III CZP 61/13

Sygn. akt III CZP 61/13

UCHWAŁA

Dnia 10 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa R. Bank Polska S.A. w Warszawie

przeciwko W. D.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 10 października 2013 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w T.

postanowieniem z dnia 29 maja 2013 r.,

"Czy na podstawie art. 3942

§ 1 k.p.c. zażalenie przysługuje na

postanowienie sądu drugiej instancji, w przedmiocie orzeczenia

o kosztach postępowania zażaleniowego?"

podjął uchwałę:

Na postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie

orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego zażalenie

nie przysługuje.

2

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

wynikło na tle następującego stanu faktycznego:

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2013 r. uwzględnił

zażalenie powoda na postanowienie o zwrocie kosztów procesu, zawarte w pkt II

wyroku Sądu Rejonowego z dnia 16 stycznia 2013 r., w ten sposób, że w punkcie

1) zmienił zaskarżone postanowienie przez podwyższenie zasądzonej z tego tytułu

kwoty, a w punkcie 2) zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 90 zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego.

Powód wywiódł zażalenie na postanowienie zawarte w pkt 2) postanowienia

Sądu Okręgowego z dnia 5 kwietnia 2013 r., wnosząc o zasądzenie na jego rzecz

dodatkowej kwoty 15 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, a także kosztów

postępowania wszczętego ostatnio wymienionym zażaleniem.

Sąd Okręgowy, przy rozpoznawaniu tego zażalenia, powziął istotne

wątpliwości co do jego dopuszczalności na podstawie art. 3942

§ 1 k.p.c., które

zawarł w uzasadnieniu postanowienia z dnia 29 maja 2013 r. przedstawiającego

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne.

Uznał z jednej strony, że w art. 3942

§ 1 k.p.c. ustawodawca wyłączył

dopuszczalność tzw. „zażaleń poziomych” na określone nim postanowienia

sądu drugiej instancji wydane w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienia

sądu pierwszej instancji. Dopuścił możliwość, że postanowienia sądu

odwoławczego obejmują również rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

zażaleniowego i pozwalają na ich potratowanie jako wydanych w wyniku

rozpoznania zażalenia m.in. na orzeczenia o zwrocie kosztów procesu.

Z drugiej jednak strony Sąd Okręgowy dostrzegł, że postanowienie Sądu

drugiej instancji w przedmiocie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

zażaleniowego ma charakter akcesoryjny i nie jest wydane w wyniku rozpoznania

zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji. Zaprezentował jako

możliwą tezę, że postanowieniem wydanym „w wyniku” rozpoznania zażalenia na

3

postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie zwrotu kosztów procesu jest

tylko ta część postanowienia Sądu pierwszej instancji, która odnosi się stricte do

przedmiotu zażalenia, a więc oddalająca zażalenie lub, jak w niniejszej sprawie,

zmieniająca zaskarżone postanowienie. W tym ujęciu zaskarżone postanowienie

o kosztach postępowania zażaleniowego można uznać za wydane nie „w wyniku”,

a jedynie „w związku” z rozpoznaniem zażalenia, stwierdził Sąd Okręgowy,

co wówczas skutkowałoby dopuszczalnością tzw. „zażalenia poziomego” na mocy

art. 3942

§ 1 k.p.c.

W rezultacie oceny przedstawionych wątpliwości Sąd Okręgowy skłonił się

jednak bardziej do pierwszego ze stanowisk, co przesądza wniosek, że zażalenie

do innego składu tego samego sądu na podstawie art. 3942

§ 1 k.p.c. nie

przysługuje na postanowienie Sądu drugiej instancji w tej jego części, w której

rozstrzygnięto o kosztach postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy podjął uchwałę, kierując się następującą argumentacją:

Istota przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego sprowadza się do pytania o przedmiotowe granice

dopuszczalności tzw. „zażalenia poziomego”, przewidzianego w art. 3942

§ 1

k.p.c., które wyznacza klauzula wyłączająca ten środek zaskarżenia w sytuacji

wskazanej in fine powołanego przepisu.

Przypomnieć należy, że prawo do wniesienia zażalenia, nie wyłączając

omawianego „zażalenia horyzontalnego”, nie może mieć charakteru

bezwzględnego i nie może być utożsamiane z prawem do sądu. W piśmiennictwie

niekwestionowany jest pogląd, że zaskarżanie zażaleniem postanowień nie

kończących postępowania w sprawie, a dotyczących zagadnień wpadkowych,

możliwe jest w enumeratywnie wyliczonych w ustawie sytuacjach, w których

ustawodawca wyraźnie przewiduje dopuszczalność zażalenia. Przykładem

realizacji przez ustawodawcę takiego założenia legislacyjnego jest właśnie art. 3942

§ 1 k.p.c., w którym wyraźnie zakreślono przedmiot postanowień sądu drugiej

instancji podlegających zaskarżeniu zażaleniem do innego składu tego sądu,

wyłączając zarazem dopuszczalność wnoszenia zażalenia na te spośród nich, które

4

wydane zostały w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej

instancji.

Cechą specyficzną zażalenia uregulowanego w art. 3942

§ 1 k.p.c.,

odróżniającą go od klasycznej formy zażalenia, jest brak dewolutywności, ponieważ

jego rozpoznanie następuje nie przez sąd wyższego szczebla, a jedynie przez inny

skład tego samego sądu, który wydał zaskarżone postanowienie. W tej sytuacji

ewentualne przyjęcie, że orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego,

wydane przez Sąd drugiej instancji w przedmiocie zwrotu kosztów procesu, nie

byłoby postanowieniem wydanym w wyniku rozpoznania ostatnio wymienionego

zażalenia, musiałoby w konsekwencji skutkować trudnym do zaaprobowania

rezultatem w postaci swoistego zjawiska „niekończącego się zażalenia”.

Przy równoczesnym braku dewolutywności omawianego zażalenia „poziomego”

aprobata dla tej tezy musiałaby skutkować irracjonalnym wnioskiem,

że postanowienie sądu drugiej instancji rozstrzygające po raz pierwszy o kosztach

zakończonego właśnie postępowania zażaleniowego, podlega zaskarżeniu

„poziomym” zażaleniem do kolejnego innego składu tego samego sądu drugiej

instancji. Taki kierunek wykładni nie zasługuje na akceptację, a jego zanegowanie

pozwoli na aprobatę dla wyrażanego w piśmiennictwie trafnego stanowiska, że tzw.

zażaleniem poziomym zaskarżalne są tylko te postanowienia sądu drugiej instancji,

które mają za przedmiot wyłącznie rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Przeciwko przyjęciu dopuszczalności „zażalenia poziomego” na

postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie orzeczenia o kosztach

postępowania zażaleniowego przemawia również rezultat wykładni językowej

normy zawartej w art. 3942

§ 1 fine k.p.c.

Użyte w nim przez ustawodawcę sformułowanie „… postanowień wydanych

w wyniku rozpoznania zażalenia…”, a więc posłużenie się w nim liczbą mnogą,

wskazuje, że odnosi się ono do całokształtu, a więc pełnego efektu czy

całościowego rezultatu rozpoznania przez sąd drugiej instancji zażalenia na

orzeczenie o zwrocie kosztów procesu. Tak rozumianym wynikiem (rezultatem,

efektem) rozpoznania przez sąd drugiej instancji zażalenia jest nie tylko orzeczenie

5

w przedmiocie istoty zaskarżonego nim rozstrzygnięcia, a więc o zwrocie kosztów

procesu, ale również - adekwatne do tego merytorycznego wyniku postępowania

zażaleniowego - orzeczenie o kosztach zakończonego właśnie postępowania

zażaleniowego, wszczętego wniesieniem rozpoznanego zażalenia.

Orzeczenie o kosztach zakończonego postępowania zażaleniowego jest

więc bezpośrednim następstwem rozpoznania zażalenia i jego procesowym

rezultatem, a więc procesową konsekwencją orzeczenia przez sąd drugiej instancji

o żądaniu przedstawionym w zażaleniu kwestionującym zwrot kosztów procesu.

Przytoczone sformułowanie przepisu art. 3942

§ 1 in fine k.p.c., posługujące

się liczbą mnogą w odniesieniu do postanowień sądu drugiej instancji wydanych

jako rezultat („w wyniku”) rozpoznania jednego zażalenia, również skłania do

wykładni, że zaskarżenie zażaleniem postanowienia sądu pierwszej instancji

rozstrzygającego o zwrocie kosztów procesu kończy się wydaniem dwóch w istocie

postanowień: merytorycznego rozstrzygającego o samym żądaniu zażalenia,

oraz będącego jego odpowiednim adekwatnym wynikiem, tj. rozstrzygnięciem

o kosztach zakończonego właśnie postępowania zażaleniowego. To orzeczenie

jest postanowieniem, którego kształt stanowi adekwatny wynik rozstrzygniętego

w określony sposób zażalenia, a jego wydanie jest oczywistą konsekwencją

procesową zakończenia postępowania zażaleniowego przez sąd odwoławczy.

Skutkuje to uznaniem, że tzw. poziome zażalenie na postanowienie sądu

drugiej instancji w przedmiocie orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego

objęte jest przedmiotowym zakresem wyłączającym jego dopuszczalność z mocy

art. 3942

§ 1 in fine k.p.c., wobec wydania tego postanowienia w wyniku

rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.

jw