V CSK 450/12

Sygn. akt V CSK 450/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa Y. W.

przeciwko Gminie Miasta K.

o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 24 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w K. z

dnia 29 kwietnia 2010 r., sygn. akt I C …/09 i przekazuje sprawę

do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K.;

pozostawia temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2010 r., uwzględniając

powództwo Y. W. uzgodnił stan prawny nieruchomości o powierzchni 0,0326 ha,

położonej w K. przy ul. P. 27, ze stanem rzeczywistym w ten sposób, że nakazał

wpisać w dziale II prowadzonej dla niej księgi wieczystej Kw nr […]/6 w miejsce

pozwanej Gminy Miasta K. powódkę i pozwaną jako współwłaścicielki po 1/2 części.

Sąd Rejonowy ustalił, że wskazana nieruchomość, dla której poprzednio była

prowadzona księga wieczysta. Ciąg dalszy księgi wieczystej K. tom 37 nr […],

następnie księga wieczysta Kw nr […], była przedmiotem współwłasności P. H. i H.

R. po 1/2 części. Powódka jest następczynią prawną matki M. B., która nabyła w

całości spadek po H. R. Sąd Grodzki w K. postanowieniem z dnia 9 grudnia 1947 r.

przywrócił M. B. na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich - Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm. (dalej jako: dekret)

posiadanie całej nieruchomości, o czym uczyniono w księdze wieczystej wzmiankę

w dniu 16 sierpnia 1948 r., wykreśloną w dniu 9 kwietnia 1990 r. Sąd Powiatowy

w K. postanowieniem z dnia 18 stycznia 1972 r. stwierdził, że Skarb Państwa na

podstawie art. 34 ust. 1 lit. a cyt. dekretu nabył przez przemilczenie własność

wskazanej nieruchomości z dniem 31 grudnia 1955 r. Na skutek skargi powódki

Sąd Okręgowy w K. wznowił powyższe postępowanie, następnie wyrokiem z dnia 2

czerwca 2006 r. uchylił postanowienie z dnia 18 stycznia 1972 r. i ustalił, że Gmina

K., na podstawie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, jest

właścicielem 1/2 części nieruchomości w miejsce P. H. oraz oddalił powództwo w

pozostałym zakresie. Sąd Okręgowy stwierdził, że Gmina K., jako następca prawny

Skarbu Państwa, uprawniona była jedynie do żądania ustalenia przejścia udziału

we współwłasności przypadającego P. H., gdyż M. B. zapobiegła skutkom

wynikającym z art. 34 dekretu uzyskując postanowienie o przywróceniu jej

posiadania nieruchomości.

Sąd Rejonowy ustalił, że w dziale II Księgi wieczystej nr […]/6, ujawniona

jest jako właściciel Gmina K. na podstawie decyzji Wojewody K. z dnia 14 września

1991 r., wydanej w oparciu o art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy z

dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze

zm.). Stwierdził, że decyzja ma charakter deklaratoryjny i została wydana w okresie

3

obowiązywania orzeczenia sądowego stwierdzającego nabycie własności przez

Skarb Państwa. Wydany w wyniku wznowienia wyrok Sądu Okręgowego w K. z

dnia 2 czerwca 2006 r. skutkuje tym, że decyzja „nadal istnieje, ale co do połowy

nieruchomości nie tyle przestała obowiązywać, co nigdy nie powinna zostać

wydana”, gdyż nie można było stwierdzić komunalizacji nieruchomości w części, w

jakiej nie była ona majątkiem państwowym.

Pozwana zaskarżyła apelacją wskazany wyrok, zarzucając m.in. naruszenie

art. 2 § 3 k.p.c., art. 16 k.p.a., art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 1 cyt. Ustawy-

Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym (…) przez przyjęcie

braku związania ostateczną decyzją Wojewody K. z dnia 14 września 1991 r. oraz

naruszenie art. 72 § 2 i art. 195 k.p.c. przez niewezwanie do wzięcia udziału

w sprawie jako współuczestników koniecznych właścicieli lokalu nr 2,

wyodrębnionego z nieruchomości objętej księgą wieczystą nr […]/6.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 23 września 2010 r. zmienił wskazane

orzeczenie i oddalił powództwo. Sąd uzupełnił postępowanie dowodowe ustalając,

że w księdze wieczystej nr […]/6, w rubryce 1.4.2 znajduje się informacja o

wyodrębnieniu na podstawie umowy z dnia 26 kwietnia 1990 r. lokalu nr 2 i

założeniu dla niego Księgi wieczystej nr […]. W następstwie przyjął zasadność

zarzutu naruszenia art. 72 § 2 k.p.c. i art. 195 k.p.c. uznając jednak, że nie miało to

znaczenia dla rozstrzygnięcia wobec związania sądu ostateczną decyzją

administracyjną w przedmiocie komunalizacji. W jego ocenie sąd w sprawie o

uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej ze

stanem rzeczywistym nie jest uprawniony do kwestionowania stanu prawnego

wynikającego z decyzji komunalizacyjnej, dopóki nie zostanie ona uchylona.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 25 stycznia 2012 r., uwzględniając skargę

kasacyjną powódki, uchylił wyrok Sądu Okręgowego i przekazał mu sprawę do

ponownego rozpoznania. Odnosząc się do zarzutu nieuwzględnienia nieważności

postępowania, spowodowanego zaniechaniem wezwania do wzięcia udziału

w sprawie w pierwszej instancji właścicieli lokalu nr 2 (art. 379 pkt 5 k.p.c.), Sąd

Najwyższy stwierdził, że pozbawienie możności obrony praw jako przyczynę

nieważności postępowania można rozważać tylko w odniesieniu do podmiotu

uczestniczącego w procesie w charakterze strony. Jeśli w sprawie nie wzięły

4

udziału w charakterze powodów lub pozwanych wszystkie osoby, których łączny

udział był konieczny, w rachubę wchodziło zastosowanie art. 195 k.p.c. Ustalenia

Sądu Okręgowego okazały się jednak zbyt ogólnikowe dla oceny naruszenia art. 72

§ 2 i art. 195 k.p.c. W księdze wieczystej nr […]/6 znajduje się jedynie informacja o

wyodrębnieniu lokalu nr 2 i założeniu dla niego Księgi wieczystej nr […], brak

ustaleń w jakim dziale księgi wieczystej figuruje ten wpis, kiedy doszło do

ustanowienia odrębnej własności i sprzedaży lokalu nr 2 oraz jakie udziały

w częściach wspólnych budynku oraz w prawie użytkowania wieczystego albo

współwłasności gruntu przysługują jego właścicielom. Sąd Najwyższy wskazał

jednocześnie, że w sprawie zachodziło współuczestnictwo konieczne właścicieli

lokalu, stanowiącego przedmiot odrębnej własności, bez względu na charakter ich

praw do gruntu.

Sąd Najwyższy uznał za prawidłowe stanowisko Sądu Okręgowego

o związaniu decyzją administracyjną i możliwości jej eliminacji tylko w sposób

przewidziany w art. 16 k.p.a., za wyjątkiem tzw. bezwzględnej nieważności decyzji

administracyjnej. Zwrócił jednak uwagę, że sprawa dotyczyła rozstrzygnięcia sporu

o własność, a obok ostatecznej decyzji administracyjnej, stwierdzającej nabycie

własności nieruchomości przez pozwaną, istnieje prawomocny wyrok sądu

powszechnego stwierdzający, że pozwana jest właścicielem 1/2 części, który,

zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., wiąże sąd. Sąd, rozpoznając powództwo

o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej ze stanem

rzeczywistym, nie mógł uchylić się od rozstrzygnięcia wskazanego sporu.

W toku ponownego postępowania apelacyjnego powódka zmieniła żądanie

pozwu w ten sposób, że domagała się wykreślenia z działu II Księgi wieczystej nr

[…]/6 pozwanej jako współwłaściciela w 8/10 części oraz M. C. i L. C. - właścicieli

lokalu nr 2 (wydzielonego do Księgi wieczystej nr […]/6) jako współwłaścicieli we

wspólności ustawowej w 2/10 części, oraz wpisania w to miejsce jako

współwłaścicieli pozwanej w 1/2 części oraz powódki w 1/2 części. Powódka na

podstawie art. 195 § 1 i 2 k.p.c. wniosła ponadto o wezwanie do udziału w sprawie

wskazanych osób w charakterze pozwanych.

Sąd Okręgowy, po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z dnia 24

kwietnia 2012 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego i oddalił powództwo.

5

W następstwie uzupełnienia postępowania dowodowego o dowody z dokumentów

Sąd odwoławczy ustalił, że Skarb Państwa umową z dnia 26 kwietnia 1990 r.

ustanowił prawo odrębnej własności lokalu nr 2 w budynku położonego w K. przy ul.

P. 27 i sprzedał je M. i L. małżonkom C. wraz z udziałem w budynku i użytkowaniu

wieczystym gruntu do wspólności ustawowej - co do 2/10 części. W tym dniu lokal

nr 2 został wydzielony z księgi wieczystej nr […]/6 i założono dla niego nową księgę

wieczystą (obecnie Kw nr […]). W dziale II księgi wieczystej nr […]/6 nie ujawniono

udziału w prawie użytkowania wieczystego, związanego z własnością wydzielonego

lokalu, co było zgodne z ówczesną praktyką orzeczniczą. W myśl § 30 ust. 1 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 marca 1983 r. w sprawie

wykonania przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz.

84) w dziale II księgi wieczystej, z której wyodrębniono lokale, wpisywano

właścicieli wydzielonych lokali oraz stosunek, w jakim każdy z nich uczestniczy we

wspólnej własności. Zgodnie z § 30 ust. 4 rozporządzenia, ust. 1 – 3 tego

paragrafu stosowane były odpowiednio, jeśli przedmiot odrębnej własności

stanowiły lokale w budynku znajdującym się na terenie oddanym w użytkowanie

wieczyste z tym, że jeżeli nie wszystkie wyodrębnione lokale były sprzedawane

przez Państwo równocześnie, w księdze wieczystej, z której były wydzielane

poszczególne lokale, dokonywano wpisu tylko w łamie 8. Prezydent Miasta K. w

dniu 18 maja 2011 r. wydał decyzję o przekształceniu prawa użytkowania

wieczystego przysługującego małż. C. w prawo własności. Sąd Rejonowy w K. w

dniu 16 czerwca 2011 r., dokonał w dziale I – Sp. Księgi wieczystej nr […] wpisu, że

z własnością wydzielonego lokalu nr 2 związany jest udział w prawie własności

nieruchomości objętej Księgą wieczystą nr [...]/6, wynoszący 2/10 części, a w dziale

II Księgi wieczystej nr […]/6 wpisu, że udział wynoszący 2/10 części w prawie

własności nieruchomości wspólnej przysługuje właścicielowi lokalu wydzielonego

do Księgi wieczystej nr […]. Tym samym udział Miasta K. został pomniejszony do

8/10 części.

Sąd Okręgowy w oparciu o powyższe ustalenia uznał, że pozwana trafnie

podniosła zarzut naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 195 § 1 i 2 w zw. z art. 72 § 2

k.p.c., bowiem już w chwili wszczęcia postępowania w pierwszej instancji stan

prawny ujawniony w Księdze wieczystej nr […]/6 był odmienny od tego, który

6

wskazany został w uzasadnieniu pozwu. Brak ujawnienia w dziale II księgi

macierzystej udziału w prawie użytkowania wieczystego związanego z własnością

lokalu nr 2, wynikający z przepisów cyt. rozporządzenia, nie zmieniał tego, że

właściciele lokalu byli użytkownikami wieczystymi udziału w gruncie oraz

współwłaścicielami budynku. Sąd Okręgowy wskazał, odwołując się do stanowiska

Sądu Najwyższego w uzasadnieniu wyroku kasatoryjnego, że w sprawie

o usunięcie niezgodności ujawnionego w księdze wieczystej stanu prawnego

nieruchomości, z której wyodrębniono lokal, ze stanem rzeczywistym zachodzi

współuczestnictwo konieczne właściciela gruntu oraz właściciela lokalu. Sąd

Rejonowy naruszył powołane przepisy, gdyż nie wezwał powódki do oznaczenia

właścicieli lokalu w taki sposób, aby ich wezwanie albo zawiadomienie było

możliwe, a powódka nie podjęła z własnej inicjatywy czynności zmierzających do

prawidłowego i pełnego oznaczenia strony pozwanej. Wobec tego, że w pierwszej

instancji nie występowały wszystkie osoby, których udział w sprawie po stronie

pozwanej był konieczny i zachodził brak legitymacji łącznej, powództwo już z tej

przyczyny podlegało oddaleniu, co stanowiło wystarczającą przyczynę

uwzględnienia apelacji pozwanej. Sąd Okręgowy przyjął, że zmiana żądania pozwu

na etapie postępowania apelacyjnego, bez względu na ocenę jej dopuszczalności

w świetle art. 383 k.p.c., ze względu na brak udziału w sprawie w charakterze

pozwanych współwłaścicieli lokalu nr 2 – M. i L. małżonków C. nie miała znaczenia

dla rozstrzygnięcia i nie mogła odnieść zamierzonego skutku. Żądanie wezwania

ich do udziału w sprawie, zgłoszone na etapie postępowania apelacyjnego, było

niedopuszczalne (art. 391 § 1 k.p.c.).

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego wniosła powódka,

zaskarżając go w całości. W skardze, opartej na podstawie z art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c., podniosła jako mające wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów prawa

procesowego:

- art. 195 § 1 i 2 w zw. z art. 72 § 1 i art. 386 § 4 k.p.c. polegające na nieuchyleniu

wyroku Sądu Rejonowego i nieprzekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania,

pomimo stwierdzonego naruszenia art. 195 § 1 i 2 k.p.c., w sytuacji, gdy pozwana

już w odpowiedzi na pozew zwracała Sądowi Rejonowemu uwagę na konieczność

wezwania do udziału w sprawie w charakterze pozwanych M. i L. małżonków C.;

7

- art. 316 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 386 § 4 k.p.c. oraz art. 5 ust. 1 i art. 18 ust. 1

ustawy z dnia 10 maja 1990 r., art. 2 § 1 i 2 k.p.c., art. 16 § 1 k.p.a., art. 7 i 10

Konstytucji RP, art. 10 u.k.w.h., art. 328 § 2 w zw. z art. 244 § 1, art. 233 § 1

i art. 224 § 1 k.p.c. polegające na zaniechaniu uzgodnienia stanu prawnego

nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej ze stanem rzeczywistym oraz

nieuchyleniu wyroku Sądu Rejonowego do ponownego rozpoznania, w sytuacji, gdy

Sąd Najwyższy przekazał sprawę do ponownego rozpoznania w celu

rozstrzygnięcia sporu o własność;

- art. 39820

w zw. z art. 5 ust. 1 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r., art. 16

§ 1 k.p.a., oraz art. 365 § 1 k.p.c. polegające na pominięciu przy ponownym

rozpoznaniu sprawy wykładni prawa dokonanej przez Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 25 stycznia 2012 r. i uchylenie się od rozpoznania sporu o własność.

Pozwana nie zajęła stanowiska w przedmiocie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył:

Powództwo o uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości ujawnionego

w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, oparte na art. 10 ustawy

księgach wieczystych i hipotece, jest w zasadzie jedynym sposobem wzruszenia

domniemania prawnego z art. 3 cyt. ustawy, w myśl którego prawo jawne z księgi

wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Judykatura

przyjmuje obecnie, że nie jest to rodzaj powództwa o ustalenie, tylko powództwo

prawo kształtujące (por. uchwała (7) Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r.,

III CZP 106/06, OSNC 2006, nr 10, poz. 160). Powyższa uchwała przecięła sporną

kwestię legitymacji czynnej wskazując, że przysługuje ona tylko osobie uprawnionej

do złożenia wniosku o dokonanie wpisu w księdze wieczystej na podstawie art.

6262

§ 5 k.p.c. Nie ma jednak nadal zgodności poglądów judykatury co do

legitymacji biernej. Zgodne - co do zasady - stanowisko, że w sprawie takiej

powinny wziąć udział wszystkie osoby wpisane w dziale II księgi wieczystej, osoby,

które żądają ujawnienia swoich praw w księdze wieczystej, gdyż zachodzi

pomiędzy nimi współuczestnictwo konieczne (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

23 grudnia 1988 r., III CRN 434/88, OSNC 1991, nr 1, poz. 12, z dnia 28 czerwca

2000 r., IV CKN 71/00, niepubl., z dnia 27 lutego 2002 r., III CKN 38/01, OSNC

2003, nr 2, poz. 27) kwestionowane jest w odniesieniu do współwłasności.

8

W wyrokach z dnia 7 kwietnia 2006 r., III CSK 114/05 (OSP 2007, nr 4, poz. 46),

z dnia 9 czerwca 2005 r., III CK 699/06, niepubl., postanowieniu z dnia 5 kwietnia

2007r., II CZ 22/07, niepubl. Sąd Najwyższy przyjął, że w sprawie o uzgodnienie

stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym wszczętej przez jednego ze współwłaścicieli nie zachodzi

pomiędzy nim a pozostałymi współwłaścicielami współuczestnictwo konieczne.

Odmienne stanowisko zajęto w postanowieniu z dnia 20 grudnia 2012 r., IV CSK

210/12, niepubl. Wskazana różnica stanowisk związana była z indywidualnymi

okolicznościami rozpoznawanych spraw oraz z odmiennymi ocenami prawnymi

uprawnień współwłaścicieli w ramach czynności zachowawczych (art. 209 k.c.).

Panuje jednak zgodność poglądów co do tego, że po stronie biernej powinny

występować wszystkie osoby wpisane w dziale II księgi wieczystej, jeżeli ich prawa

są kwestionowane i istnieje między stronami stan sporu, którego pochodną jest

udział po stronie czynnej lub biernej w danej sprawie (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 17 kwietnia 1998 r., II CKN 695/97, z dnia 23 grudnia 1988 r.,

III CRN 434/88, z dnia 7 marca 2013 r., IV CSK 409/12 – niepubl.). Bez wątpienia

także - co do zasady - brak pełnej legitymacji procesowej, gdy ma ona charakter

legitymacji łącznej, skutkuje oddaleniem powództwa, co nie wyłącza możliwości

ponownego wytoczenia powództwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

29 listopada 2012 r., II CSK 86/12, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

20 grudnia 2012 r., IV CSK 210/12 - niepubl.).

W przedmiotowej sprawie zaistniały szczególne okoliczności, gdyż treść

wpisów w księdze wieczystej początkowo spowodowała niepewność co do zakresu

praw rzeczowych przysługujących pozwanej Gminie K., wpisanej do księgi

wieczystej jako właściciel, której tytuł prawny powódka kwestionowała co do udziału

wynoszącego ½. Sąd Najwyższy wskazał w wyroku kasatoryjnym, że zbycie prawa

odrębnej własności jednego z lokali mieszkalnych z udziałem w nieruchomości

budynkowej oraz udziałem w prawie rzeczowym do gruntu (którego rodzaju

wówczas nie znano) na rzecz osób trzecich skutkuje koniecznością wyjaśnienia tej

kwestii i przyjęcia po ich stronie współuczestnictwa koniecznego w obecnym sporze.

Stanowisko powyższe wynikało także z rodzaju tytułu prawnego nabytego przez

właścicieli lokalu względem nieruchomości skarbowej i konstrukcji praw rzeczowych

9

uniemożliwiających ustanowienie i trwanie prawa użytkowania wieczystego na

gruncie będącym współwłasnością Skarbu Państwa (samorządu terytorialnego)

i innych osób (art. 232 k.c. w brzmieniu sprzed i po zmianie wprowadzonej ustawą

z dnia 28 lipca 1990 r. - Dz. U. Nr 55, poz. 321, por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 8 listopada 1977 r., IV CR 466/77, OSP 1978, nr 7-8, poz. 144, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 lipca 2000 r., IV CKN 67/00, niepubl.). W tej sytuacji

zasadna jest podstawa kasacyjna w zakresie wskazującym na naruszenia przez

sąd odwoławczy art. 195 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 72 § 1 k.p.c. i art. 386 § 4 k.p.c.

Skoro już w toku postępowania pierwszoinstancyjnego podnoszono, że w sprawie

powinni uczestniczyć jako pozwani także właściciele lokalu nr 2, a Sąd Rejonowy -

wychodząc z założenia, że związany jest decyzją komunalizacyjną - zaniechał

czynności opartych na art. 195 § 1 i 2 k.p.c. (wezwania strony powodowej do

oznaczenia osób nie biorących udziału, a następnie wezwania ich do wzięcia

udziału w sprawie w charakterze pozwanych), co było przedmiotem zarzutów

apelacyjnych, to Sąd drugiej instancji nie mógł, odwołując się do zakazu

przekształceń podmiotowych wynikającego z art. 391 § 1 zd. 2 k.p.c., przyjąć braku

pełnej legitymacji łącznej i zmienić zaskarżonego wyroku przez oddalenie

powództwa. Naruszenie wskazanych przepisów było bowiem objęte zarzutami

apelacyjnymi. Na istnienie kognicji sądu powszechnego dla rozstrzygnięcia sporu

o prawo własności nieruchomości w sytuacji istnienia dwóch sprzecznych tytułów

prawnych wskazał już uprzednio Sąd Najwyższy, co oznacza, że pogląd

o związaniu decyzją administracyjną nie mógł się ostać. Prawomocne orzeczenie

sądu wydane w innej sprawie wiąże także w postępowaniu o uzgodnienie treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 13 września 2012 r., V CSK 400/11, z dnia 29 czerwca 2012 r., I CSK 541/11

– niepubl.). W tym stanie rzeczy istniała podstawa wydania przez sąd odwoławczy

wyroku kasatoryjnego, a nie reformatoryjnego.

Konieczność wydania wskazanego orzeczenia wynikała także z naruszenia

przez sąd odwoławczy zasady aktualności, do której trafnie odwołuje się skarga

kasacyjna stawiając zarzut naruszenia art. 316 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 386 § 4

k.p.c. W sprawie o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym uwzględnia się

10

stan faktyczny i prawny na datę rozstrzygania o żądaniu pozwu, którą jest data

zamknięcia rozprawy odwoławczej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

16 grudnia 2003 r., II CK 318/02, z dnia 4 października 2006 r., II CSK 108/06,

z dnia 9 stycznia 2009 r., I CSK 276/08, z dnia 5 kwietnia 2013 r., III CSK 236/12 -

niepubl.). Uzupełnienie postępowania dowodowego w postępowaniu drugo-

instancyjnym potwierdziło następcze - względem daty wydania orzeczenia przez

Sąd Rejonowy - zmiany stosunków prawno-rzeczowych, polegające na zbyciu

przez Gminę udziału we własności gruntu wynoszącego 2/10, którego skutkiem

było wygaśnięcie prawa użytkowania wieczystego. Przekształcenie praw

rzeczowych do gruntu przysługujących właścicielom lokalu nr 2 usunęło tym

samym – co do zasady – materialno-prawną przeszkodę do uzgodnienia treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym zgodnie z pierwotnym

brzmieniem pozwu. Nieruchomość gruntowa i budynkowa może być bowiem

przedmiotem współwłasności gminy i osób fizycznych i odpowiednio obrotu

cywilnoprawnego (zbycia) w granicach przysługujących mu udziałów.

Wskazana zmiana okoliczności i stosunków prawnych legła u podstaw

modyfikacji żądania pozwu w postępowaniu odwoławczym (art. 383 zd. 2 k.p.c.).

Rzeczą Sądu będzie zbadanie jej prawidłowości i odpowiednio zasadności

powództwa. Podkreślić bowiem należy, że w sprawie o usunięcie niezgodności

między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej

a rzeczywistym stanem prawnym sąd jest związany żądaniem pozwu (por. uchwałę

(7) Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r., III CZP 134/09, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 marca 2001 r., III CKN 1214/98, OSNC 2001, nr 11,

poz. 165). Wskazana uchwała akceptuje także pogląd zawarty w uzasadnieniu

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 76/08 (OSNC 2009,

nr 7-8, poz. 113) oraz cyt. wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2001 r.,

III CKN 1214/98, w myśl którego orzeczenie usuwające niezgodność poprzez

stwierdzenie, że powodowi przysługuje do nieruchomości inne prawo jak określone

w pozwie, albo wprawdzie takie prawo przysługuje ale innej osobie, innego rodzaju

bądź w innym rozmiarze stanowiłoby naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

odwoływał się dla uzasadnienia tego poglądu do podstawowej procesowej zasady

dyspozycyjności i autonomii praw prywatnych, jako obejmujących swobodę

11

dysponowania uprawnieniami o charakterze procesowym. W ostatnim okresie

stanowisko to popierane było przez Sąd Najwyższy m.in. w cyt. wyroku z dnia

5 kwietnia 2013 r., III CSK 236/12 w którym wskazano, że żądanie pozwu

w sprawie o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym powinno być

skonkretyzowane na tyle jednoznacznie i precyzyjnie, aby niemal mogło być

przeniesione w postaci gotowej do sentencji orzeczenia, oraz w wyroku z dnia

27 września 2012 r., III CSK 149/12, niepubl.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uznając podstawy skargi kasacyjnej za

zasadne na podstawie art. 39815

§ 1 zd. 2 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów

postępowania kasacyjnego art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c. orzekł jak

w sentencji.

db