II CSK 14/13

Sygn. akt II CSK 14/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa I. C. – T.

oraz Z. C. – H.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 września 2013 r.,

skargi kasacyjnej powódek

oraz skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 maja 2012 r.,

1) oddala obie skargi kasacyjne,

2) koszty postępowania kasacyjnego między stronami

wzajemnie znosi.

2

UZASADNIENIE

I. C.-T. w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie

[…] wystąpiła o zwrot nieruchomości o powierzchni 471 ha położonych w Gminie B.,

stanowiących dawny majątek ziemski C. oraz o ustalenie, że majątek ten nie został

przejęty na własność Skarbu Państwa.

W sprawie dwukrotnie orzekał już Sąd Okręgowy oraz Sąd Apelacyjny, a raz

Sąd Najwyższy. Wyrokiem z dnia 8 lipca 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo.

Apelację od tego wyroku Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia 3 grudnia 2009 r.

Orzekając ponownie, po uchyleniu przez Sąd Najwyższy w dniu 6 października

2010 r. (II CSK 2010) wyroku z dnia 3 grudnia 2009 r., Sąd Apelacyjny wyrokiem

z dnia 13 stycznia 2011 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 8 lipca 2009 r.

i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W toku ponownego rozpoznania sprawy przez Sąd Okręgowy powódki, I. C.-

T. oraz Z. C. – H., określiły swoje żądanie jako zmierzające, po pierwsze, do

ustalenia, że dawny majątek ziemski C. nie został przejęty na własność Skarbu

Państwa na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu

reformy rolnej (Dz.U.1945.3.13 ze zm. - dalej: „dekret o reformie rolnej”), po drugie,

do wydania nieruchomości stanowiących oznaczone działki objęte księgą

wieczystą nr […] (o łącznej powierzchni 72, 3254 ha), księgą wieczystą nr […] (o

łącznej powierzchni 72, 3254 ha), jak i nieruchomości, dla której nie jest

prowadzona księga wieczysta (o powierzchni 0,4100 ha), oraz, po trzecie, do

zasądzenia na wypadek nieuwzględnienia roszczeń o wydanie nieruchomości

odszkodowania w kwocie 111 192 440 zł na rzecz I. C.-T. i w kwocie 61 773 538 zł

na rzecz Z. C.-H.

Wyrokiem z dnia 23 stycznia 2012 r. Sąd Okręgowy tak ujęte powództwo

oddalił.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 maja 2012 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 23 stycznia 2012 r. w ten sposób, że ustalił, iż zespół dworsko-

parkowy, składający się z dworu i parku, stanowiący część dawnego majątku C., a

3

obecnie część nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy w G. prowadzi księgę

wieczystą nr […], nie przeszedł na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2

dekretu o reformie rolnej; poza tym apelacje powódek oddalił.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że spadek po zmarłym w 1938 r. T.

C., właścicielu majątku C., nabył jego syn, Z. J. C. (ojciec powódek). Na podstawie

zaświadczenia Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia 23 sierpnia

1946 r. stwierdzającego, że do majątku ma zastosowanie art. 2 dekretu o reformie

rolnej, wpisany został do księgi wieczystej jako właściciel majątku Skarb Państwa.

W zaświadczeniu błędnie wymieniono jako dotychczasowego właściciela T. C.

Powódki są spadkobierczyniami zmarłego w 1949 r. podczas przesłuchań

prowadzonych przez UB Z. J. C. i jego syna, zmarłego w 2008 r.

Majątek C. składał się z zespołu dworsko-parkowego, części dworsko-

folwarcznej, użytków rolnych, ogrodów, sadów, lasów.

W dniu 15 czerwca 2007 r. I. C.-T. w imieniu własnym i pozostałych

spadkobierców wystąpiła z wnioskiem do Wojewody […] o stwierdzenie, że zespoły

dworsko-parkowy i dworsko-folwarczny nie podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit.

e dekretu o reformie rolnej. Postępowanie w tej sprawie Wojewoda decyzjami z

dnia 24 marca 2010 r. i 30 kwietnia 2010 r. umorzył uznając, że do orzekania o

prawach rzeczowych osób pozbawionych nieruchomości w ramach reformy rolnej

właściwe są sądy powszechne.

W 2010 r. I. C.-T. wytoczyła ponadto powództwo o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Powództwo to zostało

nieprawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego oddalone. Następnie postępowanie

w tej sprawie zawieszono do czasu rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Sąd Apelacyjny uznając w wyroku z dnia 24 maja 2012 r. dopuszczalność

orzekania przez sądy powszechne w sprawach o ustalenie, czy określone

nieruchomości podlegały dekretowi o reformie rolnej, powołał się na związanie w tej

kwestii wykładnią zawartą w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 października

2010 r.

Za zgodne z wiążącą w sprawie wykładnią Sądu Najwyższego,

zamieszczoną w wyroku z dnia 6 października 2010 r., Sąd Apelacyjny uznał także

4

zajęte przez Sąd Okręgowy w wyroku z dnia 23 stycznia 2012 r. stanowisko,

że przepisy dekretu o reformie rolnej stanowią element stanu prawnego i mogą być

uznane za podstawę przejścia własności nieruchomości na Skarb Państwa.

Powołując się na to stanowisko, Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że własność

nieruchomości spełniających przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu

przechodziła na Skarb Państwa z mocy samego prawa. Decyzja organu

administracyjnego do wywołania tego skutku była zbędna. Zaświadczenie Prezesa

Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia 23 sierpnia 1946 r. nie było decyzją

stwierdzającą ten skutek, a jedynie dokumentem stanowiącym podstawę wpisu

w księdze wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela. W konsekwencji

podnoszone przez powódki nieścisłości i błędy w zaświadczeniu nie mogły mieć

wpływu na ocenę zastosowania w sprawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie

rolnej, stanowiącego w swym pierwotnym brzmieniu, że na cele reformy rolnej

przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące

własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar

łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych,

a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar

łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków

rolnych tej powierzchni. Zastosowanie tego przepisu w sprawie zależało wyłącznie

od tego, czy w chwili jego wejścia w życie w dniu 13 września 1944 r.

nieruchomości wchodzące w skład majątku C. spełniały określone w nim przesłanki.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, wysuwane przez powódki żądanie ustalenia,

że majątek ziemski C. nie został przejęty na własność Skarbu Państwa na

podstawie dekretu o reformie rolnej, zasługiwało na uwzględnienie w zakresie

dotyczącym zespołu dworsko-parkowego. Użyty w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o

reformie rolnej termin „nieruchomości ziemskie” oznaczał nieruchomości o

charakterze rolniczym, tj. takie tylko, które mogły być wykorzystane do prowadzenia

działalności wytwórczej w rolnictwie, w produkcji roślinnej, zwierzęcej lub

sadowniczej. Dwór i park nie były wykorzystywane rolniczo. Pełniły wyłącznie

funkcję mieszkalno-wypoczynkową. Tożsamość osoby właściciela dworu, parku i

reszty majątku nie wystarczała do stwierdzenia istnienia między dworem i parkiem

a resztą majątku związku funkcjonalnego. W konsekwencji, nie było podstaw do

5

objęcia działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej zespołu dworsko-

parkowego. Istnienie interesu prawnego powódek w żądaniu ustalenia, że własność

dworu i parku nie przeszła na Skarb Państwa, przesądził już Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 6 października 2010 r.

Natomiast lasy wchodzące w skład majątku C., jakkolwiek niebędące także

nieruchomościami rolnymi, zostały znacjonalizowane z mocy art. 1 ust. 1. dekretu z

dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa

(Dz. U.1944.15.82 ze zm. - dalej: dekret o przejęciu lasów). Ze względu na osobę

właściciela tego majątku nie nastąpiło wyłączenie wchodzących w skład tego

majątku lasów spod nacjonalizacji na podstawie art. 1 ust. ust. 3 pkt b dekretu o

przejęciu lasów.

Choć art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, ani żaden inny przepis

nacjonalizacyjny nie miał zastosowania do nieruchomości stanowiących zespół

dworsko-parkowy, powódki nie mogły, w ocenie Sądu Apelacyjnego, dochodzić

skutecznie wydania tych nieruchomości. Przeszkodą był brak legitymacji biernej po

stronie pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody […]. W procesie windykacyjnym

bierna legitymacja przysługuje osobie władającej faktycznie rzeczą, której spór

dotyczy. Wskazane zaś nieruchomości znajdują się w faktycznym władaniu

niepozwanej przez powódki Agencji Nieruchomości Rolnych.

Co do tych nieruchomości, które nie podlegały dekretowi o reformie rolnej,

a mimo to zostały w ramach reformy rolnej przejęte we władanie Skarbu Państwa,

nie mogło zostać uwzględnione również roszczenie odszkodowawcze. Nie można

wykluczyć, że powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym zostanie uwzględnione. Dopóki zatem nie nastąpi rozstrzygnięcie

sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, nie

można mówić o doznaniu przez powódki szkody w zakresie dotyczącym

przedmiotu tej sprawy. Niezależnie od tego, Sąd Apelacyjny uznał za zasadny

podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia dochodzonego przez

powódki roszczenia o odszkodowanie. W sytuacji, gdy powództwo o roszczenie

odszkodowawcze zostało wytoczone w 2010 r., roszczenie to niewątpliwie musi być

6

uznane za przedawnione, nawet przy najkorzystniejszym dla powódek liczeniu

początku biegu przedawnienia.

Strona pozwana w skardze kasacyjnej zarzuciła wyrokowi Sądu

Apelacyjnego w części uwzględniającej powództwo naruszenie art. 189 k.p.c., art. 2

ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej w związku z § 44 pkt 2 i 3 rozporządzenia

Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania

dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U.1945.10.51 ze zm. - dalej: „rozporządzenie

z dnia 1 marca 1945 r.”), naruszenie art. 39820

w związku z art. 189 k.p.c. oraz

naruszenie art. 383 w związku z art. 321 § 1 k.p.c.

Powódki skarżąc ten wyrok w części oddalającej ich apelację przytoczyły

jako podstawy kasacyjne naruszenie w różnych układach i powiązaniach

przepisów art. 1 ust. 2 i art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej, przepisów art. 5, 6,

121 pkt 4, art. 223, 417 i 442 k.c., przepisu art. 7 ustawy z dnia 6 lipca 2001 r.

o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju

(Dz.U. 2001.97.1051), przepisów art. 2 § 1, art. 67 § 2, art. 213 § 1, art. 227, 228,

233 § 1, art. 278, 316, 328 § 2, art. 382, art. 386 § 4 i art. 391 § 1 k.p.c., przepisu

art. 42 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych

(Dz. U. 2013.427 ze zm. – dalej: „u.s.p.”), przepisów art. 2, 21 ust. 1, art. 32 ust. 2,

art. 64 ust. 1 i art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, przepisów art. 1a i art. 6 Traktatu z

Lizbony zmieniającego Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający

Wspólnotę Europejską (Dz. Urz. UE 2007 C 306, s. 1 - dalej: „Traktat lizboński”),

przepisu art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolnościach

(Dz. U. 1993.61.284 ze zm.) oraz art. 26 Międzynarodowego paktu praw

obywatelskich i politycznych (Dz. U. 1997.38.167).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z urzędu należało podjąć kwestię dopuszczalności w sprawie drogi

sądowej (art. 39813

§ 1 w związku z art. 379 pkt 1, art. 199 § 1 pkt 1 i art. 391

§ 1 k.p.c.). W zakresie dotyczącym roszczenia windykacyjnego oraz roszczenia

o odszkodowanie istnienie drogi sądowej jest oczywiste. Wyjaśnień wymagała

jednak dopuszczalność rozpoznania przez sądy powszechne żądania powódek

7

o ustalenie, że dawny majątek ziemski C. nie został przejęty na własność Skarbu

Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej.

O tym czy, dana nieruchomość lub jej część wchodziła w skład

nieruchomości ziemskiej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit e dekretu o reformie rolnej

orzekały i nadal orzekają na podstawie § 5 rozporządzenie z dnia 1 marca 1945 r.

na zasadzie wyłączności organy administracji (uchwały składu siedmiu sędziów

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06,

i z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, oraz uchwały Sądu Najwyższego z dnia

17 lutego 2011 r., III CZP 121/10, i z dnia 18 maja 2011 r., III CZP 21/11).

Jednakże w okresie, w którym Sąd Najwyższy orzekał w sprawie po raz pierwszy

i dokonał w swym wyroku wiążącej Sąd Apelacyjny, zgodnie z art. 39820

k.p.c.,

wykładni co do drogi sądowej, dotychczasowa linia orzecznictwa zarówno organów

i sądów administracyjnych, jaki i sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego

o wyłączności drogi administracyjnej w zakresie rozstrzygania w tym przedmiocie

uległa załamaniu w następstwie postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia

1 marca 2010 r., P 107/08. Pod wpływem poglądów wypowiedzianych w tym

postanowieniu, odmawiającym dokonania kontroli zgodności z Konstytucją § 5

rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. ze względu na „wyczerpanie się jego mocy

obowiązującej” z chwilą zakończenia w latach czterdziestych i pięćdziesiątych

działań związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej, zapadły decyzje organów

administracyjnych oraz wyroki sądów administracyjnych i sądów powszechnych

oraz Sądu Najwyższego, uznające kompetencje sądów powszechnych do

rozstrzygania w kwestii podlegania nieruchomości działaniu art. 2 ust. 1 lit e dekretu

o reformie rolnej. Jakkolwiek w wyniku uchwały składu siedmiu sędziów

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10,

i powołanych wyżej uchwał Sądu Najwyższego doszło wkrótce do powrotu do

wcześniejszej linii orzecznictwa o wyłączności drogi administracyjnej w tej materii,

niektóre decyzje administracyjne umarzające postępowanie o stwierdzenie

niepodlegania nieruchomości działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej

ze względu na brak kompetencji organu administracyjnego stały się ostateczne,

a wyroki sądów powszechnych zawierające rozstrzygnięcie w przedmiocie

podlegania nieruchomości działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej -

8

prawomocne. W takich jednak przypadkach, w których - tak jak w niniejszej sprawie

- organ administracyjny ostateczną decyzją umorzył postępowanie o stwierdzenie

niepodlegania nieruchomości działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej

ze względu na brak kompetencji do orzekania w tym zakresie, orzeczenie w tym

przedmiocie przez sąd powszechny nie daje podstaw do uznania postępowania

sądowego za nieważne z powodu braku drogi sądowej. Wynika to z art. 1991

k.p.c.

Według art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c., sąd odrzuci pozew, jeżeli droga sądowa jest

niedopuszczalna, ale art. 1991

k.p.c. wprowadza od tego wyjątek: zastrzega, że sąd

nie może odrzucić pozwu z tego powodu, iż do rozpoznania sprawy właściwy jest

organ administracji publicznej lub sąd administracyjny, jeżeli organ administracji

publicznej lub sąd administracyjny uznały się w tej sprawie za niewłaściwe.

Sądy orzekające w sprawie były zatem, zgodnie z art. 1991

k.p.c., nie tylko

uprawnione, ale i zobowiązane do rozpoznania żądania powódek dotyczącego

ustalenia, że dawny majątek ziemski C. nie został przejęty na własność Skarbu

Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia: 17 lutego 2010 r., IV CSK 345/09; 18 maja 2011 r., III CZP

21/11; 22 listopada 2012 r., II CSK 128/12).

Wydane w takich okolicznościach w postępowaniu sądowym rozstrzygnięcie

o żądaniu ustalenia niepodlegania nieruchomości działaniu art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu o reformie rolnej zastępuje decyzje normalnie właściwego w tym zakresie

organu administracyjnego. Po uprawomocnieniu się wiąże zatem analogicznie jak

ostateczna decyzja właściwego organu administracyjnego wszystkie sądy i organy

państwowe oraz organy administracji publicznej (art. 365 k.p.c.). W innych

sprawach dotyczących nieruchomości objętych wskazanym rozstrzygnięciem

należy w kwestii ich podlegania działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej

przyjąć, że jest tak, jak wynika z tego rozstrzygnięcia. Okoliczność ta w sposób

istotny rzutuje na ocenę istnienia w sprawie kwestionowanego przez stronę

pozwaną interesu prawnego powódek w rozumieniu art. 189 k.p.c. w żądaniu

ustalenia, że dawny majątek ziemski C. nie został przejęty na własność Skarbu

Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. To że wskazane rozstrzygnięcie

niejako zastępuje decyzję właściwego organu administracyjnego i wiąże w innych

sprawach przesądza o istnieniu interesu prawnego powódek w żądanym ustaleniu.

9

Podniesione w skardze kasacyjnej strony pozwanej zarzuty naruszenia art. 189

k.p.c. oraz art. 39820

w związku z art. 189 k.p.c., łączone z brakiem interesu

prawnego powódek w żądanym ustaleniu, nie mogły być więc uwzględnione.

Według art. 188 Konstytucji RP, o zgodności aktów normatywnych z

Konstytucją orzeka Trybunał Konstytucyjny. W związku ze sformułowaną w

Konstytucji zasadą, że organy władzy publicznej działają na podstawie i w

granicach prawa (art. 7) oraz niewskazaniem innych organów powołanych do

rozstrzygania o zgodności z Konstytucją, przyznana Trybunałowi kompetencja do

orzekania o zgodności z Konstytucją ma charakter wyłączny; w rezultacie

kompetencji takiej nie mają ani sądy powszechne, ani Sąd Najwyższy. Wskazany

wniosek potwierdza art. 190 ust. 3 Konstytucji RP (por. orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego z dnia: 31 stycznia 2001 r., P 4/99; 4 grudnia 2001 r., SK 18/00; 6

listopada 2008 r., P 5/07; a także orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia: 6 listopada

2003 r., II CK 184/02; 16 kwietnia 2004 r., I CK 291/03; 10 sierpnia 2006 r., V CSK

248/06; 28 grudnia 2006 r., I CSK 321/06; 8 stycznia 2009 r., I CSK 482/08).

Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie poglądem, każdy sąd uprawniony jest do

samodzielnej oceny zgodności z Konstytucją i ustawą tylko przepisów

rozporządzenia mogącego mieć zastosowanie w sprawie (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 151/07).

W ramach kontroli, o której mowa w art. 188 pkt 1 Konstytucji RP,

przedmiotem oceny mogą być wszelkie akty o mocy ustawy, a więc również

rozporządzenia z mocą ustawy wydawane w okresie międzywojennym oraz - co

szczególnie istotne w okolicznościach sprawy - dekrety z mocą ustawy wydawane

w okresie PRL (por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 listopada

2001 r., SK 5/01). Oceny tej dokonuje się z punktu widzenia obecnie

obowiązujących norm (wzorców) konstytucyjnych także wtedy, gdy jej przedmiotem

są akty normatywne wydane przed wejściem w życie Konstytucji (por.

postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 listopada 2006 r., SK 9/06).

W związku z tym, że nie doszło do uznania przez Trybunał Konstytucyjny

przepisów dekretu o reformie rolnej stanowiących podstawę orzekania w sprawie

za sprzeczne z Konstytucją, Sąd Apelacyjny trafnie, zgodnie z dotychczasowym

10

orzecznictwem, w tym z wcześniejszym wyrokiem Sądu Najwyższego w sprawie,

zaliczył te przepisy do składników obowiązującego stanu prawnego. Nie powinno

przy tym budzić wątpliwości, że - tak jak przyjął Sąd Apelacyjny - przejście

na Skarb Państwa własności nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b-e

dekretu o reformie rolnej następowało z mocy samego prawa z chwilą wejścia

w życie tego dekretu, tj. dnia 13 września 1944 r. (co do pewnych wyjątków od

wskazanej daty wejścia w życie - nieaktualnych jednak w sprawie, zob. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2011 r.). Zajętego przez Sąd Apelacyjny

stanowiska co do mocy obowiązującej art. 2 ust. 1 lit e dekretu o reformie rolnej

i przejścia własności nieruchomości objętych zakresem jego zastosowania na rzecz

Skarby Państwa ex lege z chwilą jego wejścia w życie nie mogły podważyć

obszerne wywody powódek w skardze kasacyjnej mieszczące się w sferze ocen

aksjologicznych i politycznych dekretu. W rezultacie nie mógł odnieść

zamierzonego skutku cały zestaw zarzutów kasacyjnych powódek o naruszeniu

przez Sąd Apelacyjny art. 1 ust. 2 i art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej, art. 2,

21 ust. 2, art. 32 ust. 2 i art. 64 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 k.c., art. 1a i art. 6

Traktatu lizbońskiego, art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolnościach oraz art. 26 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich

i politycznych w zakresie skierowanym na zakwestionowanie zastosowania art. 2

ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej w odniesieniu nieruchomości stanowiących

dawny majątek ziemski C. ze względu na błędy w zaświadczeniu Prezesa

Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia 23 sierpnia 1946 r. i sposób korzystania

z tych nieruchomości po ich przejęciu.

Podstawę rozstrzygnięcia o żądaniu powódek dotyczącym ustalenia,

że dawny majątek ziemski C. nie został przejęty na własność Skarbu Państwa

powinien więc stanowić art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej odniesiony - tak

przyjął Sąd Apelacyjny - do stanu istniejącego w dniu wejścia w życie tego dekretu.

Zarzuty powódek kwestionujące prawidłowość ustalenia stanu faktycznego

stanowiącego podstawę zaskarżonego wyroku wskutek naruszenia art. 213 § 1,

art. 233 § 1, art. 227, 278 i 382 k.p.c. są w istocie gołosłowne i tym samym

oczywiście bezzasadne, co zwalnia od wyjaśnień, czy i w jakim zakresie naruszenie

art. 233 § 1 i art. 382 k.p.c. może w ogóle stanowić podstawę kasacyjną (zob.

11

w związku z tą kwestią wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2013 r.,

IV CSK 269/12, oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1999 r.,

I CKN 504/99).

Podobnie oczywiście bezzasadny jest w świetle ustalonej w orzecznictwie

wykładni art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. (zob. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 8 marca 2012 r., III CSK 292/11) podniesiony przez powódki

w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 328 § 2

w związku z art. 316 k.p.c.

Za wynik nieporozumienia należy też uznać zawarty w skardze kasacyjnej

powódek zarzut naruszenia art. 2 § 1 k.p.c. w związku z art. 42 § 2 u.s.p. i art. 386

§ 4 oraz art. 391 § 1 k.p.c. przez nierozpoznanie istoty sprawy w zakresie ustalenia

legalności przejęcia całego majątku ziemskiego. Nierozpoznanie istoty sprawy

następuje w razie zaniechania zbadania przez sąd materialnej przesłanki żądania

powoda, zazwyczaj na skutek bezpodstawnego stwierdzenia braku pozytywnej

przesłanki jurysdykcyjnej - np. legitymacji procesowej lub interesu prawnego

strony - lub przyjęcia istnienia tzw. negatywnej przesłanki jurysdykcyjnej - np.

przedawnienia dochodzonego roszczenia - (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 19 czerwca 2013 r., I CSK 156/13 i cytowane w nim orzecznictwo).

W sprawie taka sytuacja w odniesieniu do żądanego przez powódki ustalenia

legalności przejęcia całego majątku ziemskiego niewątpliwie nie wystąpiła.

Sąd drugiej instancji zbadał materialną przesłankę żądania powódek w zakresie

dotyczącym ustalenia, tyle tylko że jego wynik, z wyjątkiem dotyczącym zespołu

dworsko-parkowego, nie był zgodny z oczekiwaniami powódek. Ale jak wynika

z wcześniejszych wyjaśnień, niepomyślne dla strony powodowej rozstrzygnięcie

sądu po zbadaniu materialnej przesłanki żądania nie może być utożsamiane

z nierozpoznaniem istoty sprawy.

Sąd Apelacyjny rozstrzygając na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e o żądaniu

powódek dotyczącym ustalenia, że cały dawny majątek ziemski C. nie został

przejęty na własność Skarbu Państwa, mógł to żądanie, stosownie do wyników

przeprowadzonego postępowania, w części uwzględnić, a w części oddalić.

Częściowemu jedynie uwzględnieniu wskazanego żądania powódek nie stał na

12

przeszkodzie, wbrew zarzutowi podniesionemu w skardze kasacyjnej strony

pozwanej, ani art. 189 k.p.c., ani art. 383 w związku z art. 321 § 1 k.p.c. Istotą

zarzutu strony pozwanej jest odwołujące się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia

11 grudnia 1998 r., II CKN 96/98, twierdzenie, że powództwo o ustalenie ze swej

istoty nie może być uwzględnione jedynie częściowo. W zakresie ograniczonym do

zespołu dworsko-parkowego mogłoby więc ono być uwzględnione jedynie w razie

takiego jego ograniczonego ujęcia w pozwie. W sprawie jednak dopiero na etapie

postępowania apelacyjnego można dostrzec wyraźne wnioski powódek odnoszące

się do nieobjęcia działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej zespołu

dworsko-parkowego, ale na tym etapie postępowania nie mogło już, w myśl art. 383

k.p.c., dojść do zastąpienia pierwotnego żądania powódek żądaniem dotyczącym

tylko zespołu dworsko-parkowego. W ocenie strony pozwanej, Sąd Apelacyjny

uwzględniając żądanie powódek częściowo - wyłącznie w odniesieniu do zespołu

dworsko-parkowego - wydał zatem w istocie orzeczenie nie mieszczące się w

granicach pozwu.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1998 r., II CKN96/98,

nie uzasadnia jednak takiego wniosku, jaki wyprowadza z niego strona pozwana.

Myśl, która przyświecała temu wyrokowi jest całkowicie nieaktualna

w okolicznościach niniejszej sprawy. W wymienionym wyroku Sąd Najwyższy

przyjął, że jeżeli powód żąda ustalenia nieważności czynności prawnej, sąd nie

może stwierdzić jej bezskuteczności. Uzasadnieniem dla takiego rozstrzygnięcia

była odmienność obu sankcji, ich przynależność do różnych kategorii prawnych.

Natomiast w sprawie chodzi o ten sam skutek prawny rozpatrywany w odniesieniu

do określonego majątku, dlatego jego stwierdzenie co do części tego majątku

niewątpliwie mieści się w granicach żądania obejmującego cały majątek.

Poza tym, rozpatrując zarzut podniesiony przez stronę pozwaną należy mieć

na względzie, że w okolicznościach sprawy orzeczenie sądu w kwestii podlegania

nieruchomości działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej zastępuje

decyzję normalnie właściwego w tym zakresie organu administracyjnego.

W orzecznictwie zaś sądów administracyjnych ukształtował się pogląd, według

którego § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. może stanowić podstawę

do orzekania przez organ administracyjny nie tylko o tym, czy cała dana

13

nieruchomość wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust.

1 lit. e dekretu o reformie rolnej, ale i o tym, czy część danej nieruchomości

wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu o reformie rolnej (zob. uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06, i z dnia 10 stycznia

2011 r., I OPS 3/10). Jak wiadomo, I. C.-T. wystąpiła w imieniu własnym i

pozostałych spadkobierców z wnioskiem do organu administracyjnego o

stwierdzenie, że pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej nie

podpadał m.in. zespół dworsko-parkowy, ale postępowanie w tej sprawie uległo

umorzeniu ze względu na uznanie przez organ administracyjny braku swej

właściwości. W tych okolicznościach niedopuszczalność uwzględnienia przez Sąd

Apelacyjny żądanego przez powódki ustalenia jedynie w odniesieniu do zespołu

dworsko-parkowego nie dałoby się pogodzić także z założeniami przyświecającymi

art. 1911

k.p.c., zakazującemu sądowi odrzucenia pozwu z tego powodu, że do

rozpoznania sprawy właściwy jest organ administracji publicznej, w przypadkach

gdy organ ten uznał się za niewłaściwy w sprawie.

Do uwzględnienia przez Sąd Apelacyjny żądanego przez powódki ustalenia

w części dotyczącej zespołu dworsko-parkowego nie było przeszkód nie tylko

o charakterze procesowym, ale i materialnoprawnym. W orzecznictwie sądów

administracyjnych zyskał przewagę, nawiązujący do wykładni zawartej w uchwale

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., W 3/89, pogląd, zacieśniający

pojęcie nieruchomości ziemskiej użyte w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej

do nieruchomości o charakterze rolniczym. Takie zacieśnienie wywodzi się

z pierwotnego brzmienia art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej, wyraźnie

wskazującego na nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, oraz

z deklarowanych w art. 1 ust. 2 tego dekretu celów reformy rolnej. Celom tym

odpowiada przeznaczenie na potrzeby reformy rolnej tylko tych nieruchomości lub ich

części, które były lub mogły być wykorzystane do prowadzenia działalności

wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej.

Wszelkie zatem nieruchomości nie mające takiego charakteru, czyli nierolnicze, nie

mieściły się w tak rozumianym pojęciu nieruchomości ziemskiej, użytym w art. 2 ust.

1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Zespoły dworsko-parkowe oraz pałacowo-parkowe

14

niezwiązane funkcjonalnie z resztą nieruchomości o charakterze rolniczym zalicza

się do nieruchomości nierolniczych. Uznaje się, że związek funkcjonalny zespołu

dworsko-parkowego lub pałacowo-parkowego z resztą nieruchomości o charakterze

rolniczym zachodził, gdy nie było możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarki

rolnej bez zespołu dworsko-parkowego lub pałacowo-parkowego. Przyjmuje się, iż

do stwierdzenia takiego związku nie wystarczało istnienie powiązania podmiotowego,

czyli przez osobę właściciela, ani powiązania terytorialnego lub finansowego. Jeżeli

zatem wskazany związek funkcjonalny zespołu dworsko-parkowego lub pałacowo-

parkowego z resztą nieruchomości o charakterze rolniczym nie zachodził, zespół

dworsko-parkowy lub pałacowo-parkowy nie mieścił się, według tego nurtu

orzecznictwa, w pojęciu nieruchomości ziemskiej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu o reformie rolnej i przepis ten nie miał do niego zastosowania.

W uzasadnieniach orzeczeń sądów administracyjnych, dających wyraz

prezentowanej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, podnosi się

w szczególności, że przepisów tego aktu, o charakterze nacjonalizacyjnym, nie

można interpretować rozszerzająco, wbrew ich znaczeniu wynikającemu z brzmienia,

odwołując się do ówczesnych przesłanek politycznych. Nie do pogodzenia

z zasadami sprawiedliwości społecznej, do których odwołuje się art. 2 Konstytucji

RP, byłoby uwzględnianie przy wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej

„zasad okresu państwa socjalistycznego wprowadzających ograniczenie prawa

jednostki, w tym prawa własności”. Argumentu na rzecz odmiennej wykładni,

rozciągającej pojęcie nieruchomości ziemskiej użyte w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu

o reformie rolnej na wszystkie nieruchomości wchodzące w skład danego majątku,

a więc także na zespół dworsko-parkowy lub pałacowo-parkowy, nie może również

dostarczać § 44 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., ponieważ rozporządzenie

wykonawcze nie powinno pozostawać w sprzeczności z aktem, którego wykonaniu

służy (zob. orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 7 maja 2009, I

OSK 686/08; 23 czerwca 2009 r., I OSK 926/08; 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10; 8

marca 2011 r., I OSK 659/10; a także orzeczenia Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego w Warszawie z dnia: 17 listopada 2011 r., IV SA/Wa 951/11; 29

listopada 2011 r., IV SA/Wa 1147/11; 12 stycznia 2012 r., IV SA/Wa 1783/11).

15

Wyrok Sądu Apelacyjnego w części ustalającej, że zespół dworsko-parkowy

nie przeszedł na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej

pozostaje w zgodzie z przedstawioną wyżej wykładnią art. 2 ust. 1 lit. e tego dekretu,

przyjmowaną w orzecznictwie sądów administracyjnych, normalnie właściwych do

orzekania w sprawach, których dotyczy § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r.

Deklarowana w preambule Konstytucji RP zasada współdziałania władz przemawia

za akceptacją tej wykładni także przez sądy powszechne w przypadkach, w których

ich rozstrzygnięcia wkraczają, w okolicznościach objętych zakresem zastosowania

art. 1991

k.p.c., w materię należącą do właściwości organów i sądów

administracyjnych. W związku z tym podniesiony w skardze kasacyjnej strony

pozwanej zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej w związku z §

44 pkt 2 i 3 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. należało uznać za bezzasadny.

Prawidłowo również Sąd Apelacyjny uznał, że ustalony w sprawie stan

istniejący w dniu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej oraz w dniu

wejścia w życie dekretu o przejęciu lasów nie pozwalał na stwierdzenie,

że własność innych niż zespół dworsko-parkowy nieruchomości objętych pozwem

nie przeszła na Skarb Państwa. W odniesieniu do tych nieruchomości albo spełnione

były przesłanki uzasadniające zastosowanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu

o reformie rolnej, albo przesłanki uzasadniające zastosowanie przepisów dekretu

o przejęciu lasów. W konsekwencji zarzuty kasacyjne powódek

zmierzające do zanegowania rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego w tej części

(odnoszące się do przepisów dekretu o reformie rolnej i - w powiązaniu z nimi - do

przepisów Konstytucji oraz aktów pochodzenia międzynarodowego) okazały się

bezzasadne również w kontekście wspomnianych przesłanek, ocenianych przy

uwzględnieniu stanu istniejącego w dniu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej oraz

dekretu o przejęciu lasów.

Wobec legalności przejęcia przez Skarb Państwa innych niż zespół dworsko-

parkowy nieruchomości objętych pozwem nie mają oczywiście podstaw roszczenia

windykacyjne powódek dotyczące tych nieruchomości, jak i roszczenia

odszkodowawcze powódek wiązane z utratą tych nieruchomości, co czyni całkowicie

bezprzedmiotowe w tym zakresie podniesione w skardze przez powódki zarzuty

naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 5, 121 pkt 4, art. 223 i 417 k.c., art. 2 i 77

16

Konstytucji RP oraz art. 7 ustawy o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych

zasobów naturalnych kraju.

Sąd Apelacyjny nie naruszył jednak tych przepisów, oddalając także

roszczenie windykacyjne w odniesieniu do zespołu dworsko-parkowego i roszczenia

odszkodowawcze łączone z utratą własności tego zespołu.

Sąd Apelacyjny trafnie stwierdził brak legitymacji biernej strony pozwanej

o wydanie zespołu dworsko-parkowego. Zgodnie z art. 222 § 1 k.c., roszczenie

windykacyjne przysługuje właścicielowi przeciwko osobie, która bez podstawy prawnej

włada faktycznie jego rzeczą. Biernie legitymowany w sprawie o wydanie rzeczy

osobie powołującej się na własność jest więc wyłącznie ten, kto rzeczą faktycznie

włada (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 31 marca 2004 r., II CK 102/02;

30 września 2004 r., IV CK 21/04; 18 marca 2005 r., II CK 526/04). Z dokonanych

w sprawie ustaleń wynika, że zespół dworsko-parkowy znajduje się we władaniu

Agencji Nieruchomości Rolnych, która jest odrębnym od Skarbu Państwa podmiotem

prawnym (zob. art. 3 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, Dz. U. 2012.1187 ze zm., a z orzecznictwa

- uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia

1994 r., III CZP 189/93). Ona więc, a nie Skarb Państwa - Wojewoda […], powinna

być pozwana przez powódki, powołujące się na swój tytuł własności, o wydanie

zespołu dworsko-parkowego. Ze względu na odrębność podmiotową

Agencji Nieruchomości Rolnych w stosunku do Skarbu Państwa w sprawie

w zakresie dotyczącym roszczenia o wydanie zespołu dworsko-parkowego nie

mógł mieć też zastosowania art. 67 § 2 k.p.c. Tym samym nie mogło dojść do

jego - zarzucanego przez powódki - naruszenia przez Sąd Apelacyjny.

Powódki swoje roszczenia odszkodowawcze w zakresie odnoszącym się

do zespołu dworsko-parkowego łączą - tak jak i co do pozostałych

nieruchomości objętych pozwem – z utratą własności. W sprawie jednak

okoliczność ta nie została wykazana. Po ustaleniu, że zespół dworsko-parkowy

nie przeszedł na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu o reformie rolnej nieprzysługiwanie obecnie powódkom jego własności

nie można uznać za przesądzone. Same zresztą powódki powołują się na swój

17

tytuł własności do niego, występując z roszczeniem windykacyjnym oraz

pozwem o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym (art. 10 u.k.w.h.). Należy zgodzić się z Sądem Apelacyjnym, że

dopóki nie nastąpi rozstrzygnięcie wszczętej przez powódki sprawy

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, nie

można mówić o doznaniu przez powódki szkody, wyrażającej się utratą

własności objętego tą sprawą zespołu dworsko-parkowego. Można ponadto

zauważyć, że po podjęciu postępowania w tej sprawie Sąd Okręgowy wyrokiem

z dnia 1 lutego 2013 r. uchylił wyrok Sądu Rejonowego, którym powództwo

o uzgodnienie treści księgi wieczystej zostało oddalone.

Wobec braku w sprawie podstaw do stwierdzenia mogącej

uzasadniać dochodzone odszkodowanie szkody, wyrażającej się

utratą własności zespołu dworsko-parkowego, za bezprzedmiotowe należy

uznać rozpatrywanie podniesionego przez powódki w skardze kasacyjnej

zarzutu naruszenia art. 417 k.c. w związku z art. 2 i 77 Konstytucji RP oraz

art. 7 ustawy o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych

zasobów naturalnych kraju przez ich niezastosowanie, mimo wystąpienia tzw.

zaniechania legislacyjnego (co do kwestii tego zaniechania w związku

z ostatnio powołanym przepisem zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

6 września 2012 r., I CSK 59/12, oraz uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 20 grudnia 2012 r., III CZP 94/12), a tym bardziej dotyczących

biegu przedawnienia dochodzonego roszczenia o odszkodowanie zarzutów

naruszenia art. 5, 121 pkt 4 i 442 k.c.

Ze względu na bezzasadność obu skarg kasacyjnych orzeczono jak

w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

jw

18