II KK 257/13

Sygn. akt II KK 257/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Dołhy (przewodniczący)

SSN Jerzy Grubba

SSN Dariusz Świecki (sprawozdawca)

Protokolant Marta Brylińska

w sprawie K. O.

skazanego z art. 178 a § 2 k.k. i in.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 kpk

w dniu 30 października 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego

od wyroku Sądu Rejonowego w P.

z dnia 4 grudnia 2012 r., sygn. Akt […],

uchyla zaskarżony wyrok nakazowy w części dotyczącej

orzeczenia o karach grzywny oraz środkach karnych i w tym

zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania

Sądowi Rejonowemu w P.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem nakazowym z dnia 4 grudnia 2012 r., sygn.

Akt […], uznał oskarżonego K. O. za winnego: 1) przestępstwa z art. 178a § 2 k.k. i

2

za to wymierzył mu grzywnę w wysokości 100 stawek dziennych, ustalając

wysokość stawki na kwotę 10 zł; 2) przestępstwa z art. 62 ust. 1 ustawy z dnia 29

lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii w zw. z art. 58 § 3 k.k. i za to wymierzył

mu grzywnę w wysokości 100 stawek dziennych, ustalając wysokość stawki na

kwotę 10 zł. Za zbiegające się przestępstwa wymierzono oskarżonemu karę łączną

grzywny w wysokości 150 stawek dziennych po 10 zł każda. Na podstawie art. 42 §

2 k.k. orzeczono wobec oskarżonego środek karny zakazu prowadzenia rowerów

na okres roku. Na podstawie art. 49 § 2 k.k. orzeczono świadczenie pieniężne na

rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w

kwocie 200 zł. Na podstawie art. 70 ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o

przeciwdziałaniu narkomanii orzeczono przepadek dowodów rzeczowych

wymienionych w wykazie dowodów rzeczowych nr 1/2162/12 i nakazano ich

zniszczenie. Oskarżony został także obciążony kosztami sądowymi.

Od tego prawomocnego wyroku nakazowego kasację na korzyść skazanego

wniósł Prokurator Generalny zaskarżając go w całości i zarzucił:

1. rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisu prawa

karnego procesowego, tj. art. 501 pkt 1 k.p.k., polegające na wydaniu na

posiedzeniu wyroku nakazowego w stosunku do osoby pozbawionej wolności w tej

sprawie, zamiast rozpoznania sprawy na zasadach ogólnych, na rozprawie;

2. rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisu prawa

karnego procesowego, tj. art. 502 § 1 k.p.k., polegające na orzeczeniu w

postępowaniu nakazowym kary łącznej grzywny w wysokości 150 stawek

dziennych w sytuacji, gdy przepis ten przewiduje możliwość wymierzenia grzywny

w wysokości do 100 stawek dziennych. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w P. do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest oczywiście zasadna w zakresie zarzutu z punktu 2, gdyż doszło

do rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia przepisu prawa

procesowego w postaci art. 502 § 1 k.p.k. Uchybienie to polega na wymierzeniu

oskarżonemu wyrokiem nakazowym kary łącznej grzywny w wysokości 150 stawek

dziennych, choć przepis ten przewiduje możliwość orzeczenia grzywny w

wysokości do 100 stawek, co – lege non distinguente – odnosi się także do kary

3

łącznej grzywny (por. wyrok SN z 11 stycznia 2012 r., II KK 323/11, Lex nr

1108470).

Natomiast niezasadny jest zarzut z punktu 2 kasacji odnośnie do naruszenia

art. 501 pkt 1 k.p.k. przez wydanie wyroku nakazowego w stosunku do osoby

pozbawionej wolności w tej sprawie, zamiast rozpoznania sprawy na zasadach

ogólnych. Z akt sprawy wynika, że K. O. został zatrzymany w dniu 7 lipca 2012 r. o

godz. 00:15 w związku z kierowaniem rowerem na drodze publicznej w stanie

nietrzeźwości i posiadaniem substancji odurzającej w postaci ziela konopii, a

następnie po wszczęciu w tej sprawie dochodzenia, przedstawienia zarzutu

popełnienia czynu z art. 178a § 2 k.k. i przesłuchaniu w charakterze podejrzanego,

został zwolniony w tym samym dniu o godz. 18.45. Zdaniem skarżącego

pozbawienie oskarżonego wolności polegające na zatrzymaniu powoduje

zaistnienie negatywnej przesłanki do wydania wyroku nakazowego wskazanej w

art. 501 pkt 1 k.p.k., choć w czasie wyrokowania przebywał on na wolności. W tym

zakresie skarżący powołał się na wykładnię tego przepisu prezentowaną w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, zgodnie z którą Kodeks postępowania karnego

nie różnicuje sytuacji procesowej osoby, w jakiej znajduje się ona w chwili wydania

wyroku nakazowego, lecz stwierdza ogólnie, że chodzi o osobę, którą „pozbawiono

wolności w tej lub innej sprawie”. Punktem odniesienia dla „pozbawienia wolności”

nie jest więc aktualny etap postępowania, lecz całe postępowanie w sprawie, w

której wydaje się wyrok nakazowy (por. wyrok SN z 13 grudnia 2010 r., IV KK

294/10, Lex nr 84449. Podobne stanowisko zaprezentował Sąd Najwyższy w

wyrokach z: 24 kwietnia 2012 r., II KK 81/12, Lex nr 1162671 oraz 28 listopada

2012 r., V KK 237/12, Lex nr 1235908). Należy jednak zauważyć, że w literaturze

pogląd ten jest kwestionowany. Podnosi się, że art. 501 pkt 1 k.p.k. nie zawiera

zakazu wydania wyroku nakazowego wobec osoby poprzednio pozbawionej

wolności, zaś przedstawione stanowisko Sądu Najwyższego, iż chodzi tu o osobę

„którą pozbawiono wolności w tej lub innej sprawie” stanowi uzupełnienie przepisu

o treść, której nie wprowadził ustawodawca (por. D. Drajewicz, Glosa do wyroku SN

z 13 grudnia 2010 r., IV KK 294/10, Lex/el. 2011 oraz M. Błoński, Glosa do wyroku

SN z 28 listopada 2012 r., V KK 237/12, Lex/el. 2013, a także J. Grajewski, S.

Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz pod red. L.K. Paprzyckiego,

4

Warszawa 2013, s. 220 – 222. Zob. szerzej K. Eichstaedt, Postępowania

szczególne w polskim procesie karnym, Warszawa 2010, s. 193-194, Cz. P. Kłak,

Postępowanie nakazowe w polskim procesie karnym a ochrona praw człowieka,

Warszawa 2008, s. 135 i n.).

Przechodząc do analizy art. 501 pkt 1 k.p.k. trzeba stwierdzić, że wykładnia

językowa użytego zwrotu „w stosunku do osoby pozbawionej wolności w tej lub

innej sprawie” nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy chodzi tu o

pozbawienie wolności niezależnie od etapu postępowania, czy też tylko o

pozbawienie wolności w czasie wyrokowania. Choć w tym przepisie mowa jest o

pozbawieniu wolności „w sprawie”, co mogłoby wskazywać na każdy etap

postępowania, to jednak ten zwrot trzeba odczytać w szerszym kontekście. W art.

501 in principio k.p.k. wymienione zostały negatywne przesłanki „wydania wyroku

nakazowego” (pkt 1 i 2). Odwołanie się do wykładni systemowej tego przepisu – a

rubrica – prowadzi do wniosku, że należy jej odnieść tylko do czasu wyrokowania.

Dodatkowo trzeba zauważyć, że w Kodeksie postępowania karnego kwestia

pozbawienia oskarżonego wolności rzutuje na formę postępowania

przygotowawczego (art. 325c pkt 1 k.p.k. ), jak również ma znaczenie z punktu

widzenia obrony obligatoryjnej w postępowaniu przed sądem okręgowym jako

sądem pierwszej instancji (art. 80 k.p.k.), a także w postępowaniu odwoławczym

(art. 451 k.p.k.). Jednak funkcja gwarancyjna tych przepisów ma ograniczony przez

ustawodawcę zakres działania. W art. 80 k.p.k. użyty został zwrot „jest pozbawiony

wolności”. Obrona obligatoryjna ma tu więc charakter czasowy, gdyż występuje

tylko podczas trwania pozbawienia wolności. Natomiast ustaje, gdy oskarżony

odzyska wolność. Podobny, gwarancyjny charakter ma art. 451 k.p.k. w sytuacji,

gdy sąd odwoławczy nie uwzględnił wniosku oskarżonego pozbawionego wolności

o sprowadzenie na rozprawę apelacyjną. Natomiast w art. 325c pkt 1 lit. a i b k.p.k.

– w związku z pozbawieniem wolności – ustawodawca wprowadził wyjątki od

zasady, że dochodzenia nie prowadzi się w stosunku do oskarżonego

pozbawionego wolności w tej lub innej sprawie. Dotyczą one krótkotrwałego

pozbawienia wolności – zatrzymanie (lit.a) lub sytuacji, gdy sprawcę ujęto na

gorącym uczynku lub bezpośrednio potem tymczasowo aresztowano (lit.b).

5

Na tle tych przepisów wykładnia funkcjonalna art. 501 pkt 1 k.p.k. wskazuje,

że celem zawartej w nim regulacji jest zagwarantowanie oskarżonemu

odpowiednich warunków do obrony w związku z rozstrzygnięciem wydanym bez

jego udziału (art. 500 § 4 k.p.k.). Chodzi tu o uprawnienie do wniesienia sprzeciwu

od wyroku nakazowego. W tym aspekcie art. 501 pkt 1 k.p.k. pełni funkcję

gwarancyjną. Natomiast nie ma potrzeby sięgania to tego przepisu, gdy w

momencie wyrokowania pozbawienie wolności ustało. W takiej sytuacji prawo

oskarżonego do obrony nie doznaje już żadnych ograniczeń. Wykładnia

funkcjonalna art. 501 pkt 1 k.p.k. uprawnia więc do stwierdzenia, że wydanie

wyroku nakazowego jest niedopuszczalne tylko wtedy, gdy w chwili orzekania

oskarżony jest pozbawiony wolności.

Natomiast odmienna, szeroka interpretacja art. 501 pkt 1 k.p.k. pozbawia

oskarżonego prawa do szybkiego i z założenia niejawnego rozpoznania sprawy,

pomimo że zostały spełnione przesłanki postępowania nakazowego (art. 500 § 1 i 3

k.p.k.). Ponadto przyjęcie takiej wykładni może prowadzić do wypaczenia

gwarancyjnego charakteru tego przepisu. Zauważyć bowiem należy, że w art. 501

pkt 1 k.p.k. mowa jest nie tylko o pozbawieniu wolności w tej sprawie, ale też w

„innej sprawie”. Jeżeli więc oskarżony był pozbawiony wolności w „innej sprawie”,

zaś w rozpoznawanej sprawie był już na wolności, to należałoby przyjąć, że

zachodzi negatywna przesłanka do wydania wyroku nakazowego, choć w tym

postępowaniu fakt pozbawienia wolności w innej sprawie w niczym nie ograniczył

jego prawa do obrony (por. J. Grajewski, S. Steinborn, s. 221).

Wskazać również trzeba, że okoliczność związana z pozbawieniem wolności

nie zawsze jest przez ustawodawcę traktowana jako ujemna przesłanka wyroku

nakazowego. W postępowaniu w sprawach o wykroczenia wyrok nakazowy może

zostać wydany, pomimo że obwiniony był w tej sprawie zatrzymany (art. 45 § 1

k.p.w.) albo gdy w innej sprawie jest lub był pozbawiony wolności (arg. a contrario z

art. 93 § 4 k.p.w.).

Podsumowując należy stwierdzić, że negatywna przesłanka wydania

wyroku nakazowego zawarta w art. 501 pkt 1 k.p.k. odnosi się tylko do czasu

orzekania.

6

W konsekwencji kasacja wniesiona na korzyść skazanego w zakresie

zarzutu z punktu 1 okazała się bezprzedmiotowa, skoro nie doszło do naruszenia

jego gwarancji procesowych. Oznacza to, że zaskarżenie wyroku nakazowego w

tym kierunku nastąpiło tylko odnośnie do zarzutu z punktu 2. W tym też zakresie

kasacja została uwzględniona w całości.

Stwierdzone uchybienie dotyczy orzeczenia o karze łącznej grzywny. Jednak

wyrok nakazowy został uchylony także co do rozstrzygnięć o środkach karnych (art.

447 § 2 w zw. z art. 518 k.p.k.). W tym też zakresie sprawa została przekazana do

ponownego rozpoznania. Natomiast kwestia winy, a więc sprawstwa oskarżonego

w popełnieniu przypisanych mu przestępstw pozostaje prawomocna i nie powinna

być jeszcze raz rozpatrywana, chyba że zaistnieją okoliczności, o których mowa w

art. 442 § 1 zdanie drugie k.p.k.

W oparciu o wyrażony tu pogląd prawny Sąd Rejonowy może ponownie

wydać wyrok nakazowy, jeżeli oskarżony nie został pozbawiony wolności w innej

sprawie (art. 501 pkt 1 k.p.k.). W wypadku orzeczenia środka karnego zakazu

prowadzenia rowerów należy zaliczyć na poczet tego środka okres jego

dotychczasowego wykonywania (argumentum a maiori ad minus z art. 538 § 1

k.p.k.).

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.