III UK 144/12

Sygn. akt III UK 144/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSA Magdalena Kostro - Wesołowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. S.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 25 lipca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 23 marca 2011 r. odmówił

ubezpieczonemu A. S. prawa do emerytury w obniżonym wieku w związku z pracą

w szczególnych warunkach ze względu na niewykazanie 15 lat pracy w takich

2

warunkach wykonywanej do dnia 1 stycznia 1999 r. Na skutek wniesionego

odwołania, Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. wyrokiem

z dnia 10 kwietnia 2012 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał

ubezpieczonemu (ur. 1 kwietnia 1951 r.) prawo do emerytury poczynając od 1

kwietnia 2011 r. po myśli art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm., dalej jako: ustawa o emeryturach i rentach) w związku z § 3

i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz. U. nr 8, poz. 43 ze zm., dalej jako rozporządzenie z

dnia 7 lutego 1983 r. bądź rozporządzenie w sprawie wieku emerytalnego

pracowników) po ustaleniu w szczególności, że ubezpieczony w dniu 1 stycznia

1999 r. spełniał wymóg posiadania zatrudnienia w szczególnych warunkach przez

okres przekraczający 15 lat. Do okresów pracy w szczególnych warunkach,

uznanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w wymiarze 8 lat, 5 miesięcy i

23 dni, Sąd uwzględnił zatrudnienie wykonywane przez wnioskodawcę na

stanowisku maszynisty urządzeń ciepłowniczych, lokomotyw spalinowych i

maszynisty lokomotywki w okresie od 2 maja 1985 r. do 4 maja 1989 r. w

Zakładach Przetwórstwa Spożywczego „I.” w D. Rodzaj wykonywanej przez

wnioskodawcę w tym okresie pracy jednoznacznie określa niekwestionowane przez

organ rentowy świadectwo pracy oraz dokumenty z akt osobowych. Praca ta mieści

się w poz. 13 działu VIII (omyłkowo, jak należy wnosić, wskazano dział VII, dopisek

Sądu Najwyższego) wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., tj. w pracach zakładowych służb kolejowych

bezpośrednio związanych z utrzymaniem ruchu pociągów. Sąd pierwszej instancji

jako pracę w warunkach szczególnych zakwalifikował także zatrudnienie

wykonywane przez wnioskodawcę w Gminnym Związku Rolników, Kółek i

Organizacji Rolniczych w C. na stanowisku traktorzysty i kierowcy kombajnu

uznając, że świadczona przez wnioskodawcę praca mieści się w poz. 3 działu VIII

wykazu A załącznika do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. oraz w pkt 1 poz. 3

działu VIII wykazu A stanowiącego załącznik do uchwały nr 24 Zarządu GZRKiOR z

14 czerwca 1983 r. Sąd Okręgowy podał, że do obowiązków wnioskodawcy

3

należało wykonywanie usług rolniczych w sezonie robót polowych, a zimą prac

transportowych i przy odśnieżaniu. W zakres jego obowiązków wchodziło też

dbanie o powierzony sprzęt rolniczy i jego ewentualna naprawa, stąd dodatkowo

stanowisko pracy wnioskodawcy w angażach określano jako mechanik. Te

obowiązki zaś były ściśle związane z pracą traktorzysty czy kierowcy kombajnu.

Oceny co do stałości pracy wnioskodawcy na stanowisku kierowcy ciągnika i

kombajnu w Gminnym Związku Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych w C. i jej

wykonywania w pełnym wymiarze czasu pracy, a więc w związku z warunkami,

jakie są stawiane przez § 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., Sąd

Okręgowy dokonał uwzględniając przede wszystkim zeznania świadków,

współpracowników wnioskodawcy, dokumenty z akt osobowych, przy stwierdzeniu

nieprawidłowości świadectwa wykonywania prac w szczególnych warunkach

wystawionego przez pracodawcę Gminny Związek Rolników, Kółek i Organizacji

Rolniczych, do którego załączono zestawienie godzin pracy na ciągniku i kombajnie

w rozbiciu rocznym.

W apelacji wniesionej od wyroku Sądu Okręgowego organ rentowy zarzucił

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 32 w związku z art. 184 ust. 2 ustawy. o

emeryturach i rentach oraz art. 233 k.p.c. przez naruszenie zasady swobodnej

oceny dowodów w części dotyczącej uwzględnienia jako pracy w szczególnych

warunkach zatrudnienia wnioskodawcy na stanowisku kierowcy ciągnika i

kombajnu marki „Bizon” od 5 maja 1989 r. do 30 września 2008 r. w Gminnym

Związku Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych w C., co doprowadziło do

ustalenia, że ubezpieczony ma prawo do wcześniejszej emerytury. W uzasadnieniu

apelacji Zakład Ubezpieczeń Społecznych podał, że załącznik do przedłożonego

przez wnioskodawcę świadectwa wykonywania prac w szczególnych warunkach

zawiera wykaz godzin i minut przepracowanych przez niego w poszczególnych

latach 1990-2008 na stanowisku kierowcy ciągnika i kombajnu. Z wykazu tego

wynika, że wnioskodawca wykonywał prace w szczególnych warunkach jedynie

przez kilkaset godzin w roku, co świadczy o sezonowości tej pracy a nie o jej

wykonywaniu stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 25

lipca 2012 r. oddalił apelację organu rentowego (pkt I) zasądzając od tego organu

4

na rzecz wnioskodawcy kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu apelacyjnym (pkt II). Jako niezrozumiały Sąd

Apelacyjny ocenił zarzut naruszenia art. 184 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach,

w sytuacji, gdy wnioskodawca jest uprawniony do świadczenia przedemerytalnego,

nie pozostaje w zatrudnieniu, a organ rentowy nie przedstawił żadnych dowodów

potwierdzających jego przynależność do otwartego funduszu emerytalnego. Sąd

Apelacyjny podzielił ocenę dokonaną przez Sąd Okręgowy co do wykonywania

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przez ubezpieczonego pracy na stanowisku

traktorzysty i kierowcy kombajnu w Gminnym Związku Rolników, Kółek i Organizacji

Rolniczych w C. od 5 maja 1989 r. do 31 grudnia 1998 r. i do 30 września 2008 r.,

czyli pracy w szczególnych warunkach. O kwalifikacji określonej pracy jako pracy w

szczególnych warunkach przesądzają przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w taki sposób, że konieczne jest przyporządkowanie jej do

rodzaju prac wymienionych w załączniku do rozporządzenia, tj. w wykazie A i B,

przy czym uprawnienia emerytalne rodzi jedynie wykonywanie pracy stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy.

Odnosząc się do twierdzeń apelacji dotyczących świadectwa wykonywania

prac w szczególnych warunkach wystawionego przez Gminny Związek Rolników,

Kółek i Organizacji Rolniczych w C. za okres zatrudnienia, który ostatecznie

pozostawał sporny, Sąd Apelacyjny za Sądem Okręgowym wskazał, że nie zostało

ono sporządzone prawidłowo, a według Sądu odwoławczego w istocie jest

sprzeczne z dokumentami z akt osobowych, z których nie wynika, aby

wnioskodawca wykonywał jakiekolwiek inne czynności niż traktorzysty i kierowcy

kombajnu. Jednocześnie Sąd ten podzielił ustalenie Sądu pierwszej instancji, że

wnioskodawca wykonywał czynności traktorzysty i kierowcy kombajnu, a naprawy

sprzętu pozostającego w jego dyspozycji były ściśle związane z podstawową pracą.

Podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji, że w spornym okresie

ubezpieczony pracował jako traktorzysta i kierowca kombajnu, które to stanowiska

wymienione są w poz. 3 działu VIII wykazu A, stanowiącego załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., Sąd Apelacyjny uznał

zarzuty organu rentowego dotyczące błędnych ustaleń stanu faktycznego za

bezzasadną polemikę z poczynionymi prawidłowymi ustaleniami. Dlatego orzekł o

5

oddaleniu apelacji stosownie do art. 385 k.p.c., zaś o kosztach postępowania orzekł

na podstawie art. 98 k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy,

zaskarżając wyrok ten w całości i wnosząc o jego zmianę oraz o zmianę

poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 10 kwietnia 2012 r. i

oddalenie odwołania ubezpieczonego od decyzji z dnia 23 marca 2011 r.,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Skarga została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego poprzez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 184 w związku z art. 32 ustawy o

emeryturach i rentach i § 4 w związku z § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze poprzez przyjęcie, że

wnioskodawca posiada 15 lat pracy w warunkach szczególnych i w konsekwencji

przyznanie mu prawa do emerytury od dnia 1 kwietnia 2011 r.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że w świadectwie

wykonywania prac w szczególnych warunkach za okres zatrudnienia od 5 maja

1989 r. do 30 września 2008 r. Gminny Związek Rolników, Kółek i Organizacji

Rolniczych zaświadczył, iż wnioskodawca nie pracował stale na stanowisku

traktorzysty i kierowcy kombajnu. Załącznik do tego świadectwa określa bowiem, że

w tym czasie przez 4 lata, 6 miesięcy i 26 dni wnioskodawca stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy wykonywał prace w warunkach szczególnych właśnie na

stanowisku traktorzysty i kierowcy kombajnu. Wyliczenie powyższego rozmiaru

pracy w szczególnych warunkach, przypadającego na cały okres zatrudnienia w

Związku, nastąpiło na podstawie sporządzonego w rozbiciu rocznym wykazu

godzin pracy na tychże stanowiskach. To świadectwo wraz z załącznikiem i innymi

dokumentami z akt rentowych, z których wynika zatrudnienie wnioskodawcy

również na stanowisku mechanika (traktorzysty-mechanika) oraz ustalenia Sądu

pierwszej instancji, że wnioskodawca musiał naprawiać powierzony mu sprzęt

rolniczy, gdy ten uległ awarii, nie pozwalają na ocenę, że praca na stanowisku

traktorzysty i kierowcy kombajnu była wykonywana stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy, skoro wnioskodawca wykonywał również czynności mechanika,

6

których wykonywania przepisy rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. nie

kwalifikują jako pracy w szczególnych warunkach. Porównanie zaś ilości godzin

pracy – z wykazu stanowiącego załącznik do świadectwa wykonywania prac w

szczególnych warunkach - na stanowisku traktorzysty i kierowcy kombajnu, np. w

roku 1990 było to 1051 godzin, w roku 1991 - 598 godzin i 45 minut, w roku 1992 -

515 godzin i 34 minuty, do przeciętnej ilości godzin pracy w roku - 1920 (przy

przyjęciu 20 dni pracy w miesiącu i 8 godzin dziennie) prowadzi do wniosku, że

prace mechanika nie stanowiły prac o charakterze incydentalnym, ale znaczną

część pracy wnioskodawcy. Wykonywanie jednocześnie pracy na stanowisku

zaliczanym do prac w szczególnych warunkach (praca kombajnisty i traktorzysty) i

na stanowisku nie zaliczanym do takich prac (praca mechanika) wyklucza uznanie

takiej pracy jako wykonywanej stale w warunkach szczególnych, co oznacza brak

podstaw do zaliczenia do szczególnego stażu pracy wnioskodawcy zatrudnienia od

5 maja 1989 r. do 31 grudnia 1998 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.

Wnioskodawca A. S. wywodzi swoje roszczenie do emerytury w obniżonym

wieku z przepisów art. 184 w związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń oraz § 1 ust. 1, § 2 ust. 1, § 3 i § 4 ust. 1 pkt 1 i 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. W świetle powołanych unormowań ubezpieczonemu,

urodzonemu po dniu 31 grudnia 1948 r., przysługuje emerytura, jeśli w dniu wejścia

w życie ustawy o emeryturach i rentach (tj. 1 stycznia 1999 r.) posiadał okres

zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany

w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym

niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz legitymował się okresem

składkowym i nieskładkowym, o którym mowa w art. 27 (czyli 25 lat dla mężczyzn i

20 lat dla kobiet), a nadto nie przystąpił do otwartego funduszu emerytalnego albo

złożył wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym

7

funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa

oraz – w przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem - rozwiązał stosunek

pracy (warunek uchylony z dniem 1 stycznia 2013 r.). W odniesieniu do

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach na stanowiskach

wymienionych w wykazie „A” stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., wiek emerytalny wynosi 55 lat dla kobiet i 60 lat

dla mężczyzn, pod warunkiem wykazania ogólnego stażu zatrudnienia określonego

na 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn oraz udokumentowania co najmniej 15 lat

pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, iż przewidziane w art. 32 i art. 184

ustawy o emeryturach i rentach prawo do emerytury w niższym niż określony w

art. 27 tej ustawy wieku emerytalnym jest ściśle związane z szybszą utratą

zdolności do zarobkowania z uwagi na szczególne warunki lub szczególny

charakter pracy. Praca taka, świadczona stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy, przyczynia się do szybszego

obniżenia wydolności organizmu, stąd też wykonująca ją osoba ma prawo do

emerytury wcześniej niż inni ubezpieczeni. Prawo to stanowi przywilej i odstępstwo

od zasady wyrażonej w art. 27 ustawy, a zatem regulujące je przepisy należy

wykładać w sposób gwarantujący zachowanie celu uzasadniającego to odstępstwo

(por. między innymi wyroki z dnia 22 lutego 2007 r., I UK 258/06, OSNP 2008 nr 5-

6, poz. 81; z dnia 17 września 2007 r., III UK 51/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 328;

z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07, LEX nr 375653; z dnia 6 grudnia 2007 r.,

III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 13 listopada 2008 r., II UK 88/08, LEX nr

1001292; z dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09, LEX nr 509022). Skoro przepisy art. 32

ust. 2 i 4 ustawy o emeryturach i rentach w związku z § 2 ust. 1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. uznają za pracę w szczególnych warunkach

wyłącznie zatrudnienie przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o

znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, wykonywane

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku, to

oznacza to, że krótsze dobowo (nie w pełnym wymiarze obowiązującego czasu

8

pracy na danym stanowisku) lub periodyczne (okresowe lub niecodzienne), a nie

stałe świadczenie pracy w warunkach narażających na szybszą utratę zdolności do

zarobkowania wyklucza dopuszczalność uznania pracy za świadczoną w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07 i z dnia 8 czerwca 2011 r.,

I UK 393/10). Jednakże w świetle unormowania z § 2 rozporządzenia z dnia 7

lutego 1983 r. nie ma podstaw, aby cechy stałości w aspekcie świadczenia

określonego rodzaju pracy wymienionego w wykazie A, stanowiącym załącznik do

rozporządzenia, odmówić kilkumiesięcznym okresom wykonywania pracy cyklicznie

powtarzającym się w każdym roku, np. ze względu na sezonowość prac. W

przypadku, gdy praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale (wówczas

codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym

stanowisku tylko w niektórych miesiącach roku, do okresów pracy w szczególnych

warunkach uzasadniających prawo do emerytury w niższym wieku na zasadach

określonych w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r., wlicza się tylko te miesiące.

Za taką wykładnią, jak argumentował Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia

14 września 2007 r., III UK 27/07 (OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325), przemawia

także to, że niektóre prace wymienione w załączniku do rozporządzenia, np. prace

asfalciarzy (wykaz A, dział IX, pkt 4 załącznika do rozporządzenia), mogą być w

Polsce z natury rzeczy wykonywane tylko w pewnych okresach roku.

Ponadto należy jeszcze podnieść, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego

ugruntowane jest stanowisko, iż od reguły niedopuszczalności uwzględniania do

okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, wymaganych do nabycia

prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, innych równocześnie

wykonywanych prac w ramach dobowej miary czasu pracy, które nie oddziaływały

szkodliwie na organizm pracownika, istnieją odstępstwa. Pierwsze z nich dotyczy

sytuacji, kiedy inne równocześnie wykonywane prace stanowią integralną część

(immanentną cechę) większej całości dającej się zakwalifikować pod określoną

pozycję załącznika do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Drugie odstępstwo

dotyczy przypadków, kiedy czynności wykonywane w warunkach nienarażających

na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia mają charakter incydentalny,

9

krótkotrwały, uboczny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2012 r.,

II UK 233/11, OSNP 2013 nr 7-8, poz. 86).

W ocenie Sądu Najwyższego, uprawnione jest w kontekście powyższego

przyjęcie założenia, że w spornych przypadkach - uwzględnienie okresów

wykonywania pracy szkodliwej lub uciążliwej wymaganej do przyznania emerytury

w niższym wieku emerytalnym - następuje po ustaleniu rzeczywistego zakresu

obowiązków oraz wykonywania bezpośrednio i w warunkach stałości szkodliwego

zatrudnienia. Ocena stałości zatrudnienia powinna być racjonalna, jak trafnie w

skardze kasacyjnej zwrócono uwagę powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 22 kwietnia 2009 r., II UK 333/08 i zdaniem Sądu Najwyższego konieczne jest,

aby odnosiła się ona do konkretnego rodzaju pracy i cech charakteryzujących

sposób jej faktycznego świadczenia u danego pracodawcy. Nie może w związku z

tym pomijać w przypadku prac kierowców ciągników i kombajnów, wykonywanych u

pracodawcy świadczącego usługi rolnicze, ale też usługi innego rodzaju, takich

okoliczności, jak sezonowość prac, ich spiętrzenie w określonych miesiącach roku,

inny rodzaj usług świadczonych poza sezonem prac rolniczych i ich zakres.

Ustalenia, które stanowią podstawę do oceny spełnienia merytorycznego wymogu

stałości wykonywania pracy w szczególnych warunkach przez pracownika muszą

więc uwzględniać specyfikę przedmiotu działania przedsiębiorstwa pracodawcy, w

tym rodzaj świadczonych przez niego usług. Winny też być konkretne co do

rzeczywistego zakresu obowiązków pracownika i zmian, jakie w tym względzie

następowały w związku z sezonowością usług świadczonych przez pracodawcę.

Nie mogą ograniczyć się do ogólnikowych stwierdzeń, bowiem dokonana wówczas

na ich podstawie ocena stałości wykonywania pracy i dobowego jej wymiaru uchyla

się spod kontroli, ponieważ nie sposób jej zweryfikować, jeśli chodzi o rozumienie i

zastosowanie przepisów art. 184 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 32 ust. 2 i 4 ustawy o

emeryturach i rentach i § 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r.

Tymczasem dokonana w rozpoznawanej sprawie przez Sądy ocena stałości i

dobowej miary czasu wykonywania przez wnioskodawcę czynności składających

się na prace kierowcy ciągnika i kombajnu jest właśnie taką oceną poczynioną w

oparciu o nader ogólnikowe ustalenia faktyczne, a więc dokonaną z naruszeniem

wyżej wskazanych przepisów, w szczególności § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady

10

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Sąd Apelacyjny za Sądem Okręgowym przyjął, i to

nie jest sporne, że wnioskodawca wykonywał czynności traktorzysty i kierowcy

kombajnu oraz naprawiał powierzony mu sprzęt rolniczy. Uznanie, że naprawy te

były ściśle związane z pracą podstawową nie zostało poparte żadną argumentacją

pozostającą w związku z unormowaniem wynikającym z § 2 ust. 1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Nie wskazano, czy czynności polegające na

naprawie sprzętu, czyli składające się na prace mechanika, które nie są

wymienione w przepisach rozporządzenia jako praca w warunkach szczególnych,

były wykonywane sporadycznie, a więc w takim zakresie, że miały charakter

incydentalny. Określenie, że zakres napraw był ściśle związany z pracą traktorzysty

czy kierowcy kombajnu, jest niewystarczające, bowiem chodzi o czas, w jakim

czynności w warunkach nienarażających na działanie czynników szkodliwych dla

zdrowia są wykonywane i długość tego czasu stanowi punkt odniesienia dla

stwierdzenia ubocznego charakteru tych dodatkowych czynności. Nie jest też jasne,

czy naprawy sprzętu będącego w dyspozycji wnioskodawcy nie zostały

potraktowane jako integralna część większej całości dającej się zakwalifikować jako

prace kierowcy ciągnika i kombajnu, czyli jako czynności funkcjonalnie

(przedmiotowo) łączące się z pracą w charakterze kierowcy wskazanego sprzętu, a

jeśli tak, to nie wiadomo, na jakiej zasadzie. Brak jest zatem wyjaśnienia, czy

wykonywane przez wnioskodawcę również czynności mechanika mogą być w

świetle przyjętego w orzecznictwie i wskazanego powyżej stanowiska potraktowane

jako nie mające wpływu na ocenę stałości charakteru pracy kierowcy ciągnika i

kombajnu. Wobec tego nie można odmówić słuszności zarzutowi naruszenia § 2

ust. 1 rozporządzenia. Ocena prawidłowości zastosowania prawa materialnego jest

uzależniona od tego, czy wszystkie istotne z punktu widzenia przepisu okoliczności

zostały wyjaśnione i ustalone. Sądy pominęły wyjaśnienie zakresu obciążenia

wnioskodawcy pracami, które polegały na naprawie sprzętu, co uniemożliwia

weryfikację dokonanej kwalifikacji pracy jako kierowcy ciągnika i kombajnu w

odniesieniu do jej stałości i wykonywania w pełnym wymiarze czasu pracy.

Podnieść przy tym należy, że w myśl § 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r., w postępowaniu o przyznanie emerytury okresy pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wykazywane są przez

11

pracownika za pomocą wystawionych przez pracodawcę świadectw pracy, co

oczywiście nie wyklucza możliwości dowodzenia przez wnioskodawcę faktu

wykonywania tego rodzaju prac także innymi środkami dowodowymi ani możliwości

weryfikacji przez organ rentowy i sąd ubezpieczeń społecznych prawidłowości

sporządzonych przez pracodawcę dokumentów. W judykaturze podkreśla się

jednak, iż ocena charakteru i kwalifikacja prawna pracy wykonywanej na

stanowisku określonym w wystawionym przez pracodawcę świadectwie jako pracy

wymienionej w stanowiących załącznik do rozporządzenia wykazach „A” lub „B” nie

może być podważona bez ujawnienia okoliczności faktycznych wskazujących na

inny rodzaj lub zakres faktycznie świadczonej pracy(wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 25 lutego 2009 r., II UK 227/08, LEX nr 736740). Sądy zauważając

nieprawidłowość wystawionego przez pracodawcę świadectwa wykonywania przez

wnioskodawcę prac w szczególnych warunkach, polegającą na sumarycznym

podliczeniu (obejmującym cały okres zatrudnienia) ilości godzin pracy wykonywanej

na stanowisku kierowcy ciągnika i kombajnu zamiast wskazania kalendarzowych

okresów takiej pracy, pomimo iż Gminny Związek Rolników, Kółek i Organizacji

Rolniczych w C. istnieje, nie wyjaśniły przyczyn, dla których świadectwo zostało w

taki sposób sporządzone i jakie dokumenty umożliwiły, aż taką precyzję w

wyliczeniu godzin pracy przy określonych pracach w rozbiciu rocznym oraz jakie

względy powodowały konieczność sporządzania takiej dokumentacji.

Zdaniem Sądu Najwyższego, dopiero wyjaśnienie wszystkich okoliczności,

jakie mają znaczenie dla oceny stałości i dobowej miary wykonywania pracy w

szczególnych warunkach, którą według poz. 3 działu VIII wykazu A, stanowiącego

załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., stanowią

prace kierowców ciągników, kombajnów oraz poczynienie pełnych i stanowczych

ustaleń w tym zakresie umożliwi właściwą subsumcję przepisów prawa

materialnego, z których ubezpieczony wywodzi swoje roszczenia do emerytury w

obniżonym wieku i pozwoli na prawidłowe rozstrzygnięcie sporu.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.