WK 10/13

Sygn. akt: WK 10/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Janusz Godyń (przewodniczący)

Sędziowie SN: Edward Matwijów

Marek Pietruszyński

Jan Bogdan Rychlicki

Jerzy Steckiewicz

Andrzej Tomczyk (sprawozdawca)

Sędzia WSO del. do SN płk Krzysztof Mastalerz

Protokolant : Anna Krawiec

przy udziale prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk. Jana Żaka,

w sprawie C. N. o odszkodowanie, po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na rozprawie

w dniu 26 września 2013 r. kasacji wniesionej przez Naczelnego Prokuratora

Wojskowego na korzyść od wyroku Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej z dnia

21 maja 2008 r., utrzymującego w mocy wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w

P. z dnia 28 lutego 2008 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy

wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w P. i przekazuje sprawę

Sądowi Okręgowemu w G.,

2. stwierdza, że wydatki poniesione przez Sąd, związane z

rozpoznaniem kasacji, ponosi Skarb Państwa.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem Sądu Marynarki Wojennej z dnia 30 marca 1982 r. C. N. został

skazany za przestępstwo zakwalifikowane z art. 46 ust. 1 i 2 dekretu z dnia 12

grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154). Natomiast wyrokiem

Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1992 r., wydanym po rozpoznaniu sprawy z

powodu rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez Prezesa Sądu Najwyższego

kierującego pracami Izby Wojskowej, C. N. został uniewinniony od popełnienia

przypisanego mu przestępstwa (sygn. akt: WRN 12/92).

Dopiero po upływie kilku lat od wydania wyroku uniewinniającego (18

czerwca 2001 r.) wystąpił on do Wojskowego Sądu Okręgowego w P. „o

odszkodowanie materialne i zadośćuczynienie za szkody moralne podczas

więzienia i represji w okresie od 06.02.1982 r. do 3.05.1988 r.” Sąd ten potraktował

żądanie jako oparte o przepisy Rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego i z

powodu upływu terminu przedawnienia, na podstawie art. 554 § 2 k.p.k. w zw. z art.

555 k.p.k. w zw. z art. 654 § 5 k.p.k., wniosek C. N. oddalił.

Po wejściu w życie ustawy z dnia 19 września 2007 r. o zmianie ustawy z

dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

(Dz. U. Nr 191, poz. 1372) C. N. ponownie wniósł „ … o przyznanie

odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę

wynikłą z wyroku z 30 marca 1982 r. …”. W podstawie prawnej tego żądania

wskazał art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm. – zwaną

dalej ustawą lutową), ale wniosek skierował do Wojskowego Sądu Okręgowego w

P.

Wyrokiem z dnia 28 lutego 2008 r. Sąd ten, dopatrując się wystąpienia w

sprawie negatywnej przesłanki procesowej – powagi rzeczy osądzonej, na

3

podstawie art. 414 § 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k. w zw. z art. 558 k.p.k. i

art. 366 k.p.k., postępowanie umorzył.

Wyrok ten, zaskarżony apelacją pełnomocnika wnioskodawcy, został

utrzymany w mocy wyrokiem Sądu Najwyższego – Izby Wojskowej z dnia 21 maja

2008 r. (sygn. akt: WA 19/08).

Od tego wyroku Naczelny Prokurator Wojskowy wywiódł, na podstawie art.

521 k.p.k. w zw. z art. 657 § 1 k.p.k. i art. 672a k.p.k., kasację zarzucając:

„1) uchybienie w postaci bezwzględnej przyczyny odwoławczej wymienione w art.

439 § 1 pkt 3 k.p.k. w zw. z art. 437 § 1 k.p.k. w zw. z art. 11 ust. 1 w zw. z art. 8

ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za

nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 1991 r. Nr 34, poz. 149 ze

zm.), polegające na utrzymaniu w mocy zaskarżonego – przez stronę – wyroku

Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 28 lutego 2008 r., pomimo tego, że

zapadł on z rażącym naruszeniem art. 439 § 1 pkt 3 k.p.k. dotyczącym właściwości

wyżej wymienionego sądu do rozpoznania wniosku C. N. o odszkodowanie i

zadośćuczynienie za niesłuszne skazanie wyrokiem byłego Sądu Marynarki

Wojennej w G. z dnia 30 marca 1982 r.), gdy tymczasem, stosownie do treści art.

11 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 1 i 2 wyżej wymienionej ustawy z

dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego –

właściwym do rozpoznania przedmiotowego wniosku był Sąd Okręgowy w G., co

obligowało sąd odwoławczy – Sąd Najwyższy Izbę Wojskową do uchylenia

zaskarżonego orzeczenia, niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych

zarzutów oraz wpływu uchybienia na treść zaskarżonego wyroku sądu I instancji;

2) uchybienie w postaci bezwzględnej przyczyny odwoławczej wymienione w

art. 440 k.p.k. w zw. z art. 438 pkt 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 414 § 1 k.p.k. w zw. z art.

17 § 1 pkt 11 k.p.k. polegające na utrzymaniu w mocy zaskarżonego – przez stronę

– wyroku sądu I instancji, w oparciu o przesłankę rei iudicatae, pomimo tego, że był

on rażąco niesprawiedliwy z uwagi na dyspozycję norm art. 11 ust. 1 w zw. z art. 8

4

ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych

wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu

Państwa Polskiego (Dz. U. z 1991r. Nr 34, poz. 149 ze zm.), które to przepisy w

brzmieniu obowiązującym po nowelizacji ustawą z dnia 19 września 2007r. o

zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

(Dz. U. z 2007r. Nr 191, poz. 1372), dawały C. N. samoistną podstawę prawną do

ubiegania się o odszkodowanie i zadośćuczynienie, albowiem spełniał on warunek

opisany w art. 11 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 4 wyżej powołanej ustawy, gdyż

wyrokiem z dnia 6 marca 1992 r. Sąd Najwyższy- Izba Wojskowa uniewinnił go od

popełnienia czynu, przypisanego mu przez były Sąd Marynarki Wojennej w G.

wyrokiem z dnia 30 marca 1982 r., a w wyniku rozpoznanej rewizji nadzwyczajnej,

prawomocnie nie zasądzono w stosunku do jego osoby odszkodowania”.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty wniósł o „uchylenie zaskarżonego

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2008 r. w całości oraz utrzymanego w

nim w mocy wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 28 lutego 2008 r., i

przekazanie sprawy do rozpoznania jako właściwemu, Sądowi Okręgowemu w G”.

Sąd Najwyższy w powiększonym składzie zważył, co następuje.

Analizując pierwszy z podniesionych zarzutów należy stwierdzić, że istota

zagadnienia tkwi w podstawie prawnej, na której ponowne żądanie oparł C. N., ona

to bowiem wyznaczała tryb postępowania. Jeżeli się więc zważy, że źródła

roszczenia wnioskodawca doszukiwał się w art. 11 ust. 1 ustawy lutowej, który

odsyła do, mających odpowiednie zastosowanie wobec osób, co do których

zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczenia, przepisów m.in. art.

8 tej ustawy, to okaże się, że tryb postępowania, w tym również kwestię ustalenia

sądu właściwego do rozpoznania sprawy, wyznaczają przepisy ustawy lutowej.

Przepisy te odmiennie regulują właściwość sądu do rozpoznania wniosku o

odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę

wynikłe z wykonania orzeczenia niż przepisy Rozdziału 58 Kodeksu postępowania

karnego.

5

Tak więc, zgodnie z przepisem art. 8 ust. 2 ustawy lutowej, stosowanym

odpowiednio w sytuacji określonej przepisem art. 11 ust. 1 tej ustawy, żądanie

odszkodowania należy zgłosić w sądzie okręgowym lub wojskowym sądzie

okręgowym, który byłby właściwy do wydania postanowienia o stwierdzeniu

nieważności orzeczenia. Tę zaś materię regulują przepisy art. 2 ustawy lutowej.

Według unormowania zawartego w art. 2 ust. 1 zd. I tej ustawy, nieważność

orzeczenia stwierdza sąd okręgowy albo wojskowy sąd okręgowy, jeżeli zgodnie z

obowiązującymi przepisami w dniu wejścia w życie ustawy właściwy do

rozpoznania sprawy o czyn będący przedmiotem tego orzeczenia jest sąd

wojskowy.

Jak już wcześniej wywiódł to Sąd Najwyższy „…zasadą jest właściwość

rzeczowa sądu okręgowego, natomiast właściwość rzeczowa wojskowego sądu

okręgowego materializuje się dopiero w tej szczególnej sytuacji, w której ten sąd

byłby właściwy do rozpoznania sprawy o czyn będący przedmiotem postępowania

o unieważnienie, to bowiem warunkuje jego właściwość do stwierdzenia

nieważności orzeczenia” (postanowienie SN z dnia 29 stycznia 2013 r., WK 10/12,

LEX nr 1277841).

Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy, przypomnieć należy,

że C. N. został skazany za czyn zakwalifikowany z art. 46 ust. 1 i 2 dekretu z dnia

13 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, a więc aktu prawnego mającego

zastosowanie wyłącznie w okresie obowiązywania stanu wojennego. Jako że

wprowadzony uchwałą Rady Państwa z dnia 13 grudnia 1981 r. w sprawie

wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa (Dz. U. Nr

29, poz. 155) stan wojenny przestał obowiązywać z dniem 22 lipca 1983 r. (§ 1

uchwały Rady Państwa z dnia 20 lipca 1983 r. w sprawie zniesienia stanu

wojennego – Dz. U. Nr 39, poz. 178), przeto regulacje zawarte w dekrecie o stanie

wojennym, w tym przepisy karne, z tym dniem przestały mieć zastosowanie, mimo

że – wbrew sformułowaniom zawartym w kasacji – obowiązywały do dnia 25

września 2002 r. (zob. ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz

kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości

konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej – Dz. U. Nr 156, poz. 1301). W

6

takiej sytuacji wojskowy sąd okręgowy (podobnie jak i sąd okręgowy) w dniu

wejścia w życie ustawy lutowej, tj. w dniu 24 maja 1991 r. nie był właściwy do

rozpoznania sprawy o czyn przypisany C. N., co powoduje, że sądem właściwym

do stwierdzenia nieważności tego orzeczenia byłby sąd powszechny – sąd

okręgowy, w którego okręgu wydane zostało przez organ I instancji orzeczenie

będące przedmiotem postępowania o unieważnienie (art. 2 ust. 2 ustawy lutowej).

W pierwszej instancji opisane orzeczenie wydał Sąd Marynarki Wojennej w G., tak

więc właściwym do stwierdzenia jego nieważności byłby Sąd Okręgowy w G. Jako

że art. 8 ust. 2 ustawy lutowej nakazuje zgłosić żądanie odszkodowania lub

zadośćuczynienia w sądzie, który wydał (w rozpoznawanej sprawie byłby właściwy

do wydania) postanowienie o stwierdzeniu nieważności orzeczenia, toteż

właściwym do rozpoznania wniosku C. N. jest Sąd Okręgowy w G.

Wojskowy Sąd Okręgowy w P., orzekając w przedmiocie ponownego

żądania C. N., nie dostrzegł, bądź fakt ten zbagatelizował, że oparcie roszczenia na

innej niż poprzednio podstawie prawnej, spowodowało zmianę właściwości sądu do

rozpoznania sprawy. Okoliczność ta umknęła również uwadze Sądu odwoławczego.

Rację ma więc skarżący, że w ten sposób doszło do naruszenia przepisów o

właściwości i w sprawie wystąpiła bezwzględna przyczyna odwoławcza określona w

art. 439 § 1 pkt 3 k.p.k., a polegająca na wydaniu orzeczenia przez sąd szczególny

– sąd wojskowy w sprawie należącej do sądu powszechnego.

W zaistniałej sytuacji należało uchylić zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim

w mocy wyrok sądu pierwszej instancji, a sprawę z wniosku C. N. przekazać

Sądowi Okręgowemu w G.

Z uwagi na to, że rozpoznanie kasacji w zakresie objętym zarzutem

sformułowanym w jej pierwszym punkcie okazało się wystarczające do wydania

postulowanego orzeczenia, zaś rozpoznanie uchybienia opisanego w zarzucie

drugim byłoby przedwczesne, Sąd Najwyższy rozpoznał kasację w omówionym

zakresie (art. 436 w zw. z art. 518 k.p.k.).

Z przytoczonych powodów orzeczono jak na wstępie.

7