IV KK 159/13

Sygn. akt IV KK 159/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Skoczkowska (przewodniczący)

SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca)

SSN Włodzimierz Wróbel

Protokolant Jolanta Grabowska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jerzego Engelkinga

w sprawie z wniosku W. M.

o odszkodowanie i zadośćuczynienie

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 30 września 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 stycznia 2013 r., zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w R.

z dnia 14 sierpnia 2008 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym;

II. zarządza zwrot wnioskodawcy opłaty od kasacji w kwocie

750 (siedemset pięćdziesiąt) złotych.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2008 roku, Sąd Okręgowy w R.:

I. zasądził od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w R. – na rzecz W. M.

kwotę 24.060 zł (dwadzieścia cztery tysiące sześćdziesiąt złotych), wraz z

ustawowymi odsetkami od daty prawomocności wyroku, tytułem

odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną

krzywdę wynikłych z niesłusznego pozbawienia wolności wnioskodawcy od

16 września 1985 r. do 6 marca 1986 r.,

II. w pozostałej części wniosek oddalił,

III. kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa.

Apelację od tego wyroku, w części oddalającej wniosek ponad kwotę 24.060

zł oraz odmowy zasądzenia na rzecz wnioskodawcy taryfowych kosztów

zastępstwa procesowego, wniósł pełnomocnik wnioskodawcy W. M. zarzucając

obrazę przepisów prawa materialnego poprzez błędną interpretację przepisu art. 8

ust. 1 pkt 1a ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego

bytu Państwa Polskiego, a nadto błąd w ustaleniach faktycznych poprzez błędne

uznanie, że wnioskodawca poniósł szkodę w wysokości zasądzonej, podczas gdy

faktyczna szkoda poniesiona przez niego znacznie przekracza kwotę 25.000 zł,

która mocą ustawy stanowi górną granicę żądania.

Ponadto, pełnomocnik wnioskodawcy zaskarżonemu wyrokowi postawił

zarzut błędnej interpretacji art. 13 ww. ustawy poprzez nieprawidłowe uznanie, że

koszty pełnomocnika reprezentującego wnioskodawcę w sprawie nie wchodzą w

koszty zastępstwa procesowego.

Powołując się na powyższe zarzuty pełnomocnik wnioskodawcy W. M.

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie na rzecz wnioskodawcy kwoty

25.000 zł oraz taryfowych kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed

Sądami I i II instancji.

Wyrokiem z dnia 30 października 2008 roku, Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od Skarbu Państwa – Sądu

Okręgowego w R. na rzecz W. M. dalszą kwotę 940 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 30 października 2008 roku, uchylił punkt II zaskarżonego wyroku, a w

3

pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymał w mocy i kosztami postępowania

odwoławczego obciążył Skarb Państwa.

Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2012 r., Sąd Najwyższy wznowił postępowanie w

sprawie z wniosku W. M. o odszkodowanie i zadośćuczynienie; uchylił wyrok Sądu

Apelacyjnego z dnia 30 października 2008 r. i sprawę przekazał temu sądowi do

ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Ponownie rozpoznając apelację pełnomocnika wnioskodawcy Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 stycznia 2013 roku, zmienił zaskarżony wyrok w pkt

I w ten sposób, że zasądził od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego – na rzecz W.

M. dalszą kwotę 21.800 zł (dwadzieścia jeden tysięcy osiemset złotych) z

ustawowymi odsetkami od dnia 22 stycznia 2013 r., utrzymał zaskarżony wyrok w

mocy w pozostałej części i obciążył Skarb Państwa kosztami postępowania

odwoławczego.

Kasację od tego orzeczenia wniósł pełnomocnik wnioskodawcy W. M.,

zarzucając rażące naruszenie przepisów, które miało wpływ na zaskarżone

orzeczenie tj.:

1) obrazę przepisów postępowania karnego, a mianowicie:

- art. 410 k.p.k. poprzez wydanie orzeczenia w przedmiotowej sprawie z

pominięciem zasadniczych jej okoliczności. Organy orzekające pomimo, że

ustaliły stan faktyczny zgodnie z dowodami przedstawionymi przez

wnioskodawcę to jednakże nie wzięły tych okoliczności pod uwagę przy

ustalaniu wysokości odszkodowania, a przede wszystkim zadośćuczynienia za

doznaną przez W. M. krzywdę;

2) obrazę przepisów prawa materialnego, a mianowicie:

- art. 444 w zw. z art. 445 k.c. poprzez błędną wykładnię tych przepisów i w

rezultacie przyznanie wnioskodawcy za wszystkie szkody oraz krzywdy jedynie

części kompensaty, podczas gdy organ orzekający obowiązany był do

przyznania wszelkich wynikłych z tytułu spowodowanej szkody oraz krzywdy

kosztów;

- art. 445 k.c. poprzez brak przyznania jakiegokolwiek zadośćuczynienia za

uszczerbek na zdrowiu i rozstrój zdrowia spowodowany pobytem wnioskodawcy

4

w więzieniu, podczas gdy bezspornie utrata zdrowia jest najdolegliwszą krzywdą,

której doznał W. M.;

- art. 361 k.c. w zw. z art. 444 k.c. oraz art. 445 k.c. w zw. z art. 8 pkt 1 ustawy z

dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

Polskiego przez nieuwzględnienie przy obliczaniu należnego wnioskodawcy

odszkodowania wysokości szkody, jaką poniósł on w wyniku utraty

wynagrodzenia oraz przez nieuwzględnienie wszystkich okoliczności sprawy

mających znaczenie dla określenia wysokości przyznanego wnioskodawcy

zadośćuczynienia i w rezultacie przyznanie tego świadczenia w zbyt niskiej

wysokości nieuwzględniającej m.in. rozstroju zdrowia.

Podnosząc powyższe zarzuty, pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz wnioskodawcy zwrotu

kosztów procesu według norm przepisanych.

W pisemnej odpowiedzi na kasację Prokurator Prokuratury Apelacyjnej

wniósł o jej oddalenie, jako oczywiście bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja pełnomocnika wnioskodawcy W. M. okazała się zasadna i

skutkowała koniecznością uchylenia zaskarżonego orzeczenia Sądu Apelacyjnego i

przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

Przed przystąpieniem do wyłożenia powodów rozstrzygnięcia Sądu

Najwyższego w niniejszej sprawie zauważyć należy, iż w judykaturze właściwie

jednolicie wskazuje się, że zarzut niewłaściwego ustalenia kwoty zadośćuczynienia

może być uznany za zasadny tylko wtedy, gdy sposób jej ustalenia narusza zasady

określania rozmiaru tego świadczenia, czyli gdy przyznana kwota ma charakter

symboliczny (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 20 grudnia 2006 r., IV

KK 291/06, LEX nr 324705; z dnia 8 listopada 2007 r., II KK 197/07, LEX nr

476527). Mieć należy równocześnie na względzie, że stosownie do art. 445 § 2 w

zw. z § 1 k.c. zadośćuczynienie to ma być "odpowiednie". Nie chodzi zatem o to,

czy in concreto jest ono jedynie symboliczne, lecz o to, czy jest odpowiednie, a

5

więc naprawiające w miarę możliwości krzywdę wyrządzoną osobie niesłusznie

pozbawionej wolności. Przy ustalaniu zatem przez sądy, w ramach swobodnego

uznania, wysokości zadośćuczynienia za krzywdę wyrządzoną niesłusznym

pozbawieniem wolności należy brać pod uwagę wszystkie ustalone w sprawie

okoliczności rzutujące na określenie rozmiaru krzywdy wyrządzonej osobie

pozbawionej wolności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011

r., IV KK 137/11, OSNKW 2011, nr 11, poz. 105).

W tym kontekście analiza wywiedzionej przez pełnomocnika wnioskodawcy

kasacji wskazuje, iż w istocie zarzuty tego nadzwyczajnego środka odwoławczego

sprowadzają się do dwóch kwestii: braku zasądzenia odpowiedniego

zadośćuczynienia za rozstrój zdrowia wnioskodawcy W. M. oraz braku zasądzenia

odpowiedniego odszkodowania za utratę zarobków.

Odnosząc się do pierwszej z podniesionych przez autora kasacji kwestii

wskazać należy, iż argumentacja w tym zakresie jest w znacznej części zasadna,

choć nie sposób obecnie jednoznacznie zaakceptować stanowiska pełnomocnika,

że Sąd ad quem dokonując oceny rozmiaru krzywdy wnioskodawcy niewłaściwie i

dowolnie oszacował jej skalę. Pominięcie jednak w rozważaniach Sądu

Apelacyjnego – w ramach przyznanego zadośćuczynienia – rozmiaru krzywdy

związanej z pogorszeniem stanu zdrowia W. M. w okresie odbywania wyroku, a

przede wszystkim wpływu rozstroju zdrowia na podnoszony długotrwały i

wykraczający poza czas odosobnienia rozstrój zdrowia psychicznego, czyni

zasadnym ten zarzut kasacyjny. Zauważyć bowiem należy, że już we wniesionej

apelacji pełnomocnik wnioskodawcy kwestionował stanowisko Sądu a quo, że

częściowa rekompensata kosztów leczenia jest równoznaczna z

zadośćuczynieniem i odszkodowaniem za uszczerbek i rozstrój zdrowia, w tym

psychicznego, jaki powstał na skutek aresztowania i uwięzienia wnioskodawcy.

Stosowna argumentacja w tym względzie została ponadto zawarta w piśmie

procesowym wnioskodawcy, skierowanym do Sądu Apelacyjnego po wznowieniu

postępowania w niniejszej sprawie (k. 125–129). Pomimo tego, Sąd Odwoławczy

nie przychylił się do sugestii wnioskodawcy i jego pełnomocnika, aby rozpatrzyć

kwestię rozstroju zdrowia W. M. w odniesieniu do skutków tego rozstroju.

6

W swoich zeznaniach – które Sąd meriti uznał za wiarygodne –

wnioskodawca wskazał zaś m.in., że brak szybkiego leczenia i warunki w celi

spowodowały, że dolegliwości i skutki nabytych schorzeń odczuwa do teraz, a

„pobyt w więzieniu, a wcześniej w areszcie był traumatycznym przeżyciem

mającym wpływ na stan psychiczny” (k. 59v). Do akt sprawy załączono ponadto

dokumenty, w których sygnalizowano nie tylko fakt długotrwałego leczenia

wnioskodawcy, ale i związek zaistniałych u niego dolegliwości z pobytem w

więzieniu (zob. notatka funkcjonariusza Zakładu Karnego w Z., k. 17; dokumentacja

medyczna z Poradni Zdrowia Psychicznego, k. 30–35). Nieodniesienie się w żaden

sposób do tej kwestii przez Sąd Odwoławczy czyni zaś niemożliwym poczynienie

uwag w zakresie „odpowiedniości” orzeczonego zadośćuczynienia w rozumieniu art.

445 § 1 w zw. z § 2 k.c.

Zasadny okazał się także zarzut dotyczący nieodniesienia się przez Sąd

Odwoławczy do podnoszonego w apelacji zaniżania odszkodowania przez Sąd

Okręgowy, który przyjął, że kwota miesięcznego wynagrodzenia W. M. w

pierwszym roku pracy w wysokości 1.442.43 zł miesięcznie „oscylowała” w

granicach ówczesnego przeciętnego wynagrodzenia ogólnego za pracę, które

wynosiło wówczas 1.029.637 zł (obwieszczenie Prezesa GUS z dnia 8 lutego 1991

r., MP Nr 5, poz. 35). Jak trafnie wskazuje pełnomocnik wnioskodawcy różnica

pomiędzy wymienionymi kwotami wynosi około 40 % kwoty przeciętnego

wynagrodzenia w 1990 roku, a zatem trudno uznać, iż kwota miesięcznego

wynagrodzenia wnioskodawcy „oscylowała” w granicach „ówczesnego przeciętnego

wynagrodzenia ogólnego za pracę”. Kontrola tego zarzutu – dość wyraźnie

podniesionego w środku odwoławczym od orzeczenia Sądu I instancji – ograniczyła

się do odniesienia kwoty zasądzonego odszkodowania do kwoty przeciętnego

wynagrodzenia w trzecim kwartale 2012 roku i ustalenia jej na kwotę 9 600 zł. Sąd

Apelacyjny bezkrytycznie pominął jednocześnie konsekwentnie wskazywaną przez

wnioskodawcę i jego pełnomocnika 40 % różnicę pomiędzy uzyskanym przez

wnioskodawcę wynagrodzeniem, a przeciętnym wynagrodzeniem ogólnym za

pracę w 1990 roku, w żaden sposób nie odnosząc się do tego zagadnienia w

pisemnych motywach swojego orzeczenia. W tej części Sąd Odwoławczy nie

zbadał także zarzutów apelacji w kwestii pomniejszenia wynagrodzenia

7

wnioskodawcy o składkę na ubezpieczenie społeczne, a także podnoszonych przez

pełnomocnika wnioskodawcy sprzeczności w tym zakresie w pisemnych motywach

wyroku Sądu Okręgowego. Na s. 4 apelacji, co zresztą ustalił także i Sąd I instancji,

wyraźnie bowiem podniesiono, że pobierane w 1989 roku wynagrodzenia za pracę

były wolne od potrąceń m.in. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Potrącenie to zostało jednak uwzględnione przy ustalaniu kwoty odszkodowania z

tytułu utraconych zarobków. Brak chociażby szczątkowego odniesienia się do tego

zarzutu przez Sąd Odwoławczy nie pozwala na poczynienie bardziej

szczegółowych wywodów w tym zakresie.

Uznając – z powyższych względów – zasadność wywiedzionej przez

pełnomocnika wnioskodawcy skargi kasacyjnej, jedynie na marginesie wskazać

należy, iż zmieniając wyrok Sądu Okręgowego z dnia 14 sierpnia 2008 roku, Sąd

Apelacyjny zasądził na rzecz W. M. dalszą kwotę 21.800 zł. Z pisemnych motywów

orzeczenia Sądu ad quem wynika natomiast, że na tą kwotę złożyło się:

podwyższenie kwoty odszkodowania z tytułu poniesionych przez wnioskodawcę

kosztów leczenia do kwoty 5000 zł (o 1 000 zł w stosunku do wyroku Sądu

Okręgowego), z tytułu wartości utraconych przedmiotów, których przepadek

orzeczono do kwoty 600 zł (o 100 zł w stosunku do wyroku Sądu Okręgowego),

podwyższenie kwoty utraconych zarobków przez wnioskodawcę o 9 600 zł oraz

przyznanie wnioskodawcy tytułem zadośćuczynienia dalszej kwoty 12.040 zł.

Zsumowanie tych wartości daje łącznie kwotę 22.740 zł, a zatem o 940 zł wyższą w

stosunku do kwoty 21.800 zł, która jak wynika z sentencji wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 22 stycznia 2013 roku, została zasądzona na rzecz

wnioskodawcy W. M. Różnica ta, jak się wydaje, wynika z orzeczenia Sądu

Apelacyjnego z dnia 30 października 2008 roku, który rozpoznając apelację

pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 14 sierpnia 2008

roku, zasądził na rzecz W. M. dalszą kwotę 940 zł. Rzecz jednak w tym, że

wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2012 roku, sygn. akt IV KO 67/12,

powołany wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 30 października 2008 roku został

uchylony, co spowodowało także uchylenie rozstrzygnięcia o zasądzeniu na rzecz

wnioskodawcy dalszej kwoty 940 zł. Uzasadnienie zaskarżonego kasacją

8

orzeczenia Sądu Apelacyjnego nie zawiera natomiast jakiegokolwiek odniesienia

się do tej kwestii.

Podobnie, w pisemnych motywach zaskarżonego kasacją orzeczenia Sądu

Apelacyjnego pominięto kwestię odmowy zasądzenia od Skarbu Państwa na rzecz

wnioskodawcy kosztów poniesionych z tytułu ustanowienia pełnomocnika z wyboru,

pomimo wskazania tego zarzutu w apelacji. W tej mierze wskazać należy na

zmianę reguł ponoszenia kosztów procesu, będącą konsekwencją wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 lipca 2006 r. (SK 21/04, Dz.U. Nr 141, poz.

1013), stwierdzającego niezgodność art. 632 pkt 2 k.p.k. z art. 2, art. 32 ust. 1 i art.

42 ust. 2 Konstytucji RP, tj. w zakresie ograniczającym możliwość przyznania

osobie uniewinnionej w sprawie z oskarżenia publicznego zwrotu kosztów obrony z

wyboru jedynie do „uzasadnionych wypadków”, co w efekcie doprowadziło do

dostosowania brzmienia art. 632 pkt 2 k.p.k. do sentencji orzeczenia Trybunału

(zob. ustawa z dnia 7 marca 2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

karnego, Dz.U. Nr 80, poz. 539).

Przed orzeczeniem Trybunału prezentowano pogląd, że osobom

dochodzącym odszkodowania na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego nie przysługuje zwrot

kosztów z tytułu ustanowienia pełnomocnika z wyboru (zob. uchwała SN z dnia 20

listopada 1991 r., I KZP 30/91, OSNKW 1992, nr 3–4, poz. 23).

Obecnie, po zmianie art. 632 pkt 2 k.p.k., koszty obrońcy ustanowionego z

wyboru w przypadku uniewinnienia w sprawach z oskarżenia publicznego ponosi

Skarb Państwa. Analogicznie, uznanie zasadności roszczenia osoby

represjonowanej za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego,

będące równoznaczne ze stwierdzeniem niezgodnego z prawem działania organu

państwa i zrównujące w skutkach z uniewinnieniem, wywołuje także

materialnoprawne skutki w zakresie kosztów, konsekwencją których jest obowiązek

zwrotu przez Skarb Państwa wydatków zastępstwa adwokackiego z tytułu

ustanowienia pełnomocnika z wyboru (zob. wyrok SN z dnia 27 października 2011

r., IV KK 138/11, OSNwSK 2011, nr 1, poz. 1190; wyrok SA w Białymstoku z dnia

29 maja 2008 r., II AKa 78/08, KZS 2008, nr 11, poz. 86).

9

Mając to wszystko na względzie, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w

postępowaniu odwoławczym, w toku którego Sąd ten powinien ponownie rozważyć

zarzuty zawarte w apelacji pełnomocnika wnioskodawcy, z uwzględnieniem

powyższych wskazań Sądu Najwyższego. Z uwagi na charakter wydanego

orzeczenia Sąd Najwyższy, stosownie do treści art. 527 § 4 k.p.k., zarządził zwrot

na rzecz wnioskodawcy uiszczonej przez niego opłaty od kasacji.