II UK 96/13

Sygn. akt II UK 96/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku B. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek chorobowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 15 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 czerwca 2012 r. Sąd Rejonowy zmienił decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 stycznia 2012 r. i przyznał B. G. prawo do

zasiłku chorobowego za okres od 20 maja 2011 r. do 27 maja 2011 r. oraz od 17

2

czerwca 2011 r. do 14 września 2011 r. od podstawy wymiaru 5.000 zł. Podstawę

rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Wnioskodawczyni od kilkunastu lat prowadzi pozarolniczą działalność

gospodarczą w zakresie usług rehabilitacyjnych. W okresie od 1 maja 2008 r. do 30

kwietnia 2011 r. była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w Centrum Chorób

Serca „M.” w wymiarze pełnego etatu i jednocześnie prowadziła działalność

gospodarczą. W tym okresie z tytułu prowadzonej działalności wnioskodawczyni

opłacała składki na ubezpieczenie zdrowotne, a pracodawca uiszczał składki na

obowiązkowe ubezpieczenia społeczne z tytułu jej zatrudnienia. W związku ze

zmianami organizacyjnymi pracodawcy, od 1 maja 2011 r. wnioskodawczyni

wykonuje na jego rzecz usługi w ramach prowadzonej przez siebie działalności

gospodarczej. Ze wskazaną datą wnioskodawczyni zgłosiła się do dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej,

opłacając składki na ubezpieczenia społeczne od zadeklarowanej jako podstawa

wymiaru składek kwoty 5.000 zł. Zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił

wnioskodawczyni prawa do zasiłku chorobowego za wskazane w niej okresy od

podstawy wymiaru w kwocie 5.000 zł i przyznał jej prawo do tego zasiłku od

podstawy w kwocie 2.015,40 zł.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy, powołując się na art. 49

pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U.

z 2010 r. Nr 77, poz. 512 ze zm., dalej: „ustawa zasiłkowa”), uznał, że jego literalne

brzmienie wskazuje, iż podstawę wymiaru zasiłku dla osób prowadzących

działalność gospodarczą stanowi najniższa podstawa wymiaru składek na

ubezpieczenie chorobowe tylko wówczas, gdy niezdolność do pracy powstała w

pierwszym miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego. Tymczasem

powódka była ubezpieczona wcześniej jako osoba prowadząca działalność

gospodarczą, a od 1 maja 2008 r. do 30 kwietnia 2011 r. jako pracownik. Zatem

powstanie niezdolności do pracy w maju 2011 r., po zmianie tytułu ubezpieczenia

chorobowego, nie może być rozumiane jako niezdolność do pracy powstała w

pierwszym miesiącu kalendarzowym tego ubezpieczenia. Nie można przyjąć, że

3

wskazany przepis różnicuje ubezpieczenie chorobowe obowiązkowe od

dobrowolnego, skoro takie zróżnicowanie z niego nie wynika.

W uwzględnieniu apelacji organu rentowego, wyrokiem z dnia 15 listopada

2012 r. Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że

oddalił odwołanie wnioskodawczyni.

Sąd drugiej instancji wskazał, że spór dotyczył „zasad obliczania podstawy

wymiaru zasiłku macierzyńskiego, którego ryzyko ziściło się w pierwszym miesiącu

podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, a więc prawidłowego

zastosowania art. 49 ustawy zasiłkowej”. W myśl pkt 1 tego przepisu, jeżeli

niezdolność do pracy powstała w pierwszym miesiącu kalendarzowym

ubezpieczenia chorobowego, podstawę wymiaru zasiłku stanowi najniższa

podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, po odliczeniach, o

których mowa w art. 3 pkt 4 - dla ubezpieczonych, dla których określono najniższą

podstawę wymiaru składek. W ocenie Sądu odwoławczego, art. 49 pkt 1 ustawy

zasiłkowej należy interpretować ściśle. Rozróżnienie ubezpieczenia chorobowego

dobrowolnego i obowiązkowego wynika z okoliczności, że powołany przepis

znajduje się w rozdziale 9 ustawy, zatytułowanym „Zasady ustalania podstawy

wymiaru zasiłków przysługujących ubezpieczonym niebędącym pracownikami”.

Dotyczy on zatem wyłącznie dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, a okresy

obowiązkowego ubezpieczenia z tytułu wykonywania zatrudnienia na podstawie

umowy pracę, poprzedzające okres dobrowolnego ubezpieczenia, nie stanowią o

wyłączeniu zastosowania art. 49 ustawy zasiłkowej. Skoro maj 2011 r. był dla

wnioskodawczyni pierwszym miesiącem jej dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego, przepis ten znajduje do niej zastosowanie. Sąd drugiej instancji

powołał się w tym zakresie na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2012 r.,

II UK 36/12, w którym wyrażono pogląd, że podstawę wymiaru zasiłku

macierzyńskiego, do którego prawo powstało w pierwszym miesiącu

kalendarzowym niepoprzedzonego innym ubezpieczeniem dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej,

określa art. 49 pkt 1 ustawy zasiłkowej jako najniższą podstawę wymiaru składek

na to ubezpieczenie po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4 tej ustawy, bez

względu na wysokość kwoty zadeklarowanej na podstawie art. 18 ust. 8 lub 18a ust.

4

1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., dalej: „ustawa

systemowa”). W ocenie Sądu Okręgowego, jest to zatem wyjątek od zasady, że

świadczenia z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego wyliczane są od kwoty

zadeklarowanej.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawczyni zarzuciła:

I. naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie: 1) art. 328 § 2 w związku z

art. 391 § 1 k.p.c., przez wadliwe uzasadnienie orzeczenia nieuwzględniające

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 maja 2012 r., P 12/10; 2) art. 386 § 1

k.p.c., przez uwzględnienie apelacji mimo jej bezzasadności; 3) art. 386 § 2 k.p.c.,

przez wydanie orzeczenia i nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 24 maja 2012 r., P 12/10; 4) art. 385 k.p.c., przez jego niezastosowanie mimo

bezzasadności apelacji; II. naruszenie prawa materialnego, tj.: 1) art. 32 ust. 1 w

związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, przez jego niezastosowanie;

2) art. 48 ustawy zasiłkowej, przez błędną wykładnię i nieuwzględnienie wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 maja 2012 r., P 12/10, stwierdzającego

niezgodność przepisu z Konstytucją RP; 3) art. 49 pkt 1 ustawy zasiłkowej, przez

błędną wykładnię i uznanie, że wnioskodawczyni nie podlegała wcześniej

ubezpieczeniu chorobowemu, od którego zależała wysokość świadczenia; 4) art. 52

w związku z art. 36 ust. 2 ustawy zasiłkowej, przez błędną wykładnię i

nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 maja 2012 r.,

P 12/10, stwierdzającego niezgodność przepisu z Konstytucją RP; 5) art. 3 pkt 1

ustawy zasiłkowej, przez jego niezastosowanie i nieuznanie, że tytuł ubezpieczenia

chorobowego odnosi się zarówno do osób zatrudnionych, jak i osób prowadzących

działalność gospodarczą.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie i zmianę

zaskarżonego wyroku, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

5

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona, aczkolwiek nie wszystkie

podniesione w niej zarzuty mogą być uznane za trafne.

W pierwszej kolejności niezasadne są zarzuty obrazy przepisów

postępowania. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że

uzasadnienie wyroku wyjaśnia przyczyny, dla jakich orzeczenie zostało wydane i

jest sporządzane już po wydaniu wyroku. Zatem wynik sprawy z reguły nie zależy

od tego, jak napisane zostało uzasadnienie i czy zawiera ono wszystkie wymagane

elementy. W konsekwencji kasacyjny zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art.

391 § 1 k.p.c. może być usprawiedliwiony tylko w tych wyjątkowych okolicznościach,

w których treść uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji uniemożliwia

całkowicie dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania

orzeczenia lub w przypadku zastosowania prawa materialnego do niedostatecznie

jasno ustalonego stanu faktycznego, a więc w przypadku, gdy rażące naruszenie

zasad sporządzenia uzasadnienia przez sąd drugiej instancji powoduje niemożność

kontroli kasacyjnej orzeczenia (por. np. wyrok z dnia 18 października 2011 r., II UK

51/11, LEX nr 1110977 i przywołane w nim orzeczenia). Takich wadliwości

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku skarżąca nie zarzuca, natomiast

nieuwzględnienie przez Sąd drugiej instancji wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie

leży w płaszczyźnie art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Z kolei art. 385 oraz

art. 386 § 1 k.p.c. nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej. Sąd

Najwyższy przyjmuje, że przytoczone przepisy, jako adresowane do sądu drugiej

instancji, przesądzają o tym, w jaki sposób ma on rozstrzygnąć sprawę, jeżeli

stwierdzi, że apelacja jest bezzasadna, bądź że powinna być uwzględniona. O ich

naruszeniu można zatem mówić wtedy, gdy sąd odwoławczy stwierdzi, że apelacja

jest niezasadna, a ją uwzględni lub gdy uzna apelację za zasadną i jej nie

uwzględni. Sąd drugiej instancji nie narusza natomiast wskazanych przepisów,

jeżeli uwzględni apelację na podstawie oceny, że jest ona zasadna, niezależnie od

twierdzenia strony że była ona bezzasadna. Ocena zasadności lub bezzasadności

apelacji w istocie wiąże się z prawidłowym zastosowaniem innych przepisów

postępowania lub prawa materialnego przez sąd drugiej instancji w danej sprawie.

Zarzuty obrazy wymienionych przepisów nie mogą być zatem skuteczne, jeżeli nie

zostały jednocześnie (w związku z nimi) podniesione naruszenia innych przepisów

6

postępowania lub prawa materialnego prowadzące do wniosku, że sąd drugiej

instancji błędnie ocenił zasadność lub niezasadność apelacji (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 2 marca 2011 r., II PK 202/10, LEX nr 817516 oraz

postanowienie tego Sądu z dnia 21 lutego 2013 r., IV CSK 385/12, LEX nr 1311809

i powołane w nich orzeczenia). Natomiast art. 386 § 2 k.p.c. statuuje obowiązek

sądu odwoławczego uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji wówczas, gdy

stwierdzi on takie wady orzeczenia lub postępowania pierwszoinstancyjnego,

których nie może sam usunąć. Podstawy nieważności postępowania, o których

stanowi art. 386 § 2 k.p.c. wymienione zostały w art. 379 k.p.c. i nie należy do nich

„wydanie orzeczenia i nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego”.

Niezasadny jest również, powołany w ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego, zarzut obrazy art. 3 pkt 1 ustawy zasiłkowej, Sąd drugiej instancji nie

uznał bowiem, że prowadzenie działalności gospodarczej nie jest tytułem

ubezpieczenia chorobowego, ale trafnie przyjął, że prowadzenie takiej działalności

stanowi tytuł ubezpieczenia chorobowego na zasadach dobrowolności, odrębny od

tytułu zatrudnienia pracowniczego, rodzącego obowiązek takiego ubezpieczenia.

Bezzasadny jest wreszcie zarzut naruszenia art. 52 w związku z art. 36 ust. 2

ustawy zasiłkowej, gdyż został on sformułowany w oderwaniu od stanu faktycznego

sprawy. Po pierwsze - art. 52 ustawy zasiłkowej odnosi się do świadczenia

rehabilitacyjnego, zasiłku macierzyńskiego i zasiłku opiekuńczego, zaś przedmiot

postępowania w sprawie, w której wniesiona została rozpoznawana skarga

kasacyjna, stanowi wysokość należnego skarżącej zasiłku chorobowego, a po

drugie - art. 36 ust. 2 ustawy zasiłkowej odnosi się do sytuacji, w której niezdolność

do pracy powstała przed upływem 12 miesięcy ubezpieczenia chorobowego

(aktualnego), ale po upływie pełnego miesiąca takiego ubezpieczenia. Tymczasem

z poczynionych w sprawie ustaleń, którymi Sąd Najwyższy jest związany z mocy art.

39813

§ 2 k.p.c. wynika, że niezdolność skarżącej do pracy powstała przed upływem

pełnego miesiąca ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej. Wypływająca z art. 36 ust. 2 w związku z art. 48 ust. 2 ustawy

zasiłkowej reguła ustalania wysokości zasiłku chorobowego nie znajduje zatem w

przypadku skarżącej zastosowania.

7

Zasadne są natomiast pozostałe zarzuty obrazy prawa materialnego. Rację

ma skarżąca wywodząc, że pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 6 września 2012 r., II UK 36/12 (LEX nr 1218196), do którego odwołał się Sąd

drugiej instancji przy rozstrzyganiu sprawy, odnosi się do stanu faktycznego, w

którym prawo do zasiłku macierzyńskiego powstało w pierwszym miesiącu

kalendarzowym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, niepoprzedzonego

innym ubezpieczeniem chorobowym (podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28

sierpnia 2012 r., II UK 34/12, OSNP 2013, nr 15-16, poz. 184). Tymczasem, jak

wynika z ustaleń poczynionych w sprawie, w której wniesiona została

rozpoznawania skarga kasacyjna, bezpośrednio przed objęciem skarżącej

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym z tytuł prowadzenia działalności

gospodarczej podlegała ona obowiązkowi ubezpieczenia chorobowego z tytułu

pozostawania w stosunku pracy.

Przepis art. 4 ust. 1 ustawy zasiłkowej ustanawia okresy wyczekiwania

poprzedzającego nabycie prawa do zasiłku chorobowego (30 dni dla pracowników i

90 dni dla osób ubezpieczonych dobrowolnie), jednakże z mocy ust. 2 tego artykułu

do okresów ubezpieczenia chorobowego z danego tytułu wlicza się poprzednie

okresy ubezpieczenia chorobowego (zarówno obowiązkowego jak i dobrowolnego),

jeżeli przerwa pomiędzy nimi nie przekroczyła 30 dni lub była spowodowana

urlopem wychowawczym, urlopem bezpłatnym albo odbywaniem czynnej służby

wojskowej przez żołnierza niezawodowego. W takiej sytuacji, w przypadku

powstania niezdolności do pracy w pierwszym miesiącu kalendarzowym aktualnego

ubezpieczenia chorobowego, sposób ustalania wysokości zasiłku chorobowego

został zróżnicowany w zależności od tego, czy ubezpieczony podlega temu

ubezpieczeniu obowiązkowo z tytułu pozostawania w stosunku pracy, czy też został

nim objęty na zasadach dobrowolności z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej. Do tej pierwszej sytuacji zastosowanie znajduje zasada wynikająca z

art. 37 ust. 1 ustawy, zgodnie z którą podstawę wymiaru zasiłku chorobowego

stanowi wynagrodzenie, które ubezpieczony będący pracownikiem osiągnąłby,

gdyby pracował pełny miesiąc kalendarzowy. Przepis art. 48 ust. 2 (podobnie jak

art. 52) ustawy zasiłkowej nie odsyła do odpowiedniego stosowania tej zasady w

stosunku do osób niebędących pracownikami. Dla tych ubezpieczonych reguły

8

ustalania wysokości zasiłku chorobowego ustanawia art. 49. Przepis ten w

odniesieniu do osób, dla których ustalono najniższą podstawę wymiaru składek (w

tym osób prowadzących działalność gospodarczą), nakazuje ustalać podstawę

wymiaru zasiłku chorobowego od tej właśnie najniższej podstawy wymiaru składek

na ubezpieczenie chorobowe, po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4

ustawy.

To zróżnicowanie sytuacji ubezpieczonych będących pracownikami oraz

ubezpieczonych dobrowolnie zakwestionował Trybunał Konstytucyjny w wyroku z

dnia 24 maja 2012 r., P 12/10 (OTK-A 2012, nr 5, poz. 52) w odniesieniu do tych

osób prowadzących działalność gospodarczą, których dobrowolne ubezpieczenie

chorobowe z tytułu prowadzenia takiej działalności poprzedzone było -

bezpośrednio, albo z krótką przerwą - ubezpieczeniem chorobowym z innego tytułu,

w szczególności z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Trybunał Konstytucyjny

orzekł, że art. 48 ust. 2 i art. 52 ustawy zasiłkowej w zakresie, w jakim nie

przewidują odpowiedniego stosowania art. 37 ust. 1 tej ustawy przy ustalaniu

podstawy wymiaru zasiłków chorobowego i macierzyńskiego należnych

ubezpieczonemu, dobrowolnie podlegającemu ubezpieczeniu chorobowemu z

tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, którego niezdolność do

pracy powstała przed upływem pełnego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia

chorobowego z tego tytułu, w sytuacji gdy było ono poprzedzone ubezpieczeniem

chorobowym z innego tytułu, są niezgodne z art. 32 ust. 1 w związku z wynikającą z

art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej zasadą sprawiedliwości społecznej. W

motywach tego wyroku Trybunał stwierdził, że zmiana tytułu ubezpieczenia

chorobowego nie przerywa jego biegu, a osoba rzetelnie uiszczająca składki

pozostaje ubezpieczona niezależnie od tytułu, z jakiego te składki odprowadza. Z

punktu widzenia prawa do zasiłku chorobowego w określonej wysokości, istotne

jest podleganie ubezpieczeniu chorobowemu oraz ponoszenie ciężaru

ekonomicznego składek na nie (ich terminowe opłacanie przez osobę prowadzącą

działalność gospodarczą albo potrącanie z wynagrodzenia pracownika) przez

określony czas. Niedopuszczalne jest natomiast różnicowanie wysokości zasiłków

należnych ubezpieczonym, wynikające tylko ze zmiany tytułu ubezpieczenia. W

konsekwencji niedopuszczalna jest sytuacja, w której obywatel zmieniający tytuł

9

ubezpieczenia, w razie niezdolności do pracy z powodu choroby przed upływem

pełnego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego z nowego tytułu,

otrzymuje świadczenie rażąco niższe od świadczenia, na które uczciwie

„zapracował” potrąconymi z jego wynagrodzenia składkami za poprzedni okres

(okresy) ubezpieczenia, znajdując się w sytuacji gorszej nie tylko od pracownika,

który podlegał ubezpieczeniu chorobowemu krócej niż miesiąc, ale nawet od byłego

pracownika, który w pewnych okolicznościach ma prawo do zasiłku również po

ustaniu ubezpieczenia. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny zajął stanowisko, że

zaskarżone przepisy, w zakresie objętym wyrokiem, tracą domniemanie

konstytucyjności i powinny być stosowane przez organy państwa, w szczególności

przez sądy, w sposób zgodny z Konstytucją.

Powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego został ogłoszony w Dzienniku

Ustaw z dnia 1 czerwca 2012 r., a zatem wynikający z niego stan prawny powinien

być uwzględniony przez Sąd drugiej instancji (art. 190 Konstytucji RP) przy

dokonywaniu wykładni art. 49 pkt 1 ustawy zasiłkowej. Stwierdzenie przez Trybunał

niekonstytucyjności art. 48 ust. 2 tej ustawy w zakresie określonym w wyroku z dnia

24 maja 2012 r., P 12/10, nakazywało dokonanie wykładni art. 49 pkt 1 tej ustawy,

zgodnie z którą przepis ten reguluje ustalanie wysokości zasiłku chorobowego dla

osób przystępujących do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej po raz pierwszy. Jego zakresem nie są

natomiast objęte osoby, których dobrowolne ubezpieczenie chorobowe z tytułu

takiej działalności było poprzedzone - bezpośrednio lub z przerwą nie dłuższą niż

określona w art. 4 ust. 2 ustawy - ubezpieczeniem chorobowym z innego tytułu.

Ubocznie należy zwrócić uwagę, że - celem dostosowania systemu prawa do

wyroku Trybunału Konstytucyjnego - ustawą z dnia 21 czerwca 2013 r. o zmianie

ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa (Dz. U. z 2013 r., poz. 996) dokonano zmiany art. 49 ustawy

zasiłkowej. Ustawa zmieniająca wejdzie w życie z dniem 1 grudnia 2013 r.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 39815

§

1 k.p.c.

10