II UK 110/13

Sygn. akt II UK 110/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z wniosku B. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 października 2012 r.,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 października 2012 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację B. S. od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 30 kwietnia 2012 r., którym – po ponownym rozpoznaniu sprawy – oddalono

jego odwołanie od czterech decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 31

października, 28 listopada i 31 grudnia 2012 r. w przedmiocie odmowy prawa do

2

emerytury, ustalenia od dnia 1 listopada 2003 r. renty z tytułu niezdolności do pracy

w kwocie najniższej, przy przyjęciu stażu 13 lat i 9 miesięcy oraz zobowiązania

ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rentowego za trzy

lata wstecz, od dnia 1 listopada 2000 r. do dnia 31 października 2003 r. w kwocie

41.681,57 zł z odsetkami. W poprzednim wyroku Sądu Apelacyjnego, uchylającym

wyrok Sądu Okręgowego z dnia 28 lipca 2009 r., wskazano na prawomocne

skazanie ubezpieczonego wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 21 grudnia

2006 r. między innymi za to, że w okresie od dnia 1 stycznia 1993 r. do dnia 31

października 2003 r. w G., działając w wykonaniu z góry powziętego zamiaru w celu

osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadził Zakład Ubezpieczeń Społecznych, do

niekorzystnego rozporządzenia mieniem w kwocie 67.001,55 zł w ten sposób, że w

dniu 30 grudnia 1992 r. złożył wniosek o przyznanie renty, do którego dołączył

podrobione dokumenty w postaci świadectwa pracy z dnia 6 czerwca 1980 r. w

Zakładach Sprzętu Oświetleniowego P. w G., „w którym wskazany był zawyżony

okres zatrudnienia”, świadectwa pracy z dnia 20 maja 1960 r. z Gminnej Spółdzielni

„Samopomoc Chłopska” w C., świadectwa pracy z dnia 15 września 1968 r. z

Państwowego Gospodarstwa Rolnego w N. oraz świadectwa pracy z dnia 31 marca

1975 r. z Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Rolniczych „Samopomoc Chłopska”

w P. Zakład Inwestycji i Budownictwa Oddział Budowlano - Montażowy w Z., przez

co wprowadził w błąd Zakład Ubezpieczeń Społecznych, co do wysokości

przepracowanych przez niego okresów składkowych oraz wielkości należnego mu

świadczenia rentowego, a następnie pobierał w tym okresie rentę w wyższej od

należnej wysokości, czym działał na szkodę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

czyli występek z art. 270 § 1 k.k. w związku z art. 286 § 1 k.k. w związku z art. 11 §

2 k.k. w związku z art. 12 k.k. oraz za usiłowanie doprowadzenia Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w kwocie

1.874,62 zł miesięcznie, czego nie osiągnął wobec dokonania weryfikacji

dokumentów przez pracowników Zakładu. Został za to skazany na karę

pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres próby

wynoszący trzy lata, a na mocy art. 72 § 2 k.k. nałożono na niego obowiązek

częściowego naprawienia szkody, przez zapłatę na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

3

Społecznych, kwoty 30.000 zł w okresie dwu lat od dnia uprawomocnienia się

wyroku.

Kwota ta została uiszczona przez ubezpieczonego, lecz Zakład Ubezpieczeń

Społecznych nie zaliczył jej wpłaty na poczet zwrotu nienależnych świadczeń

ustalonych w jego decyzji, lecz na poczet szkody ustalonej przez sąd karny

wyrządzonej od dnia 1 stycznia 1993 r. do dnia 31 października 2003 r. w kwocie

wynoszącej wraz z odsetkami 196.065,44 zł, co Sąd Apelacyjny w wyroku z dnia 25

października 2012 r. zaaprobował, wskazując, że Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych „nie obowiązywało ograniczenie, o którym mowa w art. 138 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego została oparta na podstawie naruszenia

art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych przez niewłaściwą wykładnię i w jej wyniku przyjęcie za prawidłowe

zarachowania kwoty wpłaconej przez niego w ramach orzeczonego przez sąd

obowiązku naprawienia szkody na poczet należności wykraczającej poza trzyletni

termin dochodzenia roszczeń z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Skarżący

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu lub Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, podnosząc,

że stosownie do przepisu stanowiącego podstawę skargi kasacyjnej nie można

żądać zwrotu nienależne pobranych świadczeń za okres dłuższy niż trzy lata

liczone wstecz od ostatniej wypłaty nienależnego świadczenia. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych nie może dochodzić od ubezpieczonego zwrotu nienależnie

pobranych świadczeń za okres od dnia 1 stycznia 1993 r. do dnia 31 października

2002 r., a wymagalnym najdawniej długiem jest świadczenie za okres od dnia 1

listopada 2002 r. do dnia 31 października 2003 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nienależne świadczenie w ujęciu prawa ubezpieczeń społecznych podlega

zwrotowi tylko wówczas i w takim tylko zakresie, w jakim zwrotu wymaga prawo

ubezpieczeń społecznych (por. W. Wójcik, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 25 marca 1965 r., II CR 123/65, OSPiKA 1966 nr 5, poz. 99; W. Warkałło,

4

Glosa do orzeczenia Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 stycznia

1956 r., III TR 244/55, OSPiKA 1957 nr 1, poz. 21). Do oceny wymagalności

nienależnie pobranego świadczenia od organu ubezpieczeń społecznych

wyłączone jest stosowanie przepisów prawa cywilnego o bezpodstawnym

wzbogaceniu lub czynie niedozwolonym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4

września 2007 r., I UK 90/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 301, z dnia 16 grudnia

2008 r., I UK 154/08, OSNP 2010 nr 11-12, poz. 148 i z dnia 3 lutego 2010 r., I UK

210/09, Palestra 2011 nr 1-2, s. 124).

Nie zmienia to faktu, że przepisy z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych

pierwotnie nie ograniczały wynikającego z prawa cywilnego obowiązku zwrotu

nienależnie pobranych kwot świadczeń wypłaconych na podstawie nieprawdziwych

zeznań lub dokumentów; zwrot obejmował wszystkie nienależne wypłaty z

oprocentowaniem (por. art. 214 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o

ubezpieczeniu społecznym, Dz.U. Nr 51, poz. 396 ze zm.; art. 19 ust. 1 i 2 dekretu

z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

i ich rodzin, tekst jednolity: Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97; art. 80 ust. 1 ustawy z

dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin, Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.). Od dnia 1 stycznia 1983 r. jednak, na

podstawie art. 106 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), obowiązuje ograniczenie

możliwości domagania się przez organ rentowy zwrotu świadczeń. Współcześnie

wśród nienależnie pobranych świadczeń w art. 138 ust. 2 pkt 2 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wymieniono

świadczenia pobrane przez osoby, które je uzyskały dopuściwszy się czynu

niedozwolonego, albo w wyniku innego wprowadzenia w błąd organu rentowego.

Zasadą jest zwrot nienależnie pobranych świadczeń w granicach uszczuplenia

funduszy ubezpieczeń społecznych, jednak za okres nie dłuższy niż trzy lata

wstecz od daty wydania decyzji zobowiązującej do ich zwrotu (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 16 października 2009 r., I UZP 10/09, OSNP 2010 nr 7-8, poz.

96; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2007 r., I UK 145/07, OSNP 2009

nr 1-2, poz. 28).

5

Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie może żądać zwrotu świadczeń poza

okres trzyletni nie tylko w trybie regulowanym w przepisach prawa ubezpieczeń

społecznych, lecz także w drodze procesu cywilnego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 listopada 2010 r., IV CSK 201/10, niepubl., wcześniej

uchwałę z dnia 21 maja 1984 r., III UZP 20/84, OSNCP 1985 nr 1, poz. 3 z glosą S.

Płażka, Palestra 1986 nr 9). Niedopuszczalność drogi administracyjnej i sądowej

dla roszczeń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu lub czynach niedozwolonych nie stoi jednak na

przeszkodzie temu, by uszczuplenie funduszy, którymi zarządza, zostało

wyrównane w ramach obowiązku probacyjnego.

Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem nie nawiązuje

do zasad zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Sąd karny nie stosuje

przepisów regulujących stosunki ubezpieczenia społecznego; rozstrzygając o

obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem o znamionach

opisanych w art. 270 § 1 w zbiegu z art. 286 § 1 k.k. w formie warunku

probacyjnego, o którym mowa w art. 72 § 2 k.k., zobowiązuje skazanego do

skompensowania szkody poniesionej przez pokrzywdzonego w wyniku

przestępstwa. Podstawą materialnoprawną obowiązku naprawienia szkody jest

więc art. 415 k.c., a ustalenie jej rozmiaru następuje według zasady pełnego

odszkodowania określonej w art. 361 § 2 k.c. Zakres tego obowiązku wyznacza

rzeczywisty rozmiar szkody, rozumianej tak, jak w prawie cywilnym (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2002 r., II KKN 385/01, LEX nr 53028, z dnia 23

lipca 2009 r., V KK 124/09, LEX nr 519632 i z dnia 9 lipca 2013 r., II KK 160/13,

LEX nr 1331277). Wymienione cechy wykazują, że naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym oraz zwrot nienależnie pobranych świadczeń

mają różne przesłanki i różny charakter prawny oraz odmienny sposób

dochodzenia. Także przedmiot zobowiązania nie jest tożsamy.

Sąd karny, nakładając obowiązek naprawienia szkody, nie rozpoznaje

powództwa adhezyjnego organu rentowego, więc nie kieruje się ograniczeniami

dotyczącymi zwrotu nienależnych świadczeń ustanowionymi w ubezpieczeniu

społecznym. Nic nie stoi na przeszkodzie, by w tej drodze przestępne uszczuplenie

funduszy, którymi dysponuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zostało wyrównane

6

przez sprawcę zakresie usprawiedliwionym rozmiarem uszczerbku

spowodowanego w funduszach, których dysponentem jest Zakład. Skazany ma

wyrównać rzeczywistą szkodę wynikłą bezpośrednio z przestępstwa, z

uwzględnieniem wszystkich jej składników i elementów, w tym odsetek, tyle że w

zakresie orzeczonym przez sąd karny. Nie ma systemowych ani aksjologicznych

względów przemawiających za ograniczeniem obowiązku naprawienia szkody

przez sprawcę występku wyłudzenia świadczeń na podstawie fałszywych

dokumentów w sposób, w jaki ogranicza się możliwość żądania przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń. Jeżeli

rozmiar szkody wykracza poza wartość, której może dochodzić Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, naprawienie szkody nakazane przez sąd karny nie ma

wpływu na wypełnienie obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń; wpłata

dokonana w celu uniknięcia wykonania kary nie kompensuje tego obowiązku.

Inaczej mówiąc, dług wymagalny wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie

zmniejsza się w wyniku wypełnienia przez sprawcę przestępstwa opisanego w art.

270 § 1 i 286 § 1 k.k. obowiązku naprawienia szkody nałożonego na podstawie art.

72 § 2 k.k. Nałożony przez sąd karny obowiązek utraciłby swój charakter, gdyby

jego wypełnienie równało się uwolnieniu z długu ustalonego decyzją, który może

być egzekwowany na podstawie art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Posłużenie się w skardze kasacyjnej terminem „dług najdawniej wymagalny”,

sugeruje zastosowanie w sprawie art. 451 k.c., regulującego zarachowanie zapłaty

na poczet długu, które nie wchodzi w grę, gdy wierzyciel nie został zaspokojony

przez dobrowolną wpłatę (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia

1957 r., 4 CR 589/55, PUG 1958 nr 2, s. 2). Do wykonania zobowiązania przez

zapłatę długu jako czynności prawnej dochodzi w razie zaoferowania przez

dłużnika i złożenie przez wierzyciela oświadczenia o przyjęciu świadczenia (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1992 r., I PZP 19/92, OSNCP 1992

nr 9, poz. 166). Wyrównanie szkody wyrządzonej przestępstwem nie jest

dobrowolną spłatą długu, nie można zatem twierdzić o wymagalności obowiązku

naprawienia szkody w sensie wymagalności długu jako możliwości jego

dochodzenia, gdyż obowiązek ten jest egzekwowany przez wykonanie kary.

7

Obowiązek wyrównania szkody nałożony w wyroku karnym na podstawie art. 72 §

2 k.k. zawiera wprawdzie element odszkodowawczy, jednak ma przede wszystkim

charakter penalny. Możliwość jego egzekucji (art. 196 § 1 k.k.w.) nie uchyla skutku

w zakresie zawieszenia kary pozbawienia wolności.

Gdyby nawet przyjąć stanowisko skarżącego o zastosowaniu w sprawie art.

451 k.c., to mogłoby chodzić wyłącznie o § 3 tego przepisu, gdy w braku

oświadczenia dłużnika lub wierzyciela spełnione świadczenie zalicza się przede

wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych -

na poczet najdawniej wymagalnego. W doktrynie i judykaturze wymagalność

roszczenia określana jest jako stan, w którym wierzyciel ma prawną możliwość

żądania zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności. Jest to stan potencjalny, o

charakterze obiektywnym, którego początek zbiega się z chwilą uaktywnienia się

wierzytelności (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego

1991 r., III CRN 500/90, OSNCP 1992, nr 7-8, poz. 137). Początek wymagalności w

odniesieniu do zobowiązań wynikających z czynów niedozwolonych nie jest zależny

od wezwania do spełnienia świadczenia, zgodnie z art. 455 k.c., powstaje od dnia

popełnienia przestępstwa (art. 120 i 4421

§ 2 k.c.; por. uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 25 października 1974 r., III PZP 39/74, OSNC 1975 nr 5, poz. 82 oraz z dnia

17 lutego 2006 r., III CZP 84/05, OSNC 2006 nr 7-8, poz. 114; wyrok z dnia 18

stycznia 2008 r., V CSK 367/07, niepubl.; postanowienie z dnia 9 lipca 2009 r.,

III CZP 47/09, niepubl.).

Uwzględniając to, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.).