II UK 127/13

Sygn. akt II UK 127/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku H. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 września 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 7 marca 2011 r. odmówił

ubezpieczonej H. W. prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym,

albowiem wnioskodawczyni wykazała jedynie 13 lat, 6 miesięcy i 13 dni zamiast

wymaganych 15 lat pracy w warunkach szczególnych.

2

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. wyrokiem z

dnia 29 grudnia 2011 r. oddalił odwołanie ubezpieczonej od powyższej decyzji.

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i

rozważania Sądu pierwszej instancji: H. W., urodzona 5 kwietnia 1956 r.,

pobierająca od 22 października 1999 r. świadczenie przedemerytalne, złożyła w

dniu 7 marca 2011 r. wniosek o ustalenie jej prawa do emerytury w obniżonym

wieku. Wydając decyzję odmowną organ rentowy uznał za udokumentowany na

dzień 1 stycznia 1999 r. ogólny staż składkowy i nieskładkowy ubezpieczonej w

wymiarze 24 lat, 11 miesięcy i 24 dni, natomiast do stażu pracy w warunkach

szczególnych zaliczył jedynie 13 lata, 6 miesięcy i 13 dni. W wymaganym stażu

pracy w warunkach szczególnych nie uwzględniono okresów korzystania przez

wnioskodawczynię z zasiłków chorobowych po dniu 15 listopada 1991 r. oraz

okresu urlopu wychowawczego od dnia 12 lipca 1983 r. do dnia 11 lipca 1986 r.,

przypadających na zatrudnienie ubezpieczonej w Obwodzie Lecznictwa

Kolejowego w B.

Analizując roszczenia emerytalne ubezpieczonej w kontekście unormowania

art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) Sąd Okręgowy zauważył,

że o tym, jakie okresy należy zaliczyć do pracy w warunkach szczególnych,

decydują - na podstawie art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. - przepisy

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), które w § 2 ust. 1 stanowi,

iż okresami pracy nadającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w

rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że

już sama definicja pracy w warunkach szczególnych zakłada konieczność

wykonywania tej pracy stale i w określonych warunkach, co oznacza, iż

jakiekolwiek przerwy w jej świadczeniu, czy to z powodu urlopu wychowawczego,

czy też przebywania na zasiłkach chorobowych, nie powinny być zaliczone do

stażu pracy w szczególnych warunkach, za wyjątkiem okresów podanych w art. 6

3

ust. 2 pkt 1, tj. okresów otrzymywania zasiłków z ubezpieczenie społecznego:

chorobowego, macierzyńskiego, opiekuńczego lub renty chorobowej przed dniem

15 listopada 1991 r. Przepis art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS nie przewiduje zatem możliwości uznania za okresy składkowe (a tym samym

za okresy pracy w warunkach szczególnych) okresów przebywania na urlopach

wychowawczych, zaliczając je do okresów nieskładkowych na mocy art. 7 ust. 5

ustawy o emeryturach i rentach z FUS bez względu na czas ich przypadania. Tej

konstatacji nie zmienia treść uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2011 r.,

I UZP 1/11, gdyż dotyczy ona ubezpieczonych urodzonych przed dniem 1 stycznia

1949 r. i podlegających kryteriom oceny na mocy art. 29 ustawy emeryturach i

rentach z FUS. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, także zarzut ubezpieczonej, że w

momencie przyznania świadczenia przedemerytalnego zaliczono jej sporny okres

bezpłatnego urlopu wychowawczego do pracy w warunkach szczególnych, jest

zupełnie bezzasadny, ponieważ kierownik Powiatowego Urzędu Pracy, ustalając

prawo do świadczenia przedemerytalnego, badał spełnienie warunków określonych

w ustawie z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu

(jednolity tekst: Dz. U. z 1997 r. Nr 25, poz. 28 ze zm.), która nie przewidywała

konieczności posiadania przez wnioskodawcę jakiegokolwiek stażu pracy w

warunkach szczególnych.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 12

września 2012 r. zmienił powyższy wyrok i przyznał H. W. emeryturę od dnia 5

kwietnia 2011 r., a także stwierdził odpowiedzialność organu rentowego za

nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji.

Sąd drugiej instancji podkreślił, iż istota sporu w niniejszej sprawie

sprowadzała się do oceny, czy ubezpieczona spełnia łącznie wszystkie, wynikające

z treści art. 184 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przesłanki

ustalenia jej prawa do emerytury, a ściślej - przesłankę osiągnięcia w dniu wejścia

w życie ustawy, tj. w dniu 1 stycznia 1999 r., okresu zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, wymaganego w przepisach

dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku obniżonym. Kluczowa w

tym zakresie jest odpowiedź na pytanie, czy do wymaganego stażu można zaliczyć

okresy urlopu wychowawczego od 12 lipca 1983 r. do 11 lipca 1986 r. oraz

4

pobierania wynagrodzenia lub zasiłku chorobowego z ubezpieczenia społecznego:

od 15 lutego 1999 r. do 26 lutego 1999 r., od 26 kwietnia 1999 r. do 4 maja 1999 r.,

od 21 maja 1999 r. do 31 maja 1999 r., od 1 czerwca 1999 r. do 2 czerwca 1999 r. i

od 22 czerwca 1999 r. do 30 czerwca 1999 r., przypadające na okres zatrudnienia

odwołującej się w Obwodzie Lecznictwa Kolejowego w B. Stosownie do treści § 4

ust. 3 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego, do okresów zatrudnienia w

szczególnych warunkach, o których mowa w ust. 1, zalicza się m.in. także okresy

zatrudnienia na kolei w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników kolejowych i ich rodzin. Przez przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników kolejowych i ich rodzin rozumieć należy przepisy ustawy z dnia 28

kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin

(Dz. U. z 1983 r. Nr 23, poz. 99 ze zm.). Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy,

pracownikami kolejowymi w rozumieniu tej ustawy są osoby pozostające w

stosunku pracy w jednostkach organizacyjnych przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe”, z wyłączeniem biur projektów kolejowych. W myśl zaś

art. 5 ust. 2 ustawy zatrudnienie pracowników kolejowych w jednostkach

(komórkach) organizacyjnych, określonych w ust. 1, zwanych dalej „kolejowymi

jednostkami organizacyjnymi”, uważa się w rozumieniu ustawy za zatrudnienie na

kolei. W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości i nie jest przedmiotem sporu, że

zakład pracy ubezpieczonej w spornych okresach zatrudnienia - Obwód Lecznictwa

Kolejowego w B., był jednostką organizacyjną przedsiębiorstwa państwowego

„Polskie Koleje Państwowe”. Przepis art. 6 ust. 1 ustawy stanowi, że za okresy

zatrudnienia na kolei uważa się okresy pozostawania w stosunku pracy w

kolejowych jednostkach organizacyjnych, w czasie których pracownik pobierał

wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego: chorobowy, macierzyński

lub opiekuńczy. Z przepisu art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy wynika zaś, że za okresy

zaliczalne do okresów zatrudnienia na kolei uważa się okresy przerwy w pracy na

kolei obejmujące m.in. okresy wymienione w art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z

1982 r. Nr 40, poz. 267 ze zm.), tj. urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego

udzielonego na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek

pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, oraz innych udzielonych w tym celu

5

urlopów bezpłatnych i trwania przerw w pracy spowodowanych opieką nad

dzieckiem w wieku do lat 4 - łącznie nie dłużej jednak niż 6 lat. W świetle treści

powyższych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

kolejowych, przez okresy zatrudnienia na kolei należy zatem rozumieć nie tylko

okresy rzeczywistego wykonywania pracy w jednostkach organizacyjnych Polskich

Kolei Państwowych oraz w jednostkach (komórkach) organizacyjnych podległych

Ministrowi Komunikacji, lecz również takie okresy pozostawania w stosunku pracy,

w których pracownik kolejowy m.in. pobierał wynagrodzenie lub zasiłek chorobowy

albo korzystał z urlopu wychowawczego.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Apelacyjny uznał, że okresy, w których

ubezpieczona, zatrudniona w Obwodzie Lecznictwa Kolejowego w B., korzystała z

urlopu wychowawczego oraz pobierała wynagrodzenie lub zasiłek chorobowy z

ubezpieczenia społecznego, stanowią okresy zatrudnienia na kolei w rozumieniu

przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin, a w

konsekwencji, na mocy § 4 ust. 3 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego,

okresy te podlegają zaliczeniu do stażu pracy w szczególnych warunkach.

Odwołująca się spełnia więc przesłankę posiadania na dzień 1 stycznia 1999 r.

okresu pracy w szczególnych warunkach wymaganego w przepisach

dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku obniżonym (art. 184 ust.

1 pkt 1 ustawy emerytalnej w związku z § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w sprawie

wieku emerytalnego).

Powyższy wyrok został zaskarżony przez pozwanego skargą kasacyjną.

Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: 1/ art. 184

ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z § 2 ust. 1 i § 4 ust. 1

pkt 3 i ust. 3 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego, przez ich błędną

wykładnię polegającą na stwierdzeniu, że okresy, w których ubezpieczona,

zatrudniona na kolei, korzystała z urlopu wychowawczego oraz pobierała

wynagrodzenie lub zasiłek chorobowy z ubezpieczenia społecznego, podlegają

zaliczeniu do okresów pracy w szczególnych warunkach, od których uzależnione

jest prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym; 2/ art. 184 § 1 pkt 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez jego niewłaściwe zastosowanie

polegające na zaliczeniu do okresów pracy w szczególnych warunkach okresów

6

pobierania przez H. W. wynagrodzenia lub zasiłku chorobowego z ubezpieczenia

społecznego od 15 lutego1999 r. do 26 lutego 1999 r., od 26 kwietnia 1999 r. do 4

maja 1999 r., od 21 maja 1999 r. do 31 maja 1999 r., od 1 czerwca 1999 r. do 2

czerwca 1999 r., od 22 czerwca 1999 r. do 30 czerwca 1999 r. i stwierdzeniu, że po

ich zaliczeniu - wraz z okresami zatrudnienia uwzględnionymi przez organ rentowy

- ubezpieczona legitymuje się wyższym niż wymagany w art. 184 § 1 pkt 1 stażem

pracy w szczególnych warunkach, podczas gdy z powyższego przepisu wynika, iż

przesłanka osiągnięcia wymaganego stażu pracy w warunkach szczególnych (co

najmniej 15 lat) musi być spełniona na dzień wejścia w życie ustawy, tj. na dzień 1

stycznia 1999 r., a zatem zaliczeniu do okresu pracy w warunkach szczególnych

podlegają - zgodnie z art. 184 § 1 pkt 1 - tylko okresy pracy przypadające do dnia

31 grudnia 1998 r. Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, iż do okresów pracy w

warunkach szczególnych uprawniających do emerytury z obniżonego wieku można

zaliczyć tylko te okresy, w których praca w szczególnych warunkach była

wykonywana codziennie, co najmniej przez 8 godzin. Wyłącza to możliwość

zaliczenia do pracy wykonywanej w szczególnych warunkach okresu urlopu

wychowawczego i okresów przebywania na zasiłkach chorobowych. Odnosząc się

do drugiego kasacyjnego zarzutu naruszenia prawa materialnego organ rentowy

podniósł, że zgodnie z przepisem art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura

po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu wejścia w

życie ustawy, tj. w dniu 1 stycznia1999 r., spełnili wszystkie warunki określone w

pkt 1 i 2 tego przepisu. W związku z powyższym niedopuszczalne było zaliczenie

przez Sąd Apelacyjny do okresów pracy w szczególnych warunkach, od których

zależy prawo do emerytury z art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

okresów pobierania przez H. W. wynagrodzenia lub zasiłku chorobowego z

ubezpieczenia społecznego po wskazanej dacie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

7

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem uzasadnione są

zarzuty podniesione w ramach kasacyjnej podstawy naruszenia prawa

materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

Analizę prawidłowości zapadłego rozstrzygnięcia rozpocząć wypada od

przypomnienia, że ubezpieczona H. W., urodzona 5 kwietnia 1956 r., wywodzi

swoje roszczenia emerytalne z unormowań art. 184 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.; dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS), zgodnie z

którym ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje

emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu

wejścia w życie ustawy osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do

nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla

mężczyzn oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27, a

nadto nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o

przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu

emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa.

W niniejszej sprawie Sądy obu instancji nie rozważały ewentualnych

uprawnień ubezpieczonej do emerytury kolejowej, o jakiej mowa w art. 40 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, lecz oceniły jej roszczenia emerytalne w kontekście

unormowań art. 32 tego aktu.

Art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wprowadza jako

kryterium obniżenia wieku emerytalnego – określonego dla ubezpieczonych

urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. w art. 27 ustawy - rodzaj wykonywanej

pracy (tj. szczególne warunki, w jakich jest ona świadczona lub szczególny jej

charakter), narażający na szybsze zrealizowanie się ryzyka emerytalnego z

powodu wcześniejszej, niż powszechnie, utraty sprawności psychofizycznej

pracownika. Wprawdzie ust. 2 powołanego artykułu zawiera definicję (pojęcie)

pracownika zatrudnionego w szczególnych warunkach, stanowiąc iż jest nim

pracownik zatrudniony przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o

znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności

8

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne bądź otoczenia, lecz

uregulowania omawianego artykułu nie precyzują szczegółowych przesłanek

nabycia prawa do emerytury w obniżonym wieku. Artykuł 32 ust. 4 ustawy odsyła w

tej materii do dotychczasowych przepisów, którymi są przepisy rangi ustawy lub

wydane na mocy delegacji ustawowej (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01, OSNP 2002 nr 10, poz. 243).

Aktem prawnym normującym tę problematykę jest rozporządzenie Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze

zm., dalej jako rozporządzenie w sprawie wieku emerytalnego). Jak zauważył

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03

(OTK-A 2004 nr 6, poz. 57), odesłanie to powinno być odczytywane jako kierujące

do rozporządzenia w zakresie, w jakim chodzi o ustalenie kwestii wskazanych w

art. 32 ust. 4 ustawy, tj. wieku emerytalnego, rodzajów prac lub stanowisk oraz

warunków, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 tego artykułu

przysługuje prawo do emerytury. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu

Najwyższego, ze względu na charakter omawianego świadczenia (wcześniejsza

emerytura) - przepisy rozporządzenia należy wykładać ściśle (por. uzasadnienie

uchwały z dnia 29 września 2005 r., II UZP 10/05, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 21).

Postulat ścisłej wykładni dotyczy oczywiście i z tego samego powodu także

przepisu art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Przepisy § 2 ust. 1, § 3 i § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia kreują zaś dla

pracownika, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w

wykazie A, następujące przesłanki nabycia prawa do przedmiotowego świadczenia:

1) osiągnięcie wieku emerytalnego, wynoszącego 55 lat dla kobiet i 60 lat dla

mężczyzn,

2) posiadanie wymaganego okresu zatrudnienia, określonego w odniesieniu

do kobiet na 20 lat a do mężczyzn na 25 lat i

3) legitymowanie się co najmniej 15 letnim stażem pracy w szczególnych

warunkach, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym

na danym stanowisku, przy czym do okresów zatrudnienia w szczególnych

warunkach, o których mowa w § 4 ust. 1, zalicza się także okresy pracy górniczej w

9

rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin oraz

okresy zatrudnienia na kolei w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników kolejowych i ich rodzin, a także okresy pracy lub służby, o których

mowa w § 5-10 rozporządzenia.

Warto podkreślić, że w świetle § 2 ust. 1 rozporządzenia, praca w

szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym

wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki

wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z

rodzajów pracy wymienionych w rozporządzeniu w sprawie wieku emerytalnego i

załącznikach do niego (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2007 r., III UK

27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325; z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07,

OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr

483283; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75 i z

dnia 24 marca 2009 r., I PK 194/08, LEX nr 528152 oraz z dnia 1 czerwca 2010 r.,

II UK 21/10, LEX nr 619638). Właśnie ta regulacja sprawiła, że Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 23 kwietnia 2013 r., I UK 561/12 (niepublikowanym), wykluczył

możliwość zaliczenia okresów przebywania na urlopach wychowawczych do staży

pracy w szczególnych warunkach uprawniającego do emerytury z art. 184 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS. W uzasadnieniu wyroku zauważono, że przewidziane

w rozporządzeniu w sprawie wieku emerytalnego i art. 184 ust. 1 ustawy

emerytalnej rozróżnienie między okresem składkowym i nieskładkowym

(zatrudnienia) a okresem wykonywania pracy, jako mające głęboki sens

normatywny i społeczny, nie powinno być znoszone w drodze wykładni. Poza tym

zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego wnioskodawczyni lub

wnioskodawca są obowiązani wykazać, że praca w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Taka kwalifikacja faktycznego niewykonywania pracy w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze w okresie trwania zatrudnienia jest uzasadniona

charakterem prawa do emerytury dla osób zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze. Prawo to stanowi bowiem

konsekwencję szybszej utraty zdolności do zarobkowania z uwagi na szczególne

warunki lub szczególny charakter pracy (por. uzasadnienie wyroku Trybunału

10

Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99, OTK 2000 Nr 1, poz. 1).

Wymóg okresu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

winien więc odnosić się do okresu faktycznego wykonywania takiej pracy, z

pominięciem okresów wyłącznie formalnego pozostawania w zatrudnieniu, w

których pracownik - zgodnie z treścią łączącego go z pracodawcą stosunku pracy -

zajmuje stanowisko, z którym łączy się wykonywanie pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, lecz w rzeczywistości pracy tej nie

wykonuje, a tym samym nie jest narażony na uciążliwość związaną z warunkami

lub charakterem pracy. Okres niewykonywania pracy nie wpływa zatem na szybszą

utratę zdolności pracownika do zarobkowania. Skoro przez pracę w szczególnych

warunkach rozumie się wykonywanie takiej pracy, a nie pozostawanie w stosunku

pracy, to nie ma podstaw do zaliczenia urlopu wychowawczego do okresu pracy w

szczególnych warunkach, skoro pracownik w czasie tego urlopu jest zwolniony z

obowiązku świadczenia pracy w takich, szczególnych warunkach.

Pogląd ten nie stracił na aktualności w odniesieniu do pracowników

kolejowych.

Zawarta w § 4 ust. 3 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego

regulacja ma charakter branżowy, gdyż rozszerza zamieszczony w wykazie A

katalog prac w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do

wcześniejszej emerytury, o dodatkowe rodzaje pracy lub służby.

W kwestii wymienionego w tym przepisie okresu zatrudnienia na kolei jako

okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach należy zgodzić się z Sądem

Apelacyjnym, że w kontekście art. 5 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 kwietnia

1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym, pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U.

Nr 23, poz. 99 ze zm., dalej jako ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

kolejowych), podobnie jak i art. 42 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, będąc zatrudniona w jednostce organizacyjnej przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe”, jakim był Obwód Lecznictwa

Kolejowego w B., ubezpieczona posiadała status pracownika kolejowego, a

zatrudnienie to było i jest zatrudnieniem na kolei w rozumieniu powyższych ustaw.

Rzecz w tym, iż w odniesieniu to tej kategorii pracowników przepisy powołanych

ustaw posługują się trzema odrębnie zdefiniowanymi pojęciami: okresów

11

zatrudnienia na kolei, okresów równorzędnych z zatrudnieniem na kolei oraz

okresów zaliczanych do okresów zatrudnienia na kolei. Tymczasem w

komentowany § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego

prawodawca nie utożsamia okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach z

„zatrudnieniem na kolei”, ale jedynie z pierwszym w wymienionych pojęć, tj.

okresem zatrudnienia na kolei. W myśl art. 6 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników kolejowych (podobnie jak i art. 43 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS), za okresy zatrudnienia na kolei uważa się okresy

pozostawania w stosunku pracy w kolejowych jednostkach organizacyjnych, w

czasie których pracownik pobierał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia

społecznego: chorobowy, macierzyński lub opiekuńczy. Takie brzmienie przepisu

pozwala zatem na zaliczenie do staż pracy w szczególnych warunkach

uprawniającego do wcześniejszej emerytury z art. 184 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS okresów pobierania wymienionych w nim świadczeń chorobowych,

jednak tylko tych, które przypadają do dnia 31 grudnia 1998 r., skoro osoba

ubiegająca się o przyznanie emerytury powinna spełnić wszystkie określone w tym

przepisie przesłanki stażowe (tj. okresów składkowych i nieskładkowych oraz

okresów pracy w szczególnych warunkach) do dnia wejścia w życie ustawy, czyli

do dnia 1 stycznia 1999 r. Osiągnięcie do tej daty okresu pracy w szczególnych

warunkach, o którym mowa w art. 184 ustawy, wyłącza przy tym ponowne ustalanie

tego okresu po osiągnięciu przez wnioskodawcę wieku emerytalnego według zasad

wynikających z art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 313/09, OSNP 2011 nr 19 - 20,

poz. 260 i z dnia 13 lipca 2011 r., I UK 12/11, LEX nr 989126). Skoro więc sporne

okresy pobierania przez odwołującą się zasiłków chorobowych przypadają po

wskazanej dacie 1 stycznia 1999 r., Sąd drugiej instancji błędnie zaliczył te okresy

do stażu pracy w szczególnych warunkach predestynującego ubezpieczoną do

przyznania jej prawa do wcześniejszej emerytury.

Co zaś się tyczy okresu urlopu wychowawczego od 12 lipca 1983 r. do 11

lipca 1986 r., udzielonego odwołującej się z mocy przepisów rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (jednolity

tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 2, poz. 10 ze zm.), wypada stwierdzić, że zgodnie z art. 8

12

ust. 1 pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych, za

okresy zaliczalne do okresów zatrudnienia na kolei uważano okresy przerwy w

pracy na kolei obejmującej okresy wymienione w art. 11 ust. 2 pkt 9 i 11 oraz w

art. 13 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), a więc m. in. wymienione

w art. 11 ust. 2 pkt 11 tego ostatniego aktu okresy urlopu wychowawczego, urlopu

bezpłatnego udzielonego na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów

dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, oraz innych udzielonych

w tym celu urlopów bezpłatnych i trwania przerw w pracy spowodowanych opieką

nad dzieckiem w wieku do lat 4 - łącznie nie dłużej jednak niż 6 lat. Przepis § 4 ust.

3 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego nie posługuje się jednak pojęciem

okresów zaliczalnych do okresów zatrudnienia na kolei. Nie można zaś zawartego

w nim unormowania interpretować rozszerzająco i uznawać za okresy zatrudnienia

w szczególnych warunkach okresów innych niż wyraźnie wymienione w przepisie,

czyli ustawowo zdefiniowanych okresów zatrudnienia na kolei. Ilekroć bowiem

ustawodawca uznaje okresy równorzędne lub zaliczanle do okresów wykonywania

określonej, kwalifikowanej pracy, jako istotne dla nabycia prawa do wcześniejszej

emerytury, czyni to wyraźnie, jak np. w art. 41i art. 41 (w odniesieniu do emerytury

kolejowej) czy art. 50a ust. 1 i 2 oraz art. 50d ust. 2 (w doniesieniu do emerytury

górniczej) ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Warto nadmienić, iż obecnie obowiązujące przepisy art. 43 – 45 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS w ogóle nie wspominają o okresach przebywania na

urlopach wychowawczych i nie traktują ich ani jako okresów zatrudnienia na kolei

ani jako okresów równorzędnych z zatrudnieniem na kolei ani jako okresów

zaliczanych do okresów zatrudnienia na kolei. Mimo, że w trakcie korzystania z

urlopu wychowawczego pracownik pozostaje w zatrudnieniu na kolei, okresy te są

prawnie obojętne dla nabycia prawa do emerytury kolejowej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 czerwca 2006 r., II UK 224/05, Legalis).

Reasumując, słuszne są kasacyjne zarzuty naruszenia przez Sąd Apelacyjny

prawa materialnego w postaci art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS w związku z § 2 ust. 1 i § 4 ust. 1 pkt 3 i ust. 3 rozporządzenia w sprawie

wieku emerytalnego, przez zaliczenie do stażu pracy w szczególnych warunkach

13

uprawniającego do wcześniejszej emerytury, okresu przebywania ubezpieczonej na

urlopie wychowawczym od 12 lipca 1983 r. do 11 lipca 1986 r. oraz przypadających

po dniu 1 stycznia 1999 r. okresów pobierania zasiłków chorobowych. Z mocy

art. 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono zatem jak w sentencji.