I CSK 27/13

Sygn. akt I CSK 27/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa A. W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 7 września 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

Skarbu Państwa kwotę 2 700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód A. W. wnosił o zobowiązanie pozwanego Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Ministra Skarbu Państwa do złożenia oświadczenia woli

o zamianie należących do Skarbu Państwa 5 118 akcji spółki PGE Polska Grupa

Energetyczna S.A. z siedzibą w W. na należące do powoda 4 557 akcji spółki

Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. z siedzibą w B. Powód pierwotnie był

uprawniony z 4 tys. akcji spółki PGE Elektrownia B./…/ S.A. z siedzibą w R.oraz

1 344 akcji spółki PGE Kopalnia Węgla Brunatnego T./…/ S.A. Obie spółki należały

do spółek konsolidowanych w rozumieniu ustawy z dnia 7 września 2007 r. o

zasadach nabywania od Skarbu Państwa akcji w procesie konsolidacji spółek

sektora elektroenergetycznego (Dz. U. Nr 191, poz. 1367 ze zm., dalej zwaną

ustawą konsolidacyjną). Spółką konsolidującą, w rozumieniu ustawy

konsolidacyjnej, dla tych spółek była spółka PGE Górnictwo i Energetyka S.A. z

siedzibą w Ł. Powód w lipcu 2010 r. złożył oświadczenie o zamiarze zamiany

należących do niego 4 tys. akcji PGE Elektrownia B./…/ S.A. (30.VI) oraz 1 344

akcji PGE Kopalnia Węgla Brunatnego T./…/ S.A. (23.VII) na akcje PGE Górnictwo

i Energetyka S.A. Minister Skarbu przygotował i wszczął proces zamiany akcji

stosując procedurę przewidzianą ustawą konsolidacyjną. Powód w dniu 26 lipca

2010 r. wystosował do Ministra Skarbu pismo z propozycją zawarcia umowy

zamiany z uwzględnieniem tzw. podwójnej redukcji tzn. z założeniem, że redukcji

podlegają nie tylko akcje spółki konsolidującej, ale także spółki konsolidowanej.

Ponieważ w przedłożonej przez Ministra Skarbu Państwa powodowi umowie ilość

akcji do zamiany została wyliczona przy założeniu, że redukcji podlegają tylko akcje

spółki konsolidującej, powód odmówił podpisania umowy o zamianie. Do zawarcia

umowy o zamianie akcji spółki konsolidowanej na akcje spółki konsolidującej nie

doszło.

W następstwie połączeń, jakie miały miejsce w procesie konsolidacji sektora

elektroenergetycznego, roszczenie o zamianę akcji, z którym ostatecznie wystąpił

do sądu powód, musiało ulec przekształceniu. W dniu 1 września 2010 r. nastąpiła

rejestracja połączenia spółki PGE Kopalnia Węgla Brunatnego T./…/ S.A. ze spółką

PGE Elektrownia B./…/ S.A jako spółką przejmującą i powód za swoje akcje w

3

spółce przejmowanej uzyskał akcje spółki przejmującej. Jednocześnie została także

zarejestrowana zmiana nazwy i siedziby spółki przejmującej na PGE Górnictwo i

Energetyka Konwencjonalna S.A. z siedzibą w B. Ponadto w dniu 31 sierpnia 2010

r. zostało zarejestrowane połączenie spółki PGE Górnictwo i Energetyka S.A.

(spółka konsolidująca) ze spółką PGE Polska Grupa Energetyczna S.A. jako spółką

przejmującą. W wyniku tego połączenia akcjonariusze spółki PGE Górnictwo i

Energetyka S.A., w tym Skarb Państwa otrzymali akcje spółki przejmującej.

Zdaniem powoda jego uprawnienie do zamiany akcji, które posiadał w spółce PGE

Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A., przysługuje mu po tych

przekształceniach wobec akcji jakie Skarb Państwa posiada w spółce PGE

Górnictwo i Energetyka S.A.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 23 listopada 2011 r. oddalił

powództwo. Sąd I instancji uznał, że w przepisach ustawy konsolidacyjnej

i przepisach wykonawczych do tej ustawy brak podstaw dla dokonywania zamiany

akcji na podstawie redukcji dwustronnej, czego żądał powód oraz, że w przepisach

tych brak podstaw dla innego trybu dokonywania takiej zamiany poza tym, który

został w nich szczegółowo opisany. Rozpoznając apelację powoda od tego wyroku,

Sąd Apelacyjny uznał za zasadny zarzut nie rozpoznania istoty sprawy przez Sąd I

instancji. Stwierdził, że dokonując wykładni przepisów ustawy konsolidacyjnej i

przepisów wykonawczych do tej ustawy sąd nie mógł ograniczyć się do wykładni

literalnej, ale powinien wynik, do jakiego prowadzi taka wykładnia skonfrontować z

wnioskami, do jakich prowadzi wykładnia celowościowa i systemowa. Sąd ten

oddalił jednak apelację powoda. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w kodeksie spółek

handlowych brak przepisu, który stanowiłby podstawę przejścia obowiązku Skarbu

Państwa do zamiany akcji, ciążącego na nim w spółce przejętej, na sytuację

Skarbu Państwa w spółce przejmującej. Ponadto uznał, że art. 475 k.c., który

należy stosować do oceny możliwości wykonania prawa powoda do zamiany akcji,

nie daje podstaw do uwzględnienia roszczenia powoda, a także że uprawnienie do

zamiany akcji wygasło ze względu na upływ terminu zawitego przewidzianego w art.

5 ust. 3 ustawy konsolidacyjnej.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 492 § 1 pkt 1 i 2

w związku z art. 494 § 4 i 492 § 1 k.s.h. poprzez bezzasadne niezastosowanie tych

4

przepisów. Ponadto zarzucił naruszenie art. 475 § 1 i 2 k.c. przez jego niewłaściwe

zastosowanie oraz naruszenie art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 3 ustawy konsolidacyjnej

przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Uprawnienie do zamiany akcji spółki konsolidowanej na akcje spółki

konsolidującej, którego realizacji dochodzi powód, jest szczególnym uprawnieniem

związanym z tzw. konsolidacją spółek w sektorze elektroenergetycznym.

Jak wynika z przepisów ustawy konsolidacyjnej, konsolidacja polega na tworzeniu

spółek wiodących w sektorze elektroenergetycznym (spółka konsolidująca) poprzez

wniesienie przez Skarb Państwa akcji innych spółek z tego sektora (spółki

konsolidowane) na pokrycie podwyższonego kapitału zakładowego spółki

konsolidowanej. Po przeprowadzeniu takiego podwyższenia kapitału zakładowego

spółki konsolidującej staje się ona spółką, która posiada w miejsce Skarbu Państwa

znaczący pakiet akcji w spółkach konsolidowanych. Pozwala to na sterowanie

działalnością całej grupy spółek z sektora elektroenergetycznego poprzez spółki

konsolidujące oraz zachowanie kontrolnego pakietu akcji przez Skarb Państwa

w tych spółkach. Jak wynika z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 marca

2008 r. (Dz. U. Nr 51, poz. 294), wydanego na podstawie art. 7 wspomnianej wyżej

ustawy, Skarb Państwa przeniósł swoje akcje z 21 spółek na 5 spółek

konsolidujących. Procesowi tak dokonywanej konsolidacji towarzyszyły także

procesy łączenia i podziału spółek sektora elektroenergetycznego wzmacniające

procesy konsolidacyjne.

W ustawie konsolidacyjnej oraz w przepisach wykonawczych do tej ustawy,

ustawodawca ustalił tryb zgłaszania przez akcjonariuszy spółek konsolidowanych

zamiaru zamiany należących do nich akcji na akcje spółki konsolidującej, a także

zasad obliczania parytetu wymiany oraz termin, w którym uprawnieni mogą

zrealizować uprawnienie do zamiany przyznane im w tej ustawie. Z art. 5 ust 1.

ustawy konsolidacyjnej wynika, że uprawnienie do zamiany akcji spółki

konsolidowanej przysługuje pracownikom oraz ich spadkobiercom, którzy nabyli

takie akcje nieodpłatnie od Skarbu Państwa na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia

1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji, a także pozostałym akcjonariuszom spółek

konsolidowanych (art. 2 pkt 4 ustawy konsolidacyjnej). Warunkiem skorzystania

5

z tego uprawnienia jest złożenie pisemnego oświadczenia o zamiarze dokonania

zamiany wszystkich posiadanych w spółce konsolidowanej akcji. Przepisy

rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia 19 lutego 2008 r., wydanego na

podstawie art. 8 ust. 1 ustawy konsolidacyjnej, szczegółowo określiły tryb

postępowania spółki konsolidowanej, spółki konsolidującej oraz Ministra

właściwego do spraw Skarbu Państwa w sprawie zawiadamiania osób

uprawnionych o możliwości zamiany akcji, sposobu sporządzania listy takich osób

i określenia parytetu zamiany akcji (§ 2 do § 19). Zwieńczeniem procesu realizacji

prawa do zamiany jest zawarcie umowy przez Ministra właściwego do spraw

Skarbu Państwa z osobą uprawnioną. Jak wynika z art. 5 ust. 3 ustawy

konsolidacyjnej, prawo do zamiany akcji powstało po upływie 12 miesięcy od dnia

wejścia w życie ustawy konsolidacyjnej i wygasło z upływem dwunastu miesięcy od

dnia jego powstania. Literalna wykładnia tego przepisu wskazuje, że w tak

zakreślonym terminie powinny się zmieścić wszystkie czynności potrzebne do tego,

aby prawo to zostało wykonane, tzn. aby uprawniony akcjonariusz spółki

konsolidowanej stał się akcjonariuszem spółki konsolidującej. Jak wynika z art. 4

ust. 2 i 3 w związku z art. 5 ust. 2, wyjątek może dotyczyć tylko zamiany

dokonywanej przez spadkobierców uprawnionego. W związku z art. 5 ust. 1 pkt 1

ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 70) nowelizującej ustawę

konsolidacyjną, termin określony w art. 5 ust. 3 ustawy konsolidacyjnej uległ

wydłużeniu. Prawo do zamiany akcji powstało 13 sierpnia 2009 r. a wygasło

13 sierpnia 2010 r.

Powód twierdzi, że wystarczającym dla zachowania prawa do zamiany jest

złożenie przez uprawnionego w tak zakreślonym terminie oświadczenia o zamiarze

dokonania zamiany akcji spółki konsolidowanej na akcje spółki konsolidującej, i że

zachował on takie prawo, bo złożył wymagane oświadczenie w tym terminie. Dla

poparcia swojego twierdzenia przywołuje argument, iż w przeciwnym razie Skarb

Państwa mógłby zachować się dowolnie i swoim zachowaniem zniweczyć

przysługujące mu prawo do zamiany akcji. Taka interpretacja art. 5 ust. 3 ustawy

konsolidacyjnej jest jednak wyraźnie sprzeczna z literalną wykładnią tego przepisu

oraz literalną wykładnią § 20 rozporządzenia wykonawczego z dnia 19 lutego

2008 r., o którym mowa wyżej. Podstawę dla zamiany akcji spółki konsolidowanej

6

na akcje spółki konsolidującej jest umowa, jaką Minister właściwy do spraw Skarbu

Państwa zawiera z uprawnionym. Bez zawarcia takiej umowy prawo do zamiany

akcji nie może być zrealizowane, co swoim zachowaniem potwierdza także powód,

gdyż domaga się wydania orzeczenia, które zastąpiłoby oświadczenie woli Skarbu

Państwa. Skoro bez takiej umowy nie może być zrealizowane prawo do zamiany

akcji, a w terminie określonym w art. 5 ust. 3 ustawy konsolidacyjnej umowa taka

nie została zawarta, to prawo to, jak jednoznacznie stanowi ten przepis, wygasło.

Za taką wykładnią art. 5 ust. 3 ustawy konsolidacyjnej przemawia nie tylko

wykładnia literalna, ale także ważne względy celowościowe. Jak trafnie zwrócił na

to uwagę Sąd Apelacyjny, rezultaty do jakich prowadzi wykładnia logiczno-

językowa mogą zostać podważone, jeżeli pozostają one w sprzeczności

z podstawowymi zasadami wyrażonymi w Konstytucji lub godzą w powszechnie

przyjęte i uznawane przez prawo wartości, albo prowadzą do rezultatów

sprzecznych z tym co wynika z systemu prawa. Rozwiązanie przyjęte w ustawie

konsolidacyjnej, w szczególności w jej art. 5 ust. 3, służy ochronie ważnych

interesów spółek, których taka zamiana dotyczy oraz w niczym nie narusza

uzasadnionego i chronionego prawem, w tym przepisami Konstytucji, interesu

powoda. Ścisłe określenie terminu do zamiany akcji ma niewątpliwie zapobiegać

wątpliwościom kto jest akcjonariuszem spółek konsolidowanych i konsolidujących.

Wydłużanie takiego terminu do co najmniej kilku lat, co w istocie proponuje powód,

prowadziłoby prostą drogą do poważnych trudności w funkcjonowaniu takich spółek.

Precyzyjne określenie komu przysługują akcje, szczególnie na dzień zwoływania

walnego zgromadzenia, czy ustalenie komu przysługuje dywidenda ma istotne

znacznie dla funkcjonowania takiej spółki, zważywszy, że decyduje to między

innymi o funkcjonowaniu walnego zgromadzenia oraz prawie do dywidendy. Z tego

zapewne względu ustawodawca zakreślił wyraźny termin dla wykonania prawa do

zamiany akcji spółki konsolidowanej na akcje spółki konsolidującej. Przyznanie

takiego uprawnienia akcjonariuszom spółek konsolidowanych w ściśle określonym,

stosunkowo krótkim czasie ma niewątpliwie zapobiegać sytuacjom komplikującym

funkcjonowanie spółek biorących udział w procesach konsolidacyjnych oraz sporom

na tym tle, a także chronić uzasadniony interes akcjonariuszy. Ponadto należy podkreślić,

że uprawnienie do zamiany akcji w procesach konsolidacyjnych i odpowiadający im

7

obowiązek Skarbu Państwa ma szczególny charakter i nie narusza prawa

akcjonariuszy. Takie uprawnienie i odpowiadający mu obowiązek Skarbu Państwa

stanowią tylko okazję do podjęcia decyzji przez uprawnionego, czy z punktu

widzenia jego interesów prawa wynikające z akcji będą przynosić mu większą

korzyść gdy pozostanie w spółce konsolidowanej, czy też gdy przeniesie się do

spółki konsolidującej. W żadnym razie tak skonstruowane prawo nie narusza jego

praw majątkowych, chronionych także przepisami Konstytucji. Akcjonariusz sam

musi zaś ocenić, czy biorąc pod uwagę zachodzące procesy konsolidacyjne oraz

perspektywy rozwoju obu spółek na rynku, na którym one działają, lepsze

perspektywy daje pozostanie w spółce konsolidowanej, czy też przeniesienie się do

spółki konsolidującej.

Mając na względzie, że wykładnia art. 5 ust. 3 ustawy konsolidacyjnej

prowadzi do wniosku, że skoro powód nie zawarł do dnia 13 sierpnia 2010 r.

umowy ze Skarbem Państwa, prawo powoda do zamiany przysługujących mu akcji

na akcje spółki konsolidującej wygasło, wobec czego jego roszczenie o złożenie

przez Skarb Państwa oświadczenia zmierzającego do zawarcia takiej umowy nie

ma podstawy prawnej. W konsekwencji wyrok Sądu Apelacyjnego jako zgodny z

prawem nie podlega uchyleniu.

Biorąc pod uwagę powyższe pozbawione znaczenia są zarzuty naruszenia

art. art. 492 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 494 § 4 i 492 § 1 k.s.h. poprzez

bezzasadne niezastosowanie tych przepisów oraz naruszenia art. 475 § 1 i 2 k.c.

przez jego niewłaściwe zastosowanie, a także naruszenia art. 4 ust. 1 ustawy

konsolidującej. Zarzuty te miałyby znaczenie gdyby prawo powoda jeszcze nie

wygasło.

Mając na względzie powyższe Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c.,

orzekł jak w sentencji.

db