranicza go zastrzeżenie z art. 25 u.w.t.p.a.,

że na badanie kieruje gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych.

Należy je traktować jako przyznanie takiego uprawnienia gminnej komisji. Nie było

natomiast potrzeby do dodatkowego wskazania na takie uprawnienie prokuratora,

skoro jego prerogatywa do właściwego wypełniania obowiązków związanych

z wszczęciem postępowania wynika z samodzielnej pozycji, przyznanej art. 7 k.p.c.

oraz art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (jednolity tekst

Dz. U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 ze zm.), który przewiduje prawo do

podejmowania czynności między innymi w celu zasięgania opinii biegłych dla

wyjaśnienia, także sprawy cywilnej, jeśli wymaga tego ochrona praworządności.

Pokreślenia wymaga i to, że z przyznaniem prawa do inicjowania postępowania

sądowego łączyć się musi upoważnienie do podejmowania czynności

zezwalających na właściwe wykonanie go.

Uregulowanie art. 26 ust. 3 zdanie drugie u.w.t.p.a. określa dodatkowe,

w stosunku do art. 511 § 1 i art. 187 k.p.c., charakterystyczne dla tego

6

postępowania, wymaganie wniosku o zastosowanie obowiązku poddania się

leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego, dotyczące dołączenia zebranej

dokumentacji wraz z opinią biegłego. Intencją wymagań formalnych jest

z jednej strony zapobieganie bezpodstawnemu wszczynaniu spraw, a z drugiej

uprawdopodobnienie istnienia przesłanek przewidzianych w art. 24 i w art. 26 ust. 1

u.w.t.p.a. Wynikają one z założenia, że z żądaniem nałożenia takiego obowiązku

można wystąpić w odniesieniu do osoby, która jest uzależniona od alkoholu

(art. 26 ust. 1 u.w.t.p.a.), a zatem na takie uzależnienie oraz określenie rodzaju

zakładu leczniczego wskazywać powinna dokumentacja i opinia, którą należy

dołączyć do wniosku. Celem tego wymagania, poza wskazaniem przesłanek do

złożenia wniosku, jest możliwość oparcia na tej opinii orzeczenia o obowiązku

poddania się leczeniu, jeśli nie budzi wątpliwości oraz umożliwienie zakończenia

postępowania w terminie określonym w art. 29 u.w.t.p.a. Użycie w art. 26 ust. 3

zdanie drugie zwrotu ”dołącza się” wskazuje, że jest to obligatoryjny element

wniosku. Za taką jego kwalifikacją przemawia również art. 26 ust. 1, uzależniający

złożenie wniosku od stwierdzenia uzależnia od alkoholu.

Zastrzeżenie dokonane w art. 26 ust. 3 zdanie drugie in fine „jeżeli badanie

przez biegłego zostało przeprowadzone” dotyczy przypadku, gdy osoba

skierowana na badanie odmawia poddania się badaniu, utrudnia jego

przeprowadzenie lub z innych powodów nie jest możliwe ustalenie wniosków

diagnostycznych (§ 6 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 grudnia 2007 r.

w sprawie biegłych w przedmiocie uzależnienia od alkoholu (Dz. U. Nr 250,

poz. 1883 ze zm.). Wówczas biegły ogranicza swoje czynności do możliwych

w danej sytuacji i wzmiankuje o zaistniałych okolicznościach w sporządzonej

opinii. Brak przekonujących argumentów za stanowiskiem, że zastrzeżenie

to może być traktowane jako dające podstawę do zwolnienia od obowiązku

zwrócenia się do biegłego o przeprowadzenie badania i opracowania opinii.

W takim przypadku, ograniczonej wypowiedzi biegłego, sąd podejmie działania

przewidziane w art. 27 ust. 1 lub ust. 2 u.w.t.p.

W przepisach dotyczących postępowań, w których ustawowo określone

zostały wymagania przedstawienia dokumentów zaświadczających o istnieniu

przyczyny wystąpienia z wnioskiem, przewidziane zostały również konsekwencje

7

ich niedochowania. W sprawie o ubezwłasnowolnienie niezłożenie świadectwa,

opinii lub zaświadczenia stanowi podstawę do odrzucenia wniosku (art. 552 § 2

k.p.c.). We wniosku o potrzebie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody

osoby, której stan zdrowia tego wymaga, stosownie do art. 30 ust. 1 ustawy z dnia

19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (jednolity tekst Dz. U.

z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 ze zm.), dołącza się orzeczenie lekarza psychiatry.

Niedołączenie takiego orzeczenia prowadzi do zwrotu wniosku; nie mają

zastosowania przepisy art. 130 k.p.c. (art. 30 ust. 2). Zastosowanie sankcji

odrzucenia wniosku albo zwrotu bez możliwości uzupełnienia tego braku,

wymaga upoważnienia ustawowego.

Niedochowanie wymagań wniosku w odniesieniu do dołączenia opinii

biegłego (art. 26 ust. 3 u.w.t.p.a.) stanowi brak uniemożliwiający stwierdzenie

istnienia przesłanki do wystąpienia z żądaniem zobowiązania osoby, o której

mowa w art. 24 u.w.t.p.a. do poddania się leczeniu. Nie dotyczy to jednak

wniosku, do którego dołączono opinię sporządzoną bez badania (§ 6 rozp.),

ponieważ przeszkody w przeprowadzeniu badania podlegają ocenie sądu, zgodnie

z art. 27 u.w.t.p.a. W art. 26 u.w.t.p.a. nie zostały określone konsekwencje

niedochowania tego wymagania, a zatem należy sięgnąć do art. 130 § 1 i 2

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak

w uchwale.

jw