III UK 162/12

Sygn. akt III UK 162/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSA Magdalena Kostro - Wesołowska

w sprawie z odwołania A. S.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 sierpnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 23 sierpnia 2012 r. oddalił skargę ubezpieczonej

A. S. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem tego Sądu z 13

października 2010 r., którym oddalono jej apelację od wyroku Sądu Okręgowego w

R. z 16 czerwca 2010 r., oddalającego odwołanie ubezpieczonej od decyzji

2

pozwanego z 15 grudnia 2009 r. Decyzją tą pozwany na podstawie art. 114 ust. 1a

ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (dalej jako „ustawa

emerytalna”) wstrzymał ubezpieczonej wypłatę od 1 stycznia 2010 r. wcześniejszej

emerytury, przyznanej decyzją z 4 listopada 1998 r. na podstawie rozporządzenia z

15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników

opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (dalej także jako

„rozporządzenie z 1989 r.”). Pozwany stwierdził, że przedłożone pierwotnie

zaświadczenie lekarskie z 6 października 1998 r., będące podstawą przyznania

wcześniejszej emerytury nie zawiera schorzenia z § 1 ust. 3 pkt 4 rozporządzenia z

15 maja 1989 r. Przeprowadzone postępowanie wyjaśniające (dokumentacja

przebiegu leczenia dziecka) ujawniło, iż stwierdzone schorzenie nie wskazuje na

upośledzenie sprawności organizmu dziecka w stopniu wymagającym stałej opieki.

Z tej przyczyny pozwany uchylił swoją decyzję z 4 listopada 1998 r. Sąd Okręgowy

ustalił, że ubezpieczona (urodzona w 1963 r.) 28 października 1998 r. złożyła

wniosek o ustalenie prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad

dzieckiem. Do wniosku dołączyła dokumentację o zatrudnieniu pracowniczym do 31

grudnia 1998 r. oraz zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia dziecka,

wskazujące, że syn D. (urodzony 1983 r.) ze względu na stan zdrowia wymagał

stałej opieki matki. Pozwany decyzją z 4 listopada 1998 r. przyznał ubezpieczonej

prawo do emerytury od 1 października 1998 r. W 2009 r. pozwany ocenił stan

zdrowia syna ubezpieczonej. Główny lekarz orzecznik stwierdził, że schorzenia

ujęte w zaświadczeniu i dokumentacji leczenia dziecka nie uzasadniały

konieczności sprawowania stałej opieki przez matkę. Na tej podstawie pozwany

wydał decyzję z 15 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy przeprowadził dowód z opinii

biegłych lekarzy, która stwierdziła, że stan zdrowia dziecka nie wymagał stałej

opieki matki w dniu wystąpienia z wnioskiem o emeryturę. Na tej podstawie uznał,

że decyzja pozwanego była prawidłowa. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku z

13 października 2010 r. oddalającego apelację stwierdził, że przyznanie

wcześniejszej emerytury nie było zgodne z rozporządzeniem z 1989 r., gdyż

ubezpieczona pozostawała w zatrudnieniu do 31 grudnia 1998 r. Skoro była

zatrudniona po przyznaniu jej prawa do emerytury, to opieka nad synem nie była

stała. Była to przesłanka negatywna prawa do emerytury i niezależna od weryfikacji

3

stanu zdrowia dziecka przeprowadzonej przez pozwanego. Podstawę prawną

decyzji stanowił przepis art. 114 ust. 1a (a nie art. 114 ust. 1) ustawy emerytalnej.

Zaświadczenie lekarskie z 6 października 1998 r., stanowiące podstawę przyznania

emerytury, zawierało wyłącznie rozpoznanie występujących schorzeń u dziecka,

bez wskazania wymaganego przepisem § 1 ust. 3 pkt 4 rozporządzenia z 1989 r.

upośledzenia sprawności organizmu dziecka; nie było wskazania jakich funkcji

życiowych syn nie mógł wykonywać samodzielnie. Na dzień złożenia wniosku

emerytalnego ubezpieczona nie wykazała spełnienia jednej z koniecznych

przesłanek nabycia prawa do emerytury. Uprawniało to pozwanego do wznowienia

postępowania. Wykluczona została przesłanka przyznania emerytury, to jest

konieczność stałej opieki nad synem przed 31 grudnia 1998 r. Sąd Apelacyjny

opinię biegłych sądowych uznał za miarodajną. Ubezpieczona nie ma możliwości

ochrony prawa nabytego, gdyż przesłanki do emerytury nie były spełnione.

Europejski Trybunał Praw Człowiek (w sprawie Moskal) nie zakwestionował

możliwości odebrania prawa niesłusznie przyznanego.

Sąd Najwyższy postanowieniem z 23 listopada 2011 r. odmówił przyjęcia

skargi kasacyjnej ubezpieczonej do rozpoznania (III UK 9/11).

W skardze o wznowienie postępowania ubezpieczona wskazała na

podstawę z art. 4011

k.p.c. i wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 lutego 2012 r.,

K 5/11, którym orzeczono, że art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej jest niezgodny z

zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa wynikającą

z art. 2 oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 23 sierpnia 2012 r. oddalił skargę o wznowienie

postępowania. W uzasadnieniu podał, że wskazana podstawa wznowienia z art.

4011

k.p.c. nie oznaczała merytorycznej zasadności skargi, gdyż nie miała wpływu

na wydane orzeczenie. Wynika ono z rozpoznania sprawy na nowo w granicach

wznowienia (podstawy wznowienia). Zakres niekonstytucyjności dotyczy jedynie

art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej i w uzasadnieniu orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego z 28 lutego 2012 r. nie stwierdzono, iżby zasada zaufania do

państwa i stanowionego prawa stała na przeszkodzie ponownemu rozpoznaniu

sprawy zakończonej prawomocną decyzją. W podobny sposób wypowiedział się

także Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie Moskal przeciwko Polsce

4

(także w sprawie Iwaszkiewicz – skarga nr 30614/06). W obecnej sprawie

postępowanie w przedmiocie ponownej oceny uprawnień emerytalnych

ubezpieczonej nie ograniczyło się do oceny dołączonych do wniosku o ustalenie

prawa do emerytury dowodów, które stanowiły podstawę jej przyznania, lecz

zostało przeprowadzone po ujawnieniu okoliczności nieznanych organowi

rentowemu w chwili wydawania decyzji, a mających istotny wpływ na prawo do

świadczenia. Pierwotnie pozwany ograniczył się do zaświadczenia lekarskiego nie

zawierającego danych pozwalających na stwierdzenie jakie funkcje życiowe

pogarsza stan zdrowia dziecka i czy wymaga stałej opieki matki, uniemożliwiając jej

kontynuowanie zatrudnienia. Pominął też zaświadczenie o zatrudnieniu

ubezpieczonej do 31 grudnia 1998 r. Dowody te nie dawały podstaw do przyznania

świadczenia. Ubezpieczonej przyznano emeryturę, mimo że pozostawała w

zatrudnieniu. Gdyby pozwany czy też Sądy ograniczyły swoje postępowania do

zatrudnienia ubezpieczonej do 31 grudnia 1998 r., jako przesłanki ponownej oceny

jej uprawnień emerytalnych, to należałoby uznać, iż stosują jedynie art. 114 ust. 1a.

Jednak zarówno pozwany jak i Sąd dokonały ustaleń dalej idących, a dotyczących

zakresu wiedzy organu rentowego co do stanu chorobowego syna ubezpieczonej,

wynikającego z przedstawionego przez nią zaświadczenia lekarskiego, jak i

rzeczywistego stanu zdrowia wynikającego z dokumentacji leczenia z okresu

wystawienia tego zaświadczenia. Ta ostatnia została ujawniona dopiero na etapie

postępowania w przedmiocie ponownej oceny uprawnień emerytalnych

ubezpieczonej i to właśnie jej ujawnienie stanowiło generalną (a w przypadku

działań organu rentowego jedyną) przesłankę dokonania ponownych ustaleń w

zakresie uprawnień emerytalnych ubezpieczonej. Pomimo przywoływania art. 114

ust. 1a ustawy emerytalnej w rzeczywistości dokonywano działań procesowych w

całości mieszczących się w art. 114 ust. 1 tej ustawy. Wskazana w decyzji organu

rentowego podstawa prawna weryfikacji nie jest dla sądu ubezpieczeń społecznych

wiążąca. Sąd ten ma bowiem uprawnienie i obowiązek samodzielnego określenia

podstaw prawnych podjętych działań, co wynika chociażby z art. 47714

k.p.c.

Wbrew stanowisku ubezpieczonej przepis art. 114 ust. 1a nie stanowił jedynej

podstawy ponownej oceny jej uprawnień emerytalnych. Chodziło o ustalenie

okoliczności istniejących w czasie zgłoszenia wniosku, dotyczących faktycznego

5

stanu zdrowia syna ubezpieczonej nieznanych organowi rentowemu. Mieściły się

ona w całości w ramach nadal obowiązującego i niekwestionowanego art. 114 ust.

1 ustawy emerytalnej.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie: 1) art. 403 § 4,

406, 409, 412 § 1 i 2, 47714

k.p.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie art. 47714

k.p.c. w postępowaniu na skutek skargi o wznowienie

postępowania oraz dokonanie zmiany podstawy prawnej art. 114 ust. 1a ustawy

emerytalnej „a rozstrzygnięcie wyroku Sądu Apelacyjnego w sprawie sygn. akt III

AUa …/10 i decyzji ZUS ZNAK … z dnia 15.12.2009 r. odmawiającą z urzędu

prawa do wcześniejszej emerytury skarżącej”; 2) art. 2 oraz art. 67 ust. 1

Konstytucji RP przez zmianę przez sąd podstawy prawnej rozstrzygnięcia prawa do

emerytury skarżącej na etapie skargi o wznowienie postępowania sprawy

zakończonej wyrokiem Sądu Apelacyjnego w sprawie sygn. akt III AUa …/10 z art.

114 ust. 1a ustawy emerytalnej „objętej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z

28.02.2012 r. sygn. akt K 5/11 na art. 114 ust. 1 tej ustawy co doprowadza do

uchylenia się Państwa od jakiejkolwiek odpowiedzialności i przestrzegania

legalizmu, poczucia stabilności prawnej obywatela”; 3) art. 5, art. 8 Konwencji o

ochronie praw człowieka i obywatela, art. 1 protokołu dodatkowego nr 1 do

Konwencji w związku z wyrokiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w

sprawie Moskal przeciwko Polsce (skarga 10373/05) przez dalsze naruszenie praw

skarżącej wynikających z konwencji wskazanych w wyroku Trybunału Praw

Człowieka w sprawie Moskal przeciwko Polsce; 4) § 1 ust. 1, 2 i 3 rozporządzenia

Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury

pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 162,

poz. 1118 ze zm.) w związku z art. 114 ustawy emerytalnej orzekając w oparciu o

dokumenty, na podstawie których organ wydał zaskarżoną decyzję a w sprawie nie

zaistniały żadne okoliczności uprawniające organ do ponownego weryfikowania

sprawy; 5) art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej przez błędne zastosowanie na etapie

rozpatrzenia skargi o wznowienie postępowania; 6) wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z 28 lutego 2012 r., sygn. akt K 5/11 przez jego niezastosowanie

na etapie postępowania wznowionego skargą o wznowienie postępowania mimo,

że art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej „objętej wyrokiem Trybunału

6

Konstytucyjnego z 28.02.2012 r., sygn. akt K 5/11 stanowił wyłączną podstawę

prawną prawomocnych orzeczeń”; 7) art. 233 § 1 k.p.c., 328 § 2, 382 w związku z

art. 391, art. 47714a

k.p.c. oraz w związku z art. 2, 6 Konstytucji w związku z § 11

rozporządzenia z 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy do

celów rentowych (Dz.U. Nr 99, poz. 612): a) przez przyjęcie przez Sąd za podstawę

rozstrzygnięć przedmiotowej sprawy art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej w sytuacji

gdy organ rentowy w decyzji z 15 września 2009 r. odmawiającej prawa do

wcześniejszej emerytury jako podstawę prawną wydania decyzji wskazał jedynie

art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej, art. 114 ust. 1a powołał także w odpowiedzi na

odwołanie, „art. 114 ust. 1 i taka też była podstawa rozstrzygnięcia przez Sąd

Apelacyjny i wydania niekorzystnego dla wnioskodawczyni wyroku w dniu

13.10.2010 r.”; b) przez przyjęcie przez Sąd, że działania procesowe ZUS w

sprawie znak EWK-…/0, rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w R. w sprawie sygn.

akt IV U …/10, Sądu Apelacyjnego w sprawie sygn. akt III AUa …/10 dokonane

zostały na podstawie art.114 ust. 1 ustawy emerytalnej mimo powołania w sentencji

wskazanej powyżej decyzji oraz wskazanych powyżej orzeczeniach Sądu i ich

uzasadnieniach art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej; c) przez przyjęcie przez Sąd,

że decyzja ZUS z dnia 15 grudnia 2009 r. odmawiająca z urzędu prawa do

wcześniejszej emerytury skarżącej A. S. odpowiada prawu, została wydana bez

naruszenia prawa, mimo że została wydana na podstawie art. 114 ust. 1a ustawy

emerytalnej, mimo iż przedmiotowy „art. został orzeczeniem TK z dnia 28.02.2012

r., sygn. akt K 5/11 uznany za niezgodny z zasadą zaufania obywateli do państwa i

stanowionego przez nie prawa wynikającą z art. 2 oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne.

Wadliwe decyzje w prawie ubezpieczeń społecznych podlegają weryfikacji i

zasada ta działa w obie strony, czyli nie tylko na niekorzyść ubezpieczonych.

Uprawnienie do świadczenia wynika z prawa materialnego i organ rentowy w

decyzji jedynie deklaratoryjnie je potwierdza. Jedną z instytucji takiej weryfikacji jest

7

ponowne ustalenie prawa lub jego wysokości na podstawie art. 114 ustawy

emerytalnej. Skarga koncentruje się na regulacji z art. 114 ust. 1a ustawy

emerytalnej, uznanej za niekonstytucyjną, co zdaniem skarżącej powinno zapewnić

jej powodzenie i uwzględnienie skargi o wznowienie postępowania opartej na

podstawie z art. 4011

k.p.c. – wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 lutego

2012 r., K 5/11.

Rzecz jednak w tym, że wznowienie przez organ rentowy postępowania,

nawet ze wskazaniem tylko na podstawę z art. 114 ust. 1a, nie oznacza, że

ponowne ustalenie prawa po takim wznowieniu ograniczone było tylko do tej

(niekonstytucyjnej) regulacji. Przeciwnie, zasadnie podał Sąd Apelacyjny w wyroku

objętym skargą, że rzeczywistą podstawą wznowienia była regulacja z art. 114

ust. 1. W sprawie nie chodziło o ocenę tych samych dowodów, lecz doszło do

ujawnienia okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji, które nakazywały

negatywnie ocenić prawo skarżącej do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad

dzieckiem i tym samym podstawa skargi o wznowienie postępowania z art. 4011

k.p.c. okazała się niezasadna (art. 412 § 2 k.p.c.). Zakres badania sprawy po

wznowieniu był szerszy niż ocena tych samych dowodów, na podstawie których

przyznano emeryturę (art. 114 ust. 1a). Po wtóre „ponowne ustalenie prawa do

świadczenia” (art. 114 ust. 1) nie jest możliwe bez stosowania prawa materialnego.

Wznowienie, a ściślej „ponowne ustalenie prawa do świadczenia” przez pozwanego

nie zwalniało Sądu od oceny uprawnienia skarżącej do emerytury z tytułu opieki

nad dzieckiem, zwłaszcza, że to co ujawniono na etapie postępowania organu

rentowego i później w sądowym postępowaniu odwoławczym wykraczało poza

ocenę przedłożonych pierwotnie dowodów. Pozwany choć odwołał się w decyzji do

art. 114 ust. 1a, to jednocześnie podał, że ponownej analizy stopnia i

zaawansowania schorzenia dziecka dokonano w oparciu o dalszą dokumentację

medyczną. Chodzi o dokumentację uzyskaną z zakładu opieki zdrowotnej (szpitala

- akta rentowe k. 37), a więc nie tylko o tę, którą dysponował pierwotnie organ

rentowy w 1998 r. Ujawniona dokumentacja dotyczy stanu zdrowia dziecka w

1998 r. i to na jej podstawie dokonano ustaleń ówczesnego stanu jego zdrowia. Na

badanie w tym zakresie składała się także dalsza ocena lekarzy orzeczników i

biegłych w postępowaniu sądowym po odwołaniu skarżącej od decyzji pozwanego.

8

Nieuprawnione jest więc twierdzenie, że wznowienie ograniczało się do oceny tych

samych dowodów, czyli tylko do tych, na podstawie których została wydana decyzja

o przyznaniu emerytury. Zastosowanie miała zatem regulacja z art. 114 ust. 1, a nie

tylko z art. 114 ust. 1a. Innymi słowy pozwany mógł ponownie ustalić prawo do

emerytury w oparciu o nowe dowody lub okoliczności, istniejące przed wydaniem

decyzji.

Nie można nie zauważyć, że Sąd Najwyższy wyrokami z 26 lipca 2013 r.

rozpoznał już negatywnie kilka skarg ubezpieczonych w bardzo podobnych

sprawach (sygn. akt III UK 105/12, 114/12, 115/12, 119/12, 120/12, 134/12, 136/12,

145/12, 169/12). Skład rozpoznający obecną skargę podziela argumentację podaną

w uzasadnieniach tych wyroków.

Odnosząc się kolejno do zarzutów obecnej skargi należy dodatkowo

wskazać co następuje.

Przepis art. 114 ust. 1a nie mógł zostać naruszony przez Sąd Apelacyjny,

nie tylko dlatego, że już przed wyrokowaniem (23 sierpnia 2012 r.) orzeczono o

jego niekonstytucyjności (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 lutego 2012 r.,

K 5/11), ale dlatego, że regulacja z art. 114 ust. 1a była skierowana do organu

rentowego a nie do sądu. Sąd nie wznawia postępowania na podstawie tej

regulacji. Rozpoznaje tylko odwołanie od decyzji pozwanego i nie jest związany jej

podstawą procesową i materialną. Przepis art. 114 ustawy emerytalnej miał

następującą treść: Art. 114. 1. Prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega

ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po

uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe

dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które

mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość. 1a. Przepis ust. 1 stosuje

się odpowiednio, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji okaże się, że przedłożone

dowody nie dawały podstaw do ustalenia prawa do emerytury lub renty albo ich

wysokości. 2. Jeżeli prawo do świadczeń lub ich wysokość ustalono orzeczeniem

organu odwoławczego, organ rentowy na podstawie dowodów lub okoliczności, o

których mowa w ust. 1: 1) wydaje we własnym zakresie decyzję przyznającą prawo

do świadczeń lub podwyższającą ich wysokość; 2) występuje do organu

odwoławczego z wnioskiem o wznowienie postępowania przed tym organem, gdy z

9

przedłożonych dowodów lub ujawnionych okoliczności wynika, że prawo do

świadczeń nie istnieje lub że świadczenia przysługują w niższej wysokości; z

wnioskiem tym organ rentowy może wystąpić w każdym czasie; 3) wstrzymuje

wypłatę świadczeń w całości lub części, jeżeli emeryt lub rencista korzystał ze

świadczeń na podstawie nieprawdziwych dokumentów lub zeznań albo w innych

wypadkach złej woli. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 28 lutego 2012 r., K 5/11,

orzekł, że art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej jest niezgodny z zasadą zaufania

obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa wynikającą z art. 2 oraz z

art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Regulacja tego przepisu

dotyczyła kwestii proceduralnej a nie materialnej. Chodziło wszak o swoiste

wznowienie postępowania (ponowne ustalenie prawa do świadczenia) przez organ

rentowy w oparciu o te same, czyli znane mu uprzednio dowody. Przepis art. 114

ust. 1a ustawy emerytalnej mógł stosować tylko organ rentowy. Sąd odwoławczy

nie stosował tego przepisu, lecz mógł tylko kontrolować zasadność jego

zastosowania przez organ rentowy jako podstawy ponownego ustalenia prawa do

świadczenia. Przepis art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej nie dotyczył wznowienia

postępowania sądowego. Zgodnie z art. 4011

k.p.c. można żądać wznowienia

postępowania (sądowego) również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł

o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową

międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

Podstawa wznowienia skierowana jest więc do „orzeczenia” sądu a nie decyzji

pozwanego. Wskazana w art. 4011

k.p.c. szczególna podstawa nie zawsze

gwarantuje powodzenie po wznowieniu postępowania w sprawie zakończonej

prawomocnym wyrokiem. Spełnia się wtedy, gdy na podstawie regulacji niezgodnej

z ustawą zasadniczą (niekonstytucyjnej) wydano orzeczenie objęte skargą. Chodzi

więc o podstawę rozstrzygnięcia przyjętą przez sąd powszechny, w tym przypadku

przez sąd drugiej instancji, a nie o wznowienie postępowania zakończonego

decyzją organu rentowego. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 lutego 2012 r.,

K 5/11, dotyczy regulacji proceduralnej, skierowanej do organu rentowego. Nie

dotyczy regulacji materialnoprawnej. Nie jest więc zasadny pierwszy zarzut skargi,

gdyż Sąd Apelacyjny nie orzekał sprzecznie z orzeczeniem Trybunału, albowiem

ten dotyczy tylko art. 114 ust. 1a, natomiast jak wyżej wskazano w sprawie

10

ponowne ustalenie prawa do świadczenia nastąpiło w istocie na podstawie art. 114

ust. 1. Sądy Okręgowy i Apelacyjny kontrolowały później decyzję pozwanego i w

świetle ustaleń uznały ją za zgodną z prawem materialnym. Nie zostały więc

naruszone przepisy art. 412 § 1 i 2 k.p.c., gdyż faktyczną podstawą wznowienia

były nowe dowody i okoliczności w rozumieniu art. 114 ust. 1. W konsekwencji nie

zostały naruszone dalsze przepisy wskazane w zarzucie skargi, czyli art. 403 § 4,

406, 47714

k.p.c., gdyż nie dokonano „zmiany podstawy prawnej art. 114 ust. 1a”,

tylko właściwie odkodowano i oceniono faktyczną podstawę wznowienia

postępowania. Należy więc odróżnić podstawę wznowienia w sprawie zakończonej

wyrokiem sądu (art. 4011

k.p.c.) i podstawę wznowienia, a ściślej podstawę

ponownego ustalenia prawa stosowaną przez organ rentowy (art. 114 ustawy

emerytalnej). Po wznowieniu sąd rozpoznaje sprawę na nowo w granicach, jakie

zakreśla podstawa wznowienia (art. 412 § 1 k.p.c.). Podstawą skargi o wznowienie

postępowania był przepis art. 4011

k.p.c. – wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28

lutego 2012 r., K 5/11, dotyczący art. 114 ust. 1a. W takiej sytuacji przepis art. 412

§ 1 k.p.c. wymagał od Sądu rozpoznania sprawy na nowo w granicach podstawy

wznowienia. Tłumaczy to rozbieżność w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego

objętego obecną skargą i w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego, od którego

wniesiono skargę o wznowienie postępowania w kwestii stosowania art. 114 ust. 1

czy art. 114 ust. 1a. Decyduje stanowisko przyjęte w wyroku objętym obecną

skargą kasacyjną, gdyż norma z art. 412 § 1 k.p.c. wymagała od Sądu

Apelacyjnego „rozpoznania sprawy na nowo w granicach” podstawy wznowienia.

Rozpoznanie sprawy nie mogło być redukowane do powielenia podanej uprzednio

podstawy z art. 114 ust. 1a, skoro w sprawie zastosowanie miał w istocie przepis

art. 114 ust. 1. Analiza w tym zakresie, zresztą zgodnie z podstawą wznowienia

(art. 412 § 1 w związku z art. 4011

k.p.c.) zasadnie sięgała do początku

postępowania wszczętego przez organ rentowy Potwierdziła, że sprawa została

rozpoznana w aspekcie podstawy art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej. W

orzecznictwie i w doktrynie (por. K. Antonów, Ponowne ustalenie prawa do

świadczeń z ubezpieczeń społecznych, PS 2009/1) przyjmuje się szerokie

rozumienie pojęcia „ujawnionych okoliczności” istniejących przed wydaniem decyzji.

Na tle podobnych spraw omówiono je szerzej w uzasadnieniach wyroków Sądu

11

Najwyższego z 26 lipca 2013 r. (wyżej wskazanych). W konkluzji uprawnione jest

stwierdzenie, że dopuszczalne jest ponowne ustalenie prawa do świadczenia z

tytułu ubezpieczenia również na niekorzyść ubezpieczonego, jeżeli po

uprawomocnieniu się decyzji okaże się, że nie miał prawa do świadczenia z uwagi

na niespełnienie wymaganych do tego warunków (por. wyrok Sądu Najwyższego z

4 października 2006 r., II UK 30/06, OSNP 2007 nr 19-20, poz. 289). Wynika to z

tego, że rola ZUS jest inna niż organu administracyjnego, gdyż nie chodzi o typowe

sprawy administracyjne. Nie stosuje więc w pełni i ściśle procedury

administracyjnej. Funkcja organu rentowego jest w dużym stopniu odrębna i

samodzielna. Potwierdza to sądowe postępowanie odwoławcze, bo gdy organ

rentowy wydaje kolejną decyzję ze względu na wadliwość materialnoprawną

poprzedniej decyzji, to ubezpieczonemu przysługuje prawo kontroli tej decyzji w

sądowym postępowaniu odwoławczym. Sprawa wówczas staje się sprawą cywilną

(art. 1 k.p.c.); organ rentowy staje się stroną pozwaną. Sprawa podlega

rozstrzygnięciu wedle reguł procesowych wynikających z Kodeksu postępowania

cywilnego. Zasadność odwołania ocenia się natomiast na podstawie właściwych

przepisów prawa materialnego, a kwestia wad decyzji administracyjnych

spowodowanych naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego

pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego postępowania, za wyjątkiem takich

wad, które decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu

administracyjnego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2009 r., I UK 189/09,

OSNP 2011 nr 13-14, poz. 187). Decyzja organu rentowego nie ma powagi rzeczy

osądzonej i w związku z tym nie można skutecznie powoływać się na prawo do

świadczeń ustalone błędną decyzją organu rentowego, jeżeli nie zostały spełnione

warunki, od których uzależnione jest nabycie tego prawa i która po ujawnieniu

błędu została z urzędu zmieniona (postanowienie Sądu Najwyższego z 24 marca

2003 r., II UK 393/02 OSNP 2004 nr 9, poz. 163).

Drugi zarzut skargi niezasadnie zarzuca naruszenie przepisów ustawy

zasadniczej - art. 2 i art. 67 ust. 1. Miałby znaczenie, gdyby w rozpoznaniu sprawy

poprzestano na regulacji z art. 114 ust. 1a. Niekonstytucyjność ustawy w aspekcie

tych przepisów ustawy zasadniczej nie została odniesiona do art. 114 ust. 1.

Ponadto konkretne prawo do emerytury nie kotwiczy się w tych przepisach. Prawo

12

do emerytury to domena ustawy zwykłej, a nie ustawy zasadniczej, co zresztą

wynika wprost z art. 67 ust. 2 Konstytucji. Regulacje prawne dotyczące prawa do

wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem specjalnej troski

obowiązywały tylko do 31 grudnia 1998 r. Ustawa z 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin upoważniła Radę Ministrów do

określenia w drodze rozporządzenia zasad wcześniejszego przechodzenia na

emeryturę na warunkach innych niż określone w ustawie. Na podstawie tego

przepisu Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie

uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi

wymagającymi stałej opieki. Zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia, matce (także

ojcu) która nie mogła kontynuować zatrudnienia z powodu stanu zdrowia swojego

dziecka, wymagającego - bez względu na wiek - jej stałej opieki oraz pielęgnacji lub

pomocy w czynnościach samoobsługowych, przysługiwało prawo do wcześniejszej

emerytury, jeżeli spełniała łącznie dwa warunki. Po pierwsze, musiała ona posiadać

okres zatrudnienia wynoszący co najmniej 20 lat. Po drugie, musiała ona

sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem, które zostało zaliczone do I grupy

inwalidów, bez względu na przyczynę chorobową inwalidztwa, albo zostało

zaliczone do II grupy inwalidów z powodu jednego ze stanów chorobowych

wymienionych w ust. 3 rozporządzenia, przy czym w obu przypadkach inwalidztwo

dziecka musiało istnieć od urodzenia albo powstać przed ukończeniem 18 roku

życia.

Trzeci zarzut skargi nie jest zasadny dlatego, że wyrok ETPCz w sprawie

Moskal dotyczy konkretnej sprawy (postanowienie Sądu Najwyższego z 15 stycznia

2013 r., III UZP 5/12). Ujawnia się tu generalny problem aplikacji takiego wyroku na

grunt krajowy (zob. E. Łętowska, Czekając na Godota, czyli jak wykonać wyroki

ETPCz (uwagi na tle sprawy Moskal v. Polska), Europejski Przegląd Sądowy, 2011

nr 2). Niemniej znaczenie wyroku niewątpliwie jest szersze, jednak nie dlatego, że

ma gwarantować powszechną powtarzalność takiego samego rozstrzygnięcia w

innych, zwłaszcza podobnych sprawach, ale dlatego, że wymaga głębszej analizy

prawa, gdyż w tej sprawie skarżąca dochodzi emerytury, natomiast w sprawie

Moskal orzeczono o zadośćuczynieniu za naruszenie określonego prawa

człowieka. Wyrok w sprawie Moskal spowodował zmianę praktyki w stosowaniu

13

art. 114. Jednak zasadniczo jedynie hasłowe odwołanie się w zarzucie obecnej

skargi do naruszenia art. 1 protokołu dodatkowego nr 1 do Konwencji, czy także do

art. 5 i art. 8 Konwencji, nie jest wystarczające dla orzeczenia o utrzymaniu prawa

do emerytury, skoro ustalono, że w przypadku skarżącej nie były spełnione warunki

do uzyskania tego świadczenia. Analiza w tym zakresie temporalnie właściwa

byłaby w sprawie głównej, natomiast obecna sprawa ze skargi o wznowienie w

istocie ogranicza się do podstawy wznowienia (art. 412 § 1 k.p.c. w związku z

art. 4011

k.p.c.). W skardze o wznowienie postępowania nie odwołano się do

wyroku w sprawie Moskal, pomijając, że trudno byłoby uznać ten wyrok za

podstawę procesową wznowienia postępowania w sprawie skarżącej. Nawet gdyby

próbować odejść do tego reżimu, to skarga nie przedstawia argumentacji, która

obecnie nakazywałaby podjęcie szerszej oceny w aspekcie utrzymania prawa do

emerytury, zwłaszcza w świetle tak szczególnego prawa materialnego jak art. 5,

art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i obywatela oraz art. 1 protokołu

dodatkowego nr 1 do tej Konwencji. W ocenie tej nie można by wówczas pominąć

tak podstawowych okoliczności jak przykładowo to, że w sprawie ustalono, iż

dziecko skarżącej nie wymagało i nie wymaga stałej opieki, zatem z tej przyczyny

nie było przeszkody do wykonywania pracy (według ustaleń skarżąca pozostawała

w zatrudnieniu także po przyznaniu emerytury – do końca 2008 r.). Samo

rozwiązanie stosunku pracy i z drugiej strony podjęcie kolejnej pracy lub

działalności nie są zdarzeniami szczególnie nadzwyczajnymi, wszak emerytura

wynika z pracy. Skarżąca jest stosunkowo młodą osobą (ur. w 1963 r.), natomiast

powszechny wiek emerytalny jest znacznie wyższy, zwłaszcza po ostatnich

zmianach regulacji w tym zakresie.

Zarzut czwarty skargi powiela mankament dostrzeżony już wyżej, gdyż

niezasadnie zarzuca naruszenie przez Sąd Apelacyjny art. 114. W sprawie

ustalono inną sytuację niż opisana w zarzucie (czyli nie poprzestano na „orzeczeniu

w oparciu o dokumenty, na podstawie których organ wydał zaskarżoną decyzję a w

sprawie nie zaistniały żadne nowe okoliczności uprawniające organ rentowy do

ponownego weryfikowania sprawy”). Innymi słowy zarzut naruszenia prawa

materialnego, łączony z takim zarzutem, miałby znacznie, gdyby w sprawie nie

ustalono lepszego stanu zdrowia dziecka, czyli wymagającego stałej opieki matki i

14

dlatego uzasadniającego przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury na

podstawie § 1 rozporządzenia z 15 maja 1989 r. w związku z art. 186 ust. 3 ustawy

z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach.

Niezasadność kolejnych zarzutów skargi wynika z tego, że w granicach

podstawy wznowienia (art. 412 § 1 k.p.c.) uprawnione było stwierdzenie, iż

zastosowanie miał przepis art. 114 ust. 1 a nie art. 114 ust. 1 (zarzut piąty), co

oznacza, że nie został „naruszony” wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 lutego

2012r., K 5/11, jako podstawa wznowienia, albowiem nie dotyczył przepisu art. 114

ust. 1 (zarzut szósty).

Nie zostały też naruszone przepisy wskazane w ostatnim zarzucie skargi

(siódmym), albowiem zauważono już wyżej, iż podstawa procesowa i materialna

decyzji pozwanego nie wiąże sądu odwoławczego w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych. Podstawa ta została zweryfikowana w odniesieniu do

istoty postępowania przeprowadzonego przez organ rentowy i sąd odwoławczy. Nie

było wiążące to, że pozwany a nawet Sąd Apelacyjny wskazali na art. 114 ust. 1a.

Sąd Apelacyjny w wyroku objętym obecną skargą miał samodzielną legitymację do

zweryfikowania takiego stanowiska wobec obowiązku „rozpoznania sprawy na

nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia” (art. 412 § 1 k.p.c.).

Innymi słowy Sąd Apelacyjny nie mógł i nie powinien powtarzać niezasadnej tezy o

ponownym ustaleniu prawa na podstawie art. 114 ust. 1a, skoro prawidłowo

rozstrzygnął, iż w sprawie zastosowanie miała regulacja z art. 114 ust. 1.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.