I PZP 3/13

Sygn. akt I PZP 3/13

UCHWAŁA

Dnia 4 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa C. G.

przeciwko Zespołowi Szkół Ogólnokształcących nr […] w K.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 października 2013 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego -

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 28 lutego 2013 r.,

„Czy w wypadkach zawarcia z nauczycielem kontraktowym umowy o

pracę na czas określony, przy braku ustawowych przesłanek z art. 10

ust. 7 ustawy Karty Nauczyciela, po upływie okresu na jaki umowa

została zawarta i po wręczeniu nauczycielowi świadectwa pracy oraz

odmowie dopuszczenia nauczyciela do pracy wskutek uznania przez

pracodawcę, że umowa o pracę została rozwiązania z upływem

okresu wskazanego w umowie nauczyciel może skutecznie domagać

się ustalenia istnienia stosunku pracy na podstawie art. 189 kpc, czy

też powinien wzruszyć skutki bezprawnego działania pracodawcy

przez zgłoszenie roszczenia opartego na art. 56 kp w związku z art.

91c ust. 1 ustawy Karta Nauczyciela?”

2

podjął uchwałę:

W wypadku zawarcia z nauczycielem kontraktowym umowy o

pracę na czas określony przy braku ustawowych przesłanek z

art. 10 ust. 7 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta

Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze

zm.), po wręczeniu nauczycielowi świadectwa pracy oraz

odmowie dopuszczenia go do pracy wskutek błędnego uznania

przez pracodawcę, że umowa o pracę rozwiązała się z upływem

czasu, na jaki była zawarta, nauczyciel może żądać ustalenia

istnienia stosunku pracy (art. 189 k.p.c.).

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. Wydział Pracy w związku z rozpoznawaniem sprawy z

powództwa C. G. przeciwko Zespołowi Szkół Ogólnokształcących nr […] w K. o

ustalenie na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w K. Wydział

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 16 sierpnia 2012 r. postanowieniem z 28 lutego

2013 r. przedstawił w trybie art. 390 § 1 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnienie prawne następującej treści: „Czy w wypadkach

zawarcia z nauczycielem kontraktowym umowy o pracę na czas określony, przy

braku ustawowych przesłanek z art. 10 ust. 7 ustawy Karty Nauczyciela, po upływie

okresu, na jaki umowa taka została zawarta i po wręczeniu nauczycielowi

świadectwa pracy oraz odmowie dopuszczenia nauczyciela do pracy wskutek

uznania przez pracodawcę, że umowa o pracę została rozwiązana z upływem

okresu wskazanego w umowie nauczyciel może skuteczne domagać się ustalenia

istnienia stosunku pracy na podstawie art. 189 k.p.c., czy też powinien wzruszyć

skutki bezprawnego działania pracodawcy przez zgłoszenie roszczenia opartego na

art. 56 k.p. w związku z art. 91c ust. 1 ustawy Karta Nauczyciela?”.

3

C. G. wystąpił z roszczeniem o ustalenie, że jest zatrudniony na podstawie

umowy o pracę na czas nieokreślony od 5 września 2003 r. w Zespole Szkół

Ogólnokształcących nr […] w K. oraz z roszczeniem o przywrócenie do pracy na

poprzednich warunkach. Na pierwszym posiedzeniu pełnomocnik powoda

oświadczył, że powód domaga się tylko opisanego pozwem ustalenia oraz że nie

podtrzymuje roszczenia o przywrócenie do pracy.

Od 5 września 2003 r. pozwany pracodawca zawarł z powodem siedem

umów o pracę na czas określony, przy czym „ostatnia z tych umów wygasła w dniu

31 sierpnia 2010 r.”.

Powołując się na art. 10 ust.5 i 7 Karty Nauczyciela, fakt nieprzerwanego

zatrudnienia w pozwanej szkole oraz ocenę, że już w 2003 r. istniała możliwość

zatrudnienia powoda w pełnym wymiarze na czas nieokreślony, powód wywiódł, że

ma interes prawny w zgłoszonym żądaniu ustalenia, „albowiem zatrudnienie

nauczyciela na podstawie umowy o pracę na czas określony zamiast zatrudnienia

na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony jako mniej korzystne dla niego

oznacza, że przepis ten stanowi podstawę roszczenia o ustalenie zatrudnienia na

podstawie mianowania”.

Wyrokiem z 28 października 2011 r. Sąd Rejonowy w K., Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych: ustalił, że C. G. łączy z Zespołem Szkół

Ogólnokształcących nr […] w K. umowa o pracę na czas nieokreślony od 5

września 2003 r.

Wyrokiem z 28 marca 2012 r. Sąd Okręgowy Wydział Pracy w K. uwzględnił

częściowo apelację strony pozwanej i uchylił zaskarżony wyrok przekazując sprawę

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Skład wówczas orzekający

zaaprobował pogląd prawny, że nauczyciel kontraktowy lub mianowany, który

podważa zgodność z prawem zatrudniania go przez Szkołę na podstawie umów

terminowych, mimo braku przesłanek z art. 10 ust. 7 ustawy - Karta Nauczyciela,

uzasadniających odstępstwo od zasady ustanowionej art. 10 ust. 4 tej ustawy, ma z

zasady interes prawny niezbędny do wystąpienia z opartym na art. 189 k.p.c.

powództwem o ustalenie, że wbrew zawartej umowie na czas określony jest

zatrudniony na czas nieokreślony. Jednocześnie Sąd odwoławczy wyraził pogląd,

że zasadności roszczenia o ustalenie, że strony łączy umowa o pracę na czas

4

nieokreślony nie da się w zasadzie potwierdzić, gdy pozew z takim roszczeniem

został wniesiony przez pracownika już po dokonaniu przez pozwanego pracodawcę

czynności, które prowadzą do rozwiązania stosunku pracy albo gdy pracodawca

potwierdził wygaśnięcie stosunku pracy. Sąd poparł to stanowisko wskazaniem

orzeczeń Sądu Najwyższego, w których wyrażony został stanowczo pogląd, że

zasadą prawa pracy jest brak sankcji bezwzględnej nieważności czynności

pracodawcy dokonanych w celu rozwiązania lub stwierdzających wygaśnięcie

stosunku pracy, nawet jeśli czynności te zostały dokonane przez pracodawcę z

naruszeniem przepisów prawa pracy lub bezzasadnie, gdyż wzruszenie skutków

prawnych takich czynności pracodawcy wymaga zgłoszenia na drodze sądowej

roszczeń z art. 45 k.p., art. 56 k.p. lub z art. 67 k.p. w związku z art. 56 k.p.

Na takich podstawach, w związku z art. 97c Karty Nauczyciela, Sąd drugiej

instancji stwierdził m.in., że orzeczenie Sądu pierwszej instancji z 28 października

2011 r., ustalające, że strony „łączy umowa na czas nieokreślony...” uznać należy

za przedwczesne co najmniej w zakresie, który dotyczy okresu od 1 września

2010 r., ponieważ zostało wydane bez oceny istoty sprawy i przy zaniechaniu

postępowania dowodowego niezbędnego dla wyjaśnienia znaczenia zachowań

stron, których finałem było wydanie powodowi 31 sierpnia 2010 r. świadectwa

pracy, w którym pracodawca wskazał, że nastąpiło „rozwiązanie umowy z upływem

czasu, na który była zawarta - Kodeks pracy art. 30 § 1 pkt 4 k.p.” i po którym

strony faktycznie zaprzestały realizowania stosunku pracy.

W postępowaniu toczącym się przed Sądem pierwszej instancji po uchyleniu

poprzednio wydanego wyroku powód sprecyzował, że domaga się ustalenia, iż

strony łączy stosunek pracy od 1 września 2007 r. i cofnął pozew w zakresie

roszczenia ustalenia istnienia między stronami stosunku pracy od 5 września

2003 r. do 31 sierpnia 2007 r.

Wyrokiem z 16 sierpnia 2012 r. Sąd Rejonowy w K. Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych, ustalił, że powoda łączył z pozwanym Zespołem Szkół

Ogólnokształcących nr […] w K. stosunek pracy od 1 września 2007 r. do 31

sierpnia 2010 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że wszystkie istotne w sporze umowy o pracę

zostały zawarte z powodem na tym samym stanowisku. W momencie podpisywania

5

pierwszej umowy powód miał status nauczyciela kontraktowego. 17 sierpnia 2009 r.

uzyskał stopień awansu nauczyciela mianowanego. 1 września 2007 roku powód

zawarł ze stroną pozwaną kolejną umowę pracę na czas określony, na okres od 1

września 2007 r. do 31 sierpnia 2008 r. w wymiarze 18/18 zajęć dydaktycznych w

tygodniu. Od 1 września 2008 r. została zawarta przez strony umowa na czas

określony do dnia 31 sierpnia 2008 r., w wymiarze 14,4/18 zajęć dydaktycznych w

tygodniu, od 1 września 2009 r. do 31 sierpnia 2010 r. w wymiarze 12,6/18 zajęć

dydaktycznych w tygodniu. Ostania umowa była przez strony dwukrotnie

aneksowana. Oba aneksy dotyczyły zwiększenia wymiaru zatrudnienia. 31 sierpnia

2010 r., strona pozwana sporządziła a następnie wydała powodowi świadectwo

pracy, w którym zostało stwierdzone, że umowa uległa rozwiązaniu wskutek upływu

okresu, na jaki była zawarta.

Oceniając powództwo w kontekście art. 189 k.p.c. Sąd Rejonowy stwierdził,

że powód miał „oczywisty interes prawny” w domaganiu się ustalenia istnienia

stosunku pracy na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Oceniając

zasadność objętego roszczeniem żądania, na tle dokonanych w tej sprawie ustaleń

faktycznych i w kontekście art. 11, art. 10 ust. 1 ust. 4 i 7 Karty Nauczyciela, Sąd

wywiódł, że u strony pozwanej istniały podstawy do zatrudnienia powoda na

podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Sąd uznał, że żądanie ustalenia,

że od dnia 1 września 2007 r. strony łączyła umowa o pracę na czas nieokreślony

było zasadne. Niemożliwe było uwzględnienie roszczenia powoda w całości, a więc

że nadal łączy go ze stroną pozwaną nawiązany wskazaną umową stosunek pracy,

ponieważ nie budził sporu między stronami fakt, „że stosunek pracy między

stronami został rozwiązany z dniem 31 sierpnia 2010 roku z upływem czasu, na

który była zawarta ostatnia z umów sporządzonych przez strony” i że, w

następstwie tego, pozwany Zespół sporządził i wydał powodowi świadectwo pracy,

wskazujące jako podstawę ustania stosunku pracy „rozwiązanie umowy z upływem

czasu, na który była zawarta - Kodeks pracy art. 30 § 1 pkt 4 k.p.” a powód

„zaprzestał świadczenia pracy na rzecz strony pozwanej” od 1 września 2010 r.

Sąd przyjął, że nawet wadliwe czynności pracodawcy mające za przedmiot

rozwiązanie stosunku pracy nie są zagrożone sankcją bezwzględnej nieważności, a

ponieważ powód nie próbował wzruszyć czynności strony pozwanej opartej na

6

bezprawnym ustaleniu, że stosunek pracy został rozwiązany z upływem czasu

wskazanego w ostatniej sporządzonej przez strony umowie, Sąd oddalił powództwo

w części obejmującej ustalenie, że również po 31 sierpnia 2010 r. strony łączy

umowa o pracę.

Rozpoznając apelację Sąd Okręgowy w K. Wydział Pracy stwierdził, że

ocena jej zasadności, a w związku z nią istoty sporu w zakresie do jakiego odnosi

się część wyroku oddająca powództwo o ustalenie, że strony nadal łączy stosunek

pracy, wymaga uprzedniego rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia prawnego, czy

w wypadku zawarcia z nauczycielem kontraktowym umowy o pracę na czas

określony przy braku ustawowych przesłanek z art. 10 ust. 7 Karty Nauczyciela,

nauczyciel taki może skuteczne domagać się ustalenia istnienia stosunku pracy na

podstawie art. 189 k.p.c., po upływie okresu, na jaki umowa taka została zawarta i

po wręczeniu mu świadectwa pracy oraz po odmowie dopuszczenia go do pracy

wskutek uznania przez pracodawcę, że umowa o pracę została rozwiązana z

upływem okresu wskazanego w umowie, czy też powinien wzruszyć skutki

bezprawnego działania pracodawcy przez zgłoszenie roszczenia (o przywrócenie

do pracy) opartego na art. 56 k.p. w związku z art. 91 c ust. 1 Karty Nauczyciela.

Sąd Okręgowy, przywołując jednolite orzecznictwo Sądu Najwyższego,

wskazał, że z art. 45, 56 i art. 67 k.p. w związku z art. 264 § 1 i 2 k.p. i art. 300 k.p.

wynika, że kardynalną regułą prawa pracy - która ma zastosowanie do wszystkich

wypadków niezgodnego z przepisami prawa rozwiązania umów o pracę (w

znaczeniu z art. 30 § 1 i 2 k.p.) a przez art. 67 k.p. również w wypadkach

zastosowania przez pracodawcę instytucji wygaśnięcia umowy o pracę wbrew

przepisom Działu II Rozdziału II Oddziału 7 ustawy Kodeks pracy - jest brak sankcji

bezwzględnej bezskuteczności lub nieważności czynności pracodawcy mających

za przedmiot i cel rozwiązanie (lub stwierdzenie wygaśnięcia) umowy o pracę a

dokonanych z naruszeniem przepisów o rozwiązaniu umów o pracę oraz wymóg

wzruszenia skutków prawnych takich czynności wyłącznie na drodze sądowej,

uruchamianej przez wystąpienie pracownika do sądu pracy w kodeksowych

terminach prawa materialnego (zasada skuteczności jednostronnych czynności

rozwiązujących stosunek pracy, a nawet skuteczności jednostronnych decyzji

7

pracodawcy, co do konsekwencji ziszczenia się pewnych zdarzeń [np. przy

wygaśnięciu stosunku pracy]).

Sąd Okręgowy zauważył także, że złożenie oświadczenia woli o rozwiązaniu

przez pracodawcę stosunku pracy w sposób dorozumiany, jednak z naruszeniem

przepisów o rozwiązywaniu umów, może potwierdzać - przy uwzględnieniu

szczególnych okoliczności konkretnego przypadku - nawet wydanie świadectwa

pracy.

Sąd podniósł nadto, że tak w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w

doktrynie uznaje się, że nawet gdy pracodawca niesłusznie (niezgodnie z prawem)

stwierdzi wygaśnięcie stosunku pracy (czyli gdy nie dokona żadnej konstytutywnej

czynności), skutek ten następuje, a pracownik może dochodzić tylko roszczeń

wskazanych w art. 56 k.p., natomiast żądanie ustalenia istnienia stosunku pracy na

podstawie art. 189 k.p.c. nie jest alternatywnym roszczeniem przysługującym z

mocy art. 67 k.p. w razie naruszenia przez pracodawcę przepisów o wygaśnięciu

umowy o pracę. Zdaniem Sądu Najwyższego, gdy pracodawca w błędnym

przekonaniu, że umowa uległa rozwiązaniu w następstwie wypowiedzenia

zmieniającego dokonanego przez pracownika nie dopuszcza pracownika do pracy,

pracownik nie ma prawa występowania o ustalenie istnienia stosunku pracy oraz o

wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, lecz może żądać przywrócenia do

pracy lub odszkodowania z powołaniem się per analogiam na art. 56 k.p. w związku

z art. 67 k.p.

Sąd uznał, że ponieważ zgodnie z art. 91c Karty Nauczyciela przepisy

kodeksu pracy i wynikające z nich zasady prawa materialnego mają zastosowanie

również do nauczycieli zatrudnionych na podstawie umów o pracę, w zasadzie nie

ma podstaw, aby znaleźć argumenty uzasadniające stanowisko, że nauczyciel

zatrudniony na podstawie umowy o prace na czas określony wbrew zasadzie z art.

10 ust 4 Karty Nauczyciela, zachowuje interes prawny konieczny do skutecznego

wystąpienia z powództwem o ustalenie trwania stosunku pracy nawiązanego na

podstawie umowy na czas nieokreślony, gdy roszczenie to zgłosił już po dokonaniu

oraz w związku z dokonaniem przez pracodawcę czynności, którą sam pracownik

ocenił jako skutkującą rozwiązaniem („wygaśnięciem”) umowy o pracę i po której

strony stosunku pracy zaprzestały realizowania stosunku pracy, a sam pracownik

8

nigdy nie wystąpił nawet z żądaniem dopuszczenia do pracy. W takich sytuacjach

faktycznych roszczenie o ustalenie, że trwa umowa na czas nieokreślony,

wytoczone już po opisanej wyżej czynności pracodawcy i zdarzeniach, ocenić

należałoby jako wniesione przez powoda, który nie posiada interesu prawnego

niezbędnego dla zasadnego wystąpienia z powództwem opartym na art. 189 k.p.c.

Sąd Okręgowy zauważył, że przedstawiony wyżej pogląd prawny „przestaje

jawić się jako jednoznacznie zasadny”, gdy odnieść go do stanów faktycznych

spraw, w których wydanie nauczycielowi świadectwa pracy, stwierdzającego

rozwiązanie stosunku pracy z upływem czasu, na który była zawarta konkretna

umowa, nie jest konsekwencją zrealizowania przez pracodawcę konstytutywnej

decyzji, ze świadomością, że bez tej czynności konkretny stosunek pracy będzie

nadal trwał, a jest wyłącznie konsekwencją realizacji przez pracodawcę obowiązku

z art. 97 § 1 k.p., gdy jest on przekonany, że łącząca strony terminowa umowa była

nawiązana zgodnie z prawem i wyłącznie na ustalony w umowie czas określony.

Wydaje się, że akt wydania świadectwa pracy nie ma znamion czynności

potwierdzającej akt woli rozwiązania przez pracodawcę stosunku pracy, czyli

złożenia oświadczenia woli, które, jak twierdził Sąd Najwyższy, nie może być

zastąpione przez stwierdzenie rozwiązania stosunku pracy w doręczonym

świadectwie pracy lub przez doręczenie „obiegówki” względnie przez odsunięcie od

pracy (niedopuszczenie do pracy), albo przez inne tego rodzaju - przygotowujące

lub realizujące rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia - akty zakładu

pracy, których prawna skuteczność uwarunkowana jest wcześniejszym złożeniem

przez zakład pracy oświadczenia o rozwiązaniu bez wypowiedzenia umowy o

pracę.

W judykaturze równolegle do poglądu o możliwości uznania ad casum

wydania świadectwa pracy za przejaw dorozumianego aktu woli pracodawcy,

przyjmuje się, że samo świadectwo pracy nie jest oświadczeniem woli i nie zawiera

oświadczeń woli, lecz jest jedynie oświadczeniem wiedzy, podkreślając, że

świadectwo pracy nie zawiera elementów ocennych, a tylko fakty wskazane w art.

97 k.p. i że choć jest dokumentem o szczególnym znaczeniu, nie tworzy praw

podmiotowych ani ich nie pozbawia, nie ma też cech wyłączności w zakresie

dowodowym w postępowaniu o realizację tych praw.

9

Sąd Okręgowy w K. w konkluzji wskazał na przedstawioną różnorodność

poglądów judykatury na temat oceny znaczenia prawnego aktu wydania przez

pracodawcę świadectwa pracy i na temat wpływu tej czynności na ocenę

zasadności roszczeń pracowników o ustalenie, że trwa stosunek pracy (opartych na

art. 189 k.p.c.) oraz wpływ zasady względnej skuteczności oświadczeń woli

pracodawcy o rozwiązaniu stosunku pracy na możliwość skutecznej realizacji

roszczenia o ustalenie, że łączy ich ze szkołą umowa o pracę na czas nieokreślony

przez nauczycieli, z którymi szkoły zawarły umowy o pracę na czas określony

wbrew zasadzie z art. 10 ust. 4 Karty Nauczyciela, a którzy roszczenie o ustalenie

zgłosili po wydaniu im przez pracodawcę świadectwa pracy, stwierdzającego

rozwiązanie stosunku pracy wskutek upływu czasu, na jaki została „sporządzona

umowa o pracę na czas określony”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie prawne w zadanym przez Sąd Okręgowy pytaniu zawiera w

istocie kilka problemów budzących poważne wątpliwości. Tak więc ostateczne

sformułowanie uzasadnienia podjętej uchwały wymaga także odniesienia się do

innych problemów występujących w okolicznościach faktycznych sprawy.

Po pierwsze należy rozstrzygnąć o skutkach naruszenia przepisu art. 10 ust.

7 Karty Nauczyciela. Wynika z niego jednoznacznie, że zasadą jest zatrudnianie

nauczycieli, w tym także kontraktowych i mianowanych, na podstawie umów na

czas nieokreślony. Przepis ten przewiduje wyjątek od tej zasady polegający na

możliwości zawarcia umowy na czas określony w przypadku zaistnienia potrzeby

wynikającej z organizacji nauczania lub zastępstwa nieobecnego nauczyciela. W tej

kwestii stanowisko doktryny i orzecznictwa Sądu Najwyższego jest od dawna

zgodne. Przyjmuje się bowiem, że nawiązanie z nauczycielem umowy na czas

określony przy braku spełnienia przesłanek wynikających z przepisów Karty

Nauczyciela jest niedopuszczalne i w efekcie powoduje, że umowę taką należy

traktować jako zawartą na czas nieokreślony (tak. J. Strusińska-Żukowska:

Stosunek pracy nauczyciela, Prawo Pracy 2003, nr 10, s. 5). Pogląd powyższy

znajduje także swoje uzasadnienie w stanowisku Sądu Najwyższego. W uchwale z

10

dnia 14 czerwca 1994 r., I PZP 28/94 (OSNP 1994, nr 10, poz. 160) stwierdzono,

że zatrudnienie nauczyciela niezgodnie z przesłankami z art. 10 ust. 4 (obecnie ust.

7) Karty powoduje nawiązanie stosunku pracy na czas nieokreślony. Takie

stanowisko, pod rządami poprzednio obowiązujących wersji przepisów, wielokrotnie

prezentował w swoich orzeczeniach Sąd Najwyższy (por. wyrok z dnia 9 lutego

2000 r., I PKN 517/99, OSNP 2001, nr 13, poz. 432, uchwała z dnia 27 maja

1993 r., I PZP 14/93, OSNC 1993, nr 11, poz. 189). Poglądy te zachowują

aktualność także w obecnym stanie prawnym. Należy w tym miejscu jedynie

zauważyć, gdyż problem ten nie występuje w pytaniu prawnym (Sąd pyta bowiem o

nauczyciela kontraktowego), że zawarcie umowy o pracę na czas określony z

nauczycielem mianowanym lub dyplomowanym, przy jednoczesnym braku

spełnienia przesłanek wynikających z przepisu art. 10 ust. 7 Karty Nauczyciela,

takie postanowienia umowne zostaną zastąpione (art. 18 § 2 k.p. w związku z art.

91c Karty) przez unormowania prawa pracy. Zgodnie z jednolitymi poglądami

doktryny prawa pracy w takiej sytuacji należy przyjąć, że doszło do nawiązania

stosunku pracy z mianowania (tak J. Strusińska – Żukowska: Stosunek pracy…, s.

6, A. Barański, M. Szymańska, J. Rozwadowska - Skrzeczyńska, Ustawa Karta

Nauczyciela. Komentarz, Warszawa 2007, s. 138-139, K. Łapiński: Umowa o pracę

na czas określony w polskim i unijnym prawie pracy, Warszawa 2011, s. 228, J.

Strusińska - Żukowska: Stan nieczynny i ustanie nauczycielskiego stosunku pracy,

Prawo Pracy 2004, nr 12, s. 4). W każdym razie należy stwierdzić, że Sądy obu

instancji trafnie przyjęły o przekształceniu terminowego stosunku pracy w stosunek

pracy o charakterze bezterminowym.

W związku z powyższym nie ulega wątpliwości, że mając na uwadze

okoliczności faktyczne sprawy, nie mogło dojść do rozwiązania umowy na skutek

upływu czasu, na jaki była zawarta (art. 30 §1 pkt 4 k.p.). W tym stanie rzeczy

decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia problemu ma kwalifikacja prawna

zachowań pracodawcy w postaci wystawienia świadectwa pracy i niedopuszczenia

powoda do wykonywania pracy, będących rezultatem błędnego przekonania o

rozwiązaniu się umowy zawartej przez strony na czas określony. Należy również

wstępnie zauważyć, że rozwiązanie umowy terminowej na skutek upływu czasu na

jaki była zawarta wykazuje pewne podobieństwo do wygaśnięcia stosunku pracy.

11

Bowiem upływ czasu powoduje rozwiązanie umowy bez potrzeby dokonywania

dodatkowych czynności przez strony. Także do wygaśnięcia stosunku pracy

dochodzi w przypadku wystąpienia zdarzenia określonego w ustawie (np. k.p., KN),

a czynności np. dyrektora szkoły stwierdzające wygaśnięcie mają charakter

deklaratoryjny.

Kolejną część rozważań należy rozpocząć, że powszechnie i od dawna jest

akceptowany pogląd o względnej nieważności czynności prawnych rozwiązujących

stosunek pracy nawet jeżeli są one niezgodne z prawem (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 czerwca 2009 r., II PK 264/08). Do rozwiązania umowy o

pracę może również dojść na skutek niezgodnych z prawem czynności

konkludentnych pracodawcy. W takim przypadku pracownikowi przysługują

roszczenia przewidziane w przepisach prawa pracy. Zasadniczym problemem

wyjściowym musi więc być ocena zachowań pracodawcy w aspekcie wyrażenia

oświadczenia woli o zamiarze rozwiązania łączącego strony stosunku pracy.

Inaczej rzecz ujmując chodzi o ustalenie, czy wadliwe działania pracodawcy

doprowadziły do rozwiązania stosunku pracy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego od dawna przyjmuje się, że obowiązek

wystawienia przez pracodawcę świadectwa pracy, w związku z rozwiązaniem

stosunku pracy, w tym w związku z upływem czasu na jaki była zawarta umowa o

pracę, ma charakter wyłącznie techniczny. Wynika to z tego, że świadectwo pracy

jest wprawdzie bardzo istotnym dla pracownika dokumentem, ale zawiera jedynie

oświadczenie wiedzy, a nie zawiera natomiast oświadczeń woli (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 czerwca 1994 r., I PRN 29/94, OSNP 1994, nr 12, poz. 189).

Nie zawiera ono bowiem elementów ocennych, a jedynie fakty wskazane w

przepisie art. 97 k.p., samo przez się nie tworzy praw podmiotowych ani ich nie

pozbawia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1991 r., I PR 422/90,

Przegląd Sądowy 1993, nr 4, s. 93, czy z dnia 2 czerwca 2006 r., I PK 250/05,

OSNP 2007, nr 11-12, poz. 156). Należy ponadto pamiętać, że w uchwale z dnia 4

listopada 2009 r., I PZP 4/09 (OSNP 2010, nr 13-14, poz. 154) Sąd Najwyższy

jednoznacznie przyjął, że pracownik nie może skutecznie dochodzić sprostowania

świadectwa pracy w części dotyczącej stwierdzenia, że stosunek pracy został

rozwiązany przez pracodawcę z winy pracownika, kwestionując zgodność z

12

prawem tego rozwiązania, bez wystąpienia z powództwem o roszczenia z tytułu

niezgodnego z prawem rozwiązania stosunku pracy. Świadectwo pracy nie jest

dokumentem urzędowym i nie ma cech wyłączności w zakresie dowodowym (por.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1990 r., III PZP

15/90, OSNCP 199, nr 4, poz. 45).

Na podstawie powyższego należy jednoznacznie stwierdzić, że wydanie

świadectwa pracy nie może być uznane za przejaw woli pracodawcy rozwiązania

umowy o pracę, tym bardziej jeżeli wydanie to jest skutkiem błędnego przekonania

o upływie czasu na jaki była zawarta umowa terminowa.

W rozważanym kontekście Sąd Okręgowy wskazał na wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 maja 2000 r., I PKN 677/99, (OSNP 2001, nr 22, poz. 666).

Orzeczenie to nie stoi w sprzeczności z przedstawionym wyżej poglądem w

sprawie znaczenia wydania świadectwa pracy. Sąd Najwyższy przyjął bowiem, że

ze względu na szczególne okoliczności sprawy, w tym złożenie przez pracodawcę

dorozumianego oświadczenia woli o rozwiązaniu umowy o pracę bez

wypowiedzenia, może potwierdzać wystawienie pracownikowi świadectwa pracy.

Nie budzi żadnych wątpliwości, że samo niedopuszczenie pracownika do

pracy nie może być kwalifikowane jako czynność rozwiązująca istniejący stosunek

pracy (zob. argumenty użyte w glosie do wyroku z dnia 13 stycznia 2005 r., II PK

113/04 przez A. Drozda, OSP 2006, nr 3, poz. 26). W okolicznościach faktycznych

sprawy także nie można uznać, że niedopuszczenie pracownika do pracy przez

pracodawcę, pozostającego w błędnym przekonaniu o rozwiązaniu się umowy

terminowej z upływem okresu na jaki była ona zawarta, nie jest równoznaczne ze

złożeniem świadczenia woli o rozwiązaniu umowy o pracę (tak Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 13 stycznia 2005 r., II PK 113/04, OSNP 2005, nr 16, poz. 244).

Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że jeżeli doszło do

przekształcenia terminowej umowy o pracę w umowę na czas nieokreślony, to jej

rozwiązanie wymaga, choćby bezprawnego, oświadczenia woli jednej z jej stron. W

okolicznościach faktycznych sprawy oświadczenie to nie zostało złożone. Tym

samym nie doszło do skutecznego rozwiązania łączącego strony, bezterminowego

stosunku pracy. W tej sytuacji pracownikowi nie przysługują roszczenia o

przywrócenie do pracy lub odszkodowanie, a pracownik może skutecznie

13

dochodzić ustalenia istnienia stosunku pracy. Pogląd ten wspiera także

orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące roszczeń pracowniczych związanych z

przekształceniem trzeciej umowy na czas określony na podstawie art. 251

k.p.

Przepis ten nie ma wprawdzie zastosowania do nauczycieli jednak Sąd Najwyższy

rozstrzygał o bardzo podobnym problemie – roszczeniach z trwającej

(przekształconej) umowy o pracę, która nie został rozwiązana poprzez złożenie

stosownego oświadczenia woli. W wyroku z dnia 21 września 2011 r., II PK 36/11

(niepublikowany) stwierdzono, że w polskim porządku prawnym w sytuacji, gdy

stosunek pracy nie został rozwiązany przez którąkolwiek ze stron, ale pracodawca

nie wywiązuje się ze swojego podstawowego obowiązku dopuszczenia pracownika

do pracy, to pracownikowi przysługuje roszczenie o dopuszczenie do pracy, a nie o

przywrócenie do pracy (restytucję stosunku pracy). Pogląd ten został również

wsparty w uzasadnieniu koniecznością prounijnego interpretowania przepisów

krajowych. Identyczne stanowisko w tej kwestii zajmował także Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 4 października 1994 r., I PRN 72/94 (OSNP 1995, nr 4, poz. 47),

które było podtrzymane wprost w wyrokach z dnia 10 września 1997 r., I PKN

233/97 (OSNP 1998, nr 12, poz. 355), z dnia 7 lipca 2000 r., I PKN 721/99 (OSNP

2002, nr 2, poz. 37), czy z dnia 4 września 2007 r., I PK 104/07 (LEX nr 375721).

Wbrew pozorom (samym tezom) pogląd powyższy nie stoi w sprzeczności z

rozstrzygnięciami wyroków Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., II PK

56/08 (OSNP 2010, nr 5-6, poz. 61), czy z dnia 26 czerwca 2012 r., II PK 277/11

(OSNP 2013, nr 13-14, poz. 154). W okolicznościach obu tych spraw przyjmowano

bowiem, że doszło do rozwiązania stosunku pracy wskutek przyjętej kwalifikacji

zachowań pracownika i pracodawcy.

Stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w niniejszej uchwale nie stoi

więc w sprzeczności z dotychczasowym orzecznictwem, dotyczącym roszczeń

pracowniczych w związku z „rozwiązaniem” przekształconej umowy na czas

określony (por. też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2013 r., III PZP

2/13). Różne rozstrzygnięcia wynikają bowiem z tego, że w różnych

okolicznościach poszczególnych spraw ustalano, że doszło do rozwiązania umowy

o pracę, a w innych przeciwnie.

14

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.