III KK 161/13

Sygn. akt III KK 161/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący)

SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca)

SSN Andrzej Stępka

Protokolant Anna Korzeniecka-Plewka

w sprawie P. D.

oskarżonego art. 212 § 1 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 4 października 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę oskarżonego

od wyroku Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 14 stycznia 2013 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w H.

z dnia 27 września 2012 r.,

1.uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok

Sądu Rejonowego w H. w odniesieniu do P. D., a także w oparciu

o przepis art. 435 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k., co do J. R. i na

podstawie art. 17 § 1 pkt.9 k.p.k. postępowanie karne w stosunku

do obu oskarżonych umarza,

2. kosztami procesu w sprawie obciąża oskarżyciela

prywatnego J. B., za wyjątkiem kosztów sądowych postępowania

kasacyjnego, którymi obciąża Skarb Państwa.

2

UZASADNIENIE

P. D. został oskarżony o to, że: w H., w okresie od dnia 13 stycznia 2006 r.

do dnia 23 maja 2008 r., w czasie składania zeznań w postępowaniu

przygotowawczym jako świadek, a następnie na rozprawie, sygn. akt IV K …/07,

Sądu Rejonowego w H. pomówił oskarżyciela prywatnego J. B., że dokonywał

kradzieży energii cieplnej w okresie od 2003 r. do 13 stycznia 2006 r. wykonując

nielegalne przyłącze do węzła cieplnego znajdującego się w piwnicy pod

budynkiem pomieszczeń oskarżyciela prywatnego, co poniżyło pokrzywdzonego w

opinii publicznej, to jest o przestępstwo z art. 212 § 1 k.k.

J. R. został oskarżony o to, że w H., w okresie od 2006 r. do 2008 r., w

czasie składania jako świadek zeznań w postępowaniu przygotowawczym jak

również w postępowaniu sądowym w sprawie, sygn. akt IV K ../07, Sądu

Rejonowego w H. na rozprawach w dniach 24 sierpnia 2006 r. i 9 listopada 2008 r.

pomówił oskarżyciela prywatnego J. B., iż ten dokonał kradzieży energii cieplnej na

jego szkodę, co poniżyło pokrzywdzonego w opinii publicznej, to jest o

przestępstwo z art. 212 § 1 k.k.

Sąd Rejonowy w H. wyrokiem z dnia 27 września 2012 r., ustalił, iż

zachowanie P. D. objęte oskarżeniem polegało na tym, że:

I. w dniu 13 stycznia 2006 r. w H., w trakcie składania zawiadomienia o popełnieniu

przestępstwa i zeznań przed funkcjonariuszem Komendy Powiatowej Policji w H.

pomówił J. B. o to, że ten w okresie od 2003 r. daty bliżej nieustalonej do 13

stycznia 2006 r., po wykonaniu nielegalnego przyłącza do węzła ciepłowniczego,

dokonywał kradzieży energii cieplnej na szkodę Wojskowej Agencji Mieszkaniowej i

najemców pomieszczeń budynku przy ul. D., co mogło poniżyć J. B. w opinii

publicznej i stanowiło występek wyczerpujący dyspozycję art. 212 § 1 k.k.;

II. w dniu 22 września 2006 r. w H., zeznając jako świadek podczas rozprawy

głównej w sprawie, sygn. akt IV K ../06, toczącej się przed Sądem Rejonowym w H.

potwierdził treść swoich zeznań z dnia 13 stycznia 2006 r. zawierających

stwierdzenia o kradzieży energii cieplnej przez J. B. w okolicznościach opisanych w

punkcie I, co mogło poniżyć wymienionego w opinii publicznej i stanowiło występek

wyczerpujący dyspozycję art. 212 § 1 k.k.;

3

III. w dniu 23 maja 2008 r. w H., zeznając jako świadek podczas rozprawy głównej

w sprawie, sygn. akt IV K … /07, toczącej się przed Sądem Rejonowym w H.

potwierdził treść swoich zeznań z dnia 13 stycznia 2006 r. zawierających

stwierdzenia o kradzieży energii cieplnej przez J. B. w okolicznościach opisanych w

punkcie I, co mogło poniżyć wymienionego w opinii publicznej i stanowiło występek

wyczerpujący dyspozycję art. 212 § 1 k.k.

Jednocześnie ustalił, iż zachowanie J. R. objęte oskarżeniem polegało na

tym, że:

IV. w dniu 8 marca 2006 r. w H., składając zeznania jako świadek w postępowaniu

przygotowawczym, sygn. akt Ds. …/06/S, zeznał, iż J. B., pomimo rozwiązania

umowy z Wojskową Agencją Mieszkaniową na dostarczanie energii cieplnej, nie

zdemontował przyłącza do węzła ciepłowniczego i nadal z tej energii korzystał

bezumownie, czym działał na jego szkodę, co mogło poniżyć J. B. w opinii

publicznej i stanowiło występek wyczerpujący dyspozycję art. 212 § 1 k.k.;

V. w dniu 24 sierpnia 2006 r. w H., składając zeznania przed Sądem Rejonowym w

H. jako świadek w sprawie, sygn. akt IV K …/06, na rozprawie

głównej potwierdził swe twierdzenia zawarte w zeznaniach z dnia 8 marca

2006 r. o bezumownym korzystaniu przez J. B. z energii cieplnej w sposób opisany

w punkcie IV na jego szkodę, co mogło poniżyć J. B. w opinii publicznej i stanowiło

występek wyczerpujący dyspozycję art. 212 § 1 k.k.;

VI. w dniu 9 listopada 2007 r. w H., składając zeznania przed Sądem Rejonowym w

H. jako świadek w sprawie, sygn. akt IV K …/07, na rozprawie głównej

potwierdził swe twierdzenia zawarte w zeznaniach z dnia 8 marca 2006 r. o

bezumownym korzystaniu przez J. B. z energii cieplnej w sposób opisany w

punkcie IV na jego szkodę, co mogło poniżyć J. B. w opinii publicznej i stanowiło

występek wyczerpujący dyspozycję art. 212 § 1 k.k.

W związku z tym Sąd Rejonowy w stosunku do P. D.: na podstawie art. 66 §

1 i 2 k.k. w zw. z art. 67 § 1 k.k. postępowanie karne o czyny opisane w punkcie I,

II i III warunkowo umorzył na okres dwóch lat tytułem próby. Na podstawie art. 67 §

3 k.k. w zw. z art. 39 pkt 7 k.k. w zw. z art. 49 § 1 k.k. zasądził od oskarżonego na

rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej

świadczenie pieniężne w kwocie 300 złotych, zaś na podstawie art. 67 § 3 k.k. w

4

zw. z art.72 § 1 pkt 2 k.k. zobowiązał oskarżonego do przeproszenia oskarżyciela

prywatnego J. B. poprzez umieszczenie na własny koszt 2 ogłoszeń w programie

H. Telewizji Kablowej treści następującej: „P. D. przeprasza J.B. za wygłaszane

pomówienia, że wymieniony w okresie od 2003 r. do 13 stycznia 2006 r. w H. przy

ul. D. dokonywał kradzieży energii cieplnej, co w rzeczywistości nie miało miejsca” -

w okresie 30 dni od daty uprawomocnienia wyroku, z częstotliwością 1 ogłoszenia

miesięcznie w czasie między godziną 15.00 a 22.00 oraz zasądził od oskarżonego

P. D. na rzecz J. B. poniesione przez oskarżyciela prywatnego koszty procesu.

Również wobec J. R. Sąd Rejonowy na podstawie art. 66 § 1 i 2 k.k. w zw. z

art. 67 § 1 k.k. postępowanie karne o czyny opisane w punkcie IV, V i VI

warunkowo umorzył na okres jednego roku tytułem próby. Na podstawie art. 67 § 3

k.k. w zw. z art. 39 pkt 7 k.k. w zw. z art. 49 § 1 k.k. zasądził od oskarżonego na

rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej

świadczenie pieniężne w kwocie 100 złotych oraz zasądził od oskarżonego J. R. na

rzecz J. B. poniesione przez niego koszty procesu.

Od powyższego wyroku apelację wnieśli obrońcy obydwu oskarżonych, przy

czym obrońca oskarżonego P. D. zarzucił orzeczeniu Sądu I instancji naruszenie

prawa materialnego, a mianowicie art. 212 § 1 k.k. przez przyjęcie, że czyny

opisane w pkt od I do III wyroku wyczerpują dyspozycję powołanego przepisu,

podczas gdy czyny te realizują znamiona występku opisanego w art. 234 k.k. W

związku z tym dopatrując się wystąpienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej

określonej w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. wniósł on o

uchylenie zaskarżonego orzeczenia i umorzenie postępowania przeciwko temu

oskarżonemu z powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela.

Sąd Okręgowy w Z. wyrokiem z dnia 27 września 2012 r. , utrzymał w mocy

zaskarżony wyrok, uznając obie apelacje za oczywiście bezzasadne. Nadto

zasądził od oskarżonych P. D. i J. R. na rzecz J. B. poniesione przez niego koszty

procesu za II instancję oraz zwolnił oskarżonych od ponoszenia kosztów sądowych

za postępowanie odwoławcze.

Powyższy wyrok zaskarżył kasacją obrońca oskarżonego P. D., który

zarzucił orzeczeniu Sądu odwoławczego rażące naruszenie prawa procesowego, a

mianowicie:

5

- art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. przez merytoryczne

rozstrzygnięcie sprawy i utrzymanie w mocy wyroku Sądu Rejonowego, w

okolicznościach, gdy skargę o występek ścigany z oskarżenia publicznego wniósł

oskarżyciel prywatny, co zobowiązywało Sąd do uchylenia zaskarżonego

orzeczenia na posiedzeniu i umorzenia postępowanie w sprawie.

Podnosząc ten zarzut na podstawie art. 537 § 1 i 2 k.p.k. skarżący wniósł o

uchylenie zaskarżonego orzeczenia w stosunku do P. D. i umorzenie

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja obrońcy skazanego okazała się zasadna. Na wstępie należy

przypomnieć, że rozdział 52 k.p.k. reguluje przebieg postępowania szczególnego,

w którym możliwość wniesienia aktu oskarżenia zagwarantowano

pokrzywdzonemu, uzależniając wszczęcie postępowania jurysdykcyjnego od jego

woli, przy czym uprawnienie to zgodnie z treścią art. 59 § 1 k.p.k. obejmuje tylko

sprawy o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego. Niewątpliwie do tej

grupy przestępstw należy przestępstwo zniesławienia określone w art. 212 § 1 k.k.

o czym przekonuje jego § 4. Nie oznacza to jednak, że każda wypowiedź

zniesławiająca pokrzywdzonego wyczerpuje dyspozycję tego przepisu. Zgodnie z

treścią art. 212 § 1 k.k. odpowiada za zniesławienie ten, kto pomawia inną osobę,

grupę osób, instytucję, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą

osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w

opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska,

zawodu lub rodzaju działalności. Niewątpliwie takie wypowiedzi zniesławiające w

formie fałszywego oskarżenia mogą pojawiać się także w zeznaniach składanych w

charakterze świadka przed organem powołanym do ścigania lub orzekania w

sprawach o przestępstwo. Właśnie taka sytuacja wystąpiła w sprawie niniejszej,

ponieważ według zarzutu aktu oskarżenia pomówienie J. B. przez oskarżonych o

kradzież energii elektrycznej, tj. o przestępstwo z art. 278 § 5 k.k., nastąpiło w

trakcie składanych przez nich zeznań w charakterze świadków przed

funkcjonariuszem Komendy Powiatowej Policji w H. oraz przed Sądem Rejonowym

w H., a zatem przed organami powołanymi odpowiednio do ścigania i orzekania w

sprawach o przestępstwo. W analizowanej sytuacji doszło do realizacji znamion

6

dwóch typów czynów zabronionych - zniesławienia z art. 212 § 1 k.k. i fałszywego

oskarżenia z art. 234 k.k. Pomiędzy zakresami znamion wskazanych przestępstw

występuje stosunek wykluczania oparty o zasadę lex consumens derogat legi

consumptae, stanowiącą jedną z reguł wyłączania wielości ocen. Przepisem

pochłoniętym jest tu art. 212 § 1 k.k. (zob. A. Zoll (red.): Kodeks karny. Część

szczególna, Komentarz, Tom II, Warszawa 2008, s.799). Oznacza to, że wszystkie

czyny oskarżonych stanowiły wyłącznie przestępstwa z art. 234 k.k. Zbliżony

pogląd, z tym, że w zakresie oceny prawnej wyjaśnień oskarżonego fałszywie

pomawiającego przed sądem inną osobę o współudział w dokonanym przez niego

przestępstwie wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 stycznia 2006 r., sygn.

akt I KZP 49/05, (publ. OSNKW 2006/2/12).

W związku z tym opis czynów przypisanych obydwu oskarżonym przyjęty

przez Sąd I instancji i zaakceptowany przez Sąd odwoławczy pozwala uznać, że w

istocie postępowanie karne wszczęte na skutek prywatnego aktu oskarżenia

toczyło się o przestępstwo z art. 234 k.k., które ściganie jest z oskarżenia

publicznego. Należy podkreślić, że sąd orzekający nie jest związany opisem czynu

oraz jego kwalifikacją zaproponowaną w akcie oskarżenia i ma obowiązek

analizowania tego, jaki w istocie jest przedmiot toczącego się postępowania, m. in.

pod kątem, czy zostało ono wszczęte na skutek skargi uprawnionego oskarżyciela,

albowiem wniesienie aktu oskarżenia przez pokrzywdzonego w sprawie błędnie

uznanej przez autora skargi za czyn ścigany z oskarżenia prywatnego, w sytuacji

gdy z jego opisu jednoznacznie wynika, że stanowi on przestępstwo ściągane z

oskarżenia publicznego powoduje, że zachodzi ujemna przesłanka procesowa z

art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. w postaci braku skargi uprawnionego oskarżyciela. W takiej

sytuacji procesowej Sąd pierwszej instancji już po wniesieniu aktu oskarżenia

powinien był umorzyć postępowanie postanowieniem na posiedzeniu (art.339 § 3

pkt 1 k.p.k.), ewentualnie wyrokiem w przypadku stwierdzenia tej okoliczności na

rozprawie, po rozpoczęciu przewodu sądowego (art. 414 § 1 k.p.k.). Ponieważ Sąd

Rejonowy przeoczył wystąpienie negatywnej przesłanki procesowej i rozpoznał

sprawę, to Sąd Okręgowy obowiązany był zbadać z urzędu, w ramach kontroli

odwoławczej wyroku, niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów,

czy w sprawie niniejszej wystąpiła okoliczność wskazana w art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.,

7

skoro stanowi ona bezwzględną przyczynę odwoławczą określoną w art. 439 § 1

pkt 9 k.p.k. Trzeba przypomnieć, że właśnie taki zarzut został sformułowany w

wywiedzionej apelacji obrońcy oskarżonego P. D. Sąd odwoławczy odnosząc się

do tego zarzutu uznał, że narusza on interesy procesowe oskarżonego P. D. i łamie

ustawowy nakaz działania obrońcy na korzyść oskarżonego określony w art. 86 § 1

k.p.k. (str.10-11 uzasadnienia Sądu odwoławczego), jednak w swej argumentacji

wprost nie odniósł się do zagadnienia związanego z wystąpieniem bezwzględnej

podstawy odwoławczej wskazanej w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., lecz pośrednio

sugerował, że uwzględnienie apelacji obrońcy było niemożliwe z przyczyn

wskazanych w art. 439 § 2 k.p.k., ponieważ w dalszej perspektywie,

doprowadziłoby do niekorzystnych dla oskarżonego następstw w postaci wdrożenia

postępowania o przestępstwo z art. 234 k.k., przewidującego surowsze zagrożenie.

Z takim stanowiskiem nie sposób się zgodzić, ponieważ uwzględnienie zarzutu

obrońcy oskarżonego prowadziłoby do uchylenia wyroku Sądu I instancji i

umorzenia postępowania z uwagi na brak skargi uprawnionego oskarżyciela. W

związku z tym z oczywistych względów to orzeczenie byłoby dla oskarżonych P. D.

i J. R. bardziej korzystne od zapadłego w tej sprawie wyroku warunkowo

umarzającego postępowanie. Natomiast hipotetyczne analizowanie dalszych

wariantów procesowych, jakie w tej sprawie mogły zaistnieć po uchyleniu wyroku

Sądu I instancji i umorzeniu postępowania prywatnoskargowego z przyczyn

formalnych, a w szczególności rozważanie możliwości wdrożenia postępowania

karnego o przestępstwa z art. 234 k.k., które miałby wszcząć prokurator przeciwko

P. D. i J. R. oraz dokonywanie oceny jego ewentualnych rezultatów, należy uznać

za zbędne, ponieważ do chwili obecnej nie doszło do wszczęcia takiego

postępowania, a w podejmowaniu tego rodzaju decyzji prokurator zachowuje pełną

autonomię. Nadto dalsze kontynuowanie postępowania karnego o przestępstwo z

art. 234 k.k. w ramach prowadzonego przez prokuratora postępowania

przygotowawczego jest w aktualnym stanie sprawy niemożliwe, ponieważ

karalność wszystkich czynów przypisanych skazanym uległa już przedawnieniu,

wobec upływu terminu przewidzianego w art. 101 § 1 pkt. 4 k.k.

Z tych powodów zaistniałe uchybienie w postaci bezwzględnej przyczyny

odwoławczej, którą dotknięte były orzeczenia Sądów obu instancji należało usunąć

8

w ramach kontroli kasacyjnej. Dlatego też Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu pierwszej instancji oraz na podstawie art. 17 §

1 pkt 9 k.p.k. umorzył postępowanie, przy czym w odniesieniu do J. R., w imieniu

którego nie wniesiono kasacji, w oparciu o przepis art. 435 k.p.k., albowiem za

uchyleniem wyroku i umorzeniem postępowania, także w stosunku do tego

skazanego, przemawiały te same względy.

W związku z faktem umorzenia postępowania Sąd Najwyższy na podstawie

art. 632 pkt. 1 k.p.k. kosztami procesu obciążył oskarżyciela prywatnego J. B., z

wyłączeniem kosztów postępowania kasacyjnego, którymi należało obciążyć Skarb

Państwa stosownie do dyspozycji art. 632 a k.p.k. Takie orzeczenie o kosztach

uzasadnione jest faktem, że Sądy obu instancji nie dostrzegły wystąpienia w

toczącym się postępowaniu karnym ujemnej przesłanki procesowej, zaś

przedmiotem postępowania kasacyjnego było wyeliminowanie tego uchybienia.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.