III CZP 57/13

Sygn. akt III CZP 57/13

UCHWAŁA

Dnia 18 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSN Bogumiła Ustjanicz

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku wierzyciela Banku H. w W. S.A.

przeciwko dłużnikowi J. K.

o egzekucję świadczenia pieniężnego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 18 października 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2013 r.,

"Od którego z uczestników postępowania egzekucyjnego

w przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego z innych

przyczyn niż wskazane w art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (tekst jedn. Dz.U.

z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.) komornik winien pobrać opłatę,

o której mowa w art. 53a ust. 2 tej ustawy?"

podjął uchwałę:

Komornik pobiera opłatę przewidzianą w art. 53a ust. 2

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych

i egzekucji (tekst jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.)

od wierzyciela.

2

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 10 października 2012 r. komornik przy Sądzie

Rejonowym w L. - umarzając postępowanie z uwagi na bezskuteczność egzekucji -

ustalił koszty postępowania egzekucyjnego na kwotę 344,28 zł, obejmującą m.in.

opłatę stałą za odnalezienie majątku dłużnika J. K. w wysokości 140,51 zł i

obciążył nimi wierzyciela - Bank H. w W. Spółkę Akcyjną w W.

Sąd Rejonowy w L. postanowieniem z dnia 9 listopada 2012 r. oddalił skargę

wierzyciela na powyższe postanowienie w zakresie rozstrzygającym o opłacie za

odnalezienie majątku dłużnika, wskazując, iż nie ma podstaw do obciążenia

dłużnika drugą częścią opłaty za odnalezienie jego majątku, określoną w art. 53a

ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (jedn.

tekst: Dz. U. z 2011, Nr 231, poz. 1376; dalej: „u.k.s.e.”), przed zakończeniem

postępowania egzekucyjnego, gdyż dopiero uiszczenie tej opłaty przez wierzyciela

powoduje, że staje się ona jego kosztem podlegającym rozliczeniu na podstawie

art. 770 zdanie trzecie k.p.c.

Rozstrzygnięcie to zaskarżył zażaleniem wierzyciel, domagając się jego

zmiany przez uwzględnienie skargi i obciążenie dłużnika opłatą za odnalezienie

majątku.

Sąd Okręgowy w L. przy rozpoznawaniu zażalenia powziął wątpliwość,

której dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 7971

k.p.c., komornik na zlecenie wierzyciela dokonuje -

za wynagrodzeniem - poszukiwania majątku dłużnika. Wynagrodzenie,

o którym mowa w powołanym przepisie, jest ustalane i pobierane - stosownie

do art. 53a u.k.s.e. - dwuetapowo: najpierw od wniosku o podjęcie

czynności poszukiwawczych, a następnie - gdy poszukiwania te dały pozytywny

rezultat - za odnalezienie majątku. Opłatę stałą w wysokości 2% przeciętnego

wynagrodzenia miesięcznego komornik pobiera od wierzyciela zgłaszającego

3

stosowny wniosek, przy czym, w razie nieuiszczenia opłaty w terminie 7 dni

od otrzymania wezwania, zwraca ten wniosek (ust. 1). W przypadku zaś

odnalezienia majątku dłużnika komornik pobiera opłatę stałą w wysokości 5%

szacunkowej wartości tego majątku, nie więcej jednak niż 100% przeciętnego

wynagrodzenia miesięcznego. Opłata ta ulega zmniejszeniu o kwotę opłaty

pobranej na podstawie ust. 1. Przepis art. 49 ust. 3 stosuje się odpowiednio (ust. 2).

Źródłem wątpliwości Sądu Okręgowego jest brak wskazania w art. 53a ust.

2 u.k.s.e., od kogo - wierzyciela czy dłużnika - komornik pobiera drugą część opłaty

należnej za odnalezienie majątku dłużnika. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

kwestia ta nie była dotąd podejmowana. W piśmiennictwie natomiast

prezentowane są przeciwstawne stanowiska.

Według jednego, opłata ta powinna zostać pobrana od wierzyciela,

a następnie ściągnięta od dłużnika na podstawie art. 770 k.p.c. W uzasadnieniu

tego zapatrywania wskazuje się, że poszukiwanie majątku dłużnika jest

przeprowadzane na zlecenie wierzyciela i w jego następstwie między komornikiem

a wierzycielem nawiązuje sią stosunek zlecenia. Za poglądem tym, według Sądu

Okręgowego, przemawia również argument, że wierzyciel może nie zażądać

skierowania egzekucji do majątku odnalezionego na jego zlecenie, co miało

miejsce w sprawie niniejszej; oczywiście w takiej sytuacji nie będzie podstaw do

obciążenia dłużnika tą opłatą.

Pogląd przeciwny został oparty na założeniu, że poszukiwanie przez

komornika majątku dłużnika nie następuje na podstawie umowy zlecenia, gdyż

wierzyciela łączy z komornikiem stosunek publicznoprawny. Jego zwolennicy

akcentują, że z odesłania zawartego w art. 53a ust. 2 u.k.s.e. do odpowiedniego

stosowania art. 49 ust. 3 u.k.s.e. wynika, iż opłata za odnalezienie majątku powinna

zostać pobrana od dłużnika. Zwracają ponadto uwagę na niecelowość rozwiązania

dopuszczającego konieczność ewentualnego prowadzenia dwóch egzekucji tej

części opłaty: najpierw - od wierzyciela w razie bezskuteczności wezwania do jej

uiszczenia, a następnie - od dłużnika jako elementu kosztów niezbędnych do

celowego przeprowadzenia egzekucji.

4

Przechodząc do analizy zagadnienia prawnego, trzeba na wstępie odrzucić

zapatrywanie, zgodnie z którym uprawnienie komornika do poszukiwania majątku

dłużnika wynika - według brzmienia art. 9791

k.p.c. - ze stosunku zlecenia

zawiązanego miedzy wierzycielem a komornikiem. Komornik sądowy jest organem

egzekucyjnym (art. 758 § 1 k.p.c.), do którego należy wykonywanie czynności

egzekucyjnych oraz innych czynności powierzonych mu w drodze ustawy.

Przy wykonywaniu tych zadań realizuje on funkcje państwa i nie wchodzi

z uczestnikami postępowania w stosunki cywilnoprawne; stosunek prawny

pomiędzy komornikiem, będącym funkcjonariuszem publicznym (art. 1 u.k.s.e.),

a uczestnikami postępowania egzekucyjnego ma charakter publicznoprawny

(zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2002 r.,

III CZP 65/02, OSNC 2003, nr 7-8, poz. 100). W art. 7971

chodzi zatem o możliwość

dokonania przez komornika czynności egzekucyjnej poszukiwania majątku dłużnika

na wniosek wierzyciela. Wskazuje na to również ulokowanie tego przepisu wśród

unormowań regulujących wszczęcie egzekucji i dalsze czynności egzekucyjne oraz

treść art. 53a ust. 1 zdanie drugie u.k.s.e., nakazującego zwrot wniosku

zawierającego stosowne żądanie („zlecenie”) w razie nieuiszczenia przez

wierzyciela obciążającej go opłaty. Wynagrodzenie, o którym mowa w art. 7971

k.p.c., stanowi zatem opłatę egzekucyjną pobieraną przez komornika na podstawie

art. 53a u.k.s.e.

W doktrynie i orzecznictwie zgodnie wskazuje się, że opłaty należne

komornikowi od uczestników postepowania z tytułu prowadzenia egzekucji

oraz podejmowania innych czynności przewidzianych w ustawie są

należnościami mającymi charakter publicznoprawny (zob. uzasadnienie wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2009 r., II CSK 60/09, nie pub.).

Stanowią one jednak tylko część kosztów egzekucji prowadzonej przez komornika.

Należy zatem odróżnić zasady pobierania opłat od zasad ponoszenia kosztów

egzekucji określonych w art. 770 k.p.c., a w konsekwencji przyjąć, że reguła

wyrażona w tym przepisie może być stosowana wtedy, gdy organ egzekucyjny

decyduje o obowiązku zwrotu kosztów już poniesionych. Nie dotyczy ona natomiast

tego, kto ma obowiązek uiścić konkretną opłatę; kwestię te regulują szczegółowo

przepisy ustawy o komornikach sądowych i egzekucji. Już z tej tylko przyczyny

5

odwołanie się przy wykładni art. 53a ust. 2 u.k.s.e. do zasady odpowiedzialności

dłużnika za koszty niezbędne do celowego przeprowadzenia egzekucji nie

usprawiedliwia wniosku, iż obowiązek uiszczenia opłaty przewidzianej w tym

przepisie obciąża dłużnika.

Stałą opłatę egzekucyjną uiszcza w zasadzie uczestnik postepowania

wnioskujący o podjęcie przez komornika czynności podlegającej opłacie, a więc

z reguły wierzyciel (art. 49 a, art. 50, art. 51, art. 53 u.k.s.e.). Można więc uznać,

że również opłata za czynność poszukiwania majątku dłużnika powinna być

uiszczona w obu częściach przez wierzyciela. Podział tej opłaty na dwie części

nie musi wiązać się z obowiązkiem ich poniesienia przez różne podmioty; znajduje

on uzasadnienie w potrzebie zmotywowania komornika do efektywnego

przeprowadzenia poszukiwania. Gdyby ustawodawca chciał obciążyć opłatą

przewidzianą w art. 53a ust. 2 u.k.s.e. dłużnika, wolę taką wysłowiłby w sposób

wyraźny.

Powstaje jednak pytanie, czy zamiaru takiego nie odzwierciedla art. 53a ust.

2 zdanie trzecie u.k.s.e., nakazujący komornikowi - przy pobraniu drugiej części

opłaty - odpowiednie stosowanie art. 49 ust. 3 u.k.s.e. Przepis ten stanowi,

że w celu pobrania opłat, o których mowa w art. 49 ust. 2, komornik wydaje

postanowienie, w którym wzywa dłużnika do uiszczenia należności z tego tytułu

w terminie 7 dni od dnia doręczenia postanowienia, przy czym postanowienie

to po uprawomocnieniu się podlega wykonaniu w drodze egzekucji bez

zaopatrywania w klauzulę wykonalności. Dla zwolenników poglądu, że opłata

przewidziana w art. 53a ust. 2 u.k.s.e. jest pobierana od dłużnika, odesłanie to

stanowi argument rozstrzygający; skoro bowiem art. 49 ust. 3 u.k.s.e. określa

pobieranie opłaty od dłużnika, to - stosując go odpowiednio – od niego komornik

powinien pobrać opłatę za odnalezienie majątku.

Zapatrywanie powyższe nasuwa jednak istotne zastrzeżenia, gdyż

zadaniem art. 49 ust. 3 u.k.s.e. nie jest określenie podmiotu, od którego ma być

pobrana opłata; funkcję tę pełni art. 49 ust. 2. Zasadniczym celem art. 49 ust. 3

u.k.s.e. jest określenie sposobu poboru należnej komornikowi opłaty. Odesłanie do

tego przepisu nie oznacza więc wskazania podmiotu zobowiązanego do jej

6

uiszczenia. Należy zauważyć, że konstrukcją odesłania do odpowiedniego

stosowania art. 49 ust. 3 ustawodawca posłużył się również w art. 42 ust. 2 u.k.s.e.,

statuującego zasadę obciążenia wierzyciela - w razie bezskuteczności egzekucji -

wydatkami, które nie zostały pokryte z wyegzekwowanej części świadczenia.

Nie ulega wątpliwości, że również w tym przypadku odesłanie do art. 49 ust. 3

podyktowane zostało potrzebą wskazania wyłącznie samego mechanizmu pobrania

od wierzyciela obciążających go wydatków.

Odnosząc się do argumentów celowościowych, wskazujących na

nieracjonalność „podwójnego” egzekwowania opłaty za odnalezienie majątku,

trzeba zauważyć, że w każdym wypadku, gdy obowiązek uiszczenia opłaty

spoczywa na wierzycielu, komornik pobiera ją od niego, natomiast o tym,

kto ostatecznie poniesie koszty obejmujące tę opłatę, rozstrzyga postanowieniem

przewidzianym w art. 770 k.p.c. Regułę tę stosuje się również w razie konieczności

pobrania zaliczki na pokrycie wydatków gotówkowych, np. związanych

z czynnością poszukiwania majątku dłużnika (art. 40 ust. 1 u.k.s.e.). Komornik

nie może pobrać zaliczki na ten cel od dłużnika, obowiązany zaś będzie ją rozliczyć

- zgodnie z zasadą określoną w art. 770 k.p.c. - po zakończeniu egzekucji.

Nie przekonuje więc pogląd, że względy celowości stanowią przesłankę

usprawiedliwiającą pobranie opłaty od dłużnika.

Przytoczone argumenty nakazują uznać, że komornik pobiera opłatę

określoną w art. 53a ust. 2 u.k.s.e. od wierzyciela. Regułę tę stosuje przy tym we

wszystkich przypadkach, a nie tylko w razie umorzenia postępowania na wniosek

wierzyciela oraz na podstawie art. 823 k.p.c. Pogląd odmienny prowadzi w istocie

do pozbawienia komornika możliwości ściągnięcia należnej mu opłaty w sytuacjach

nieobjętych hipotezą art. 49 ust. 2 u.k.s.e., gdyż - jak wspomniano - art. 770 k.p.c.

stanowi podstawę rozliczenia kosztów już poniesionych, a nie opłat, które mają

zostać dopiero pobrane.

Przyjęcie wskazanej wykładni art. 53a ust. 2 u.k.s.e. ułatwia realizację

zasady ponoszenia przez dłużnika kosztów niezbędnych do celowego

przeprowadzenia egzekucji. Umożliwia bowiem obciążenie wierzyciela kosztami

poszukiwania majątku dłużnika wywołanymi wnioskiem złożonym dla szykany albo

7

- jak miało to miejsce w sprawie rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy –

w przypadku zaniechania zgłoszenia żądania skierowania egzekucji do

odnalezionego majątku.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w uchwale.