II PK 32/13

Sygn. akt II PK 32/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa T. Ł.

przeciwko Skarbowi Państwa – M. Wojewódzkiemu Inspektoratowi Ochrony Roślin i

Nasiennictwa w W.

w przedmiocie odwołania od oceny okresowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 30 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 30 października 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z 30 października 2012 r. oddalił apelację powoda

T. Ł. od wyroku Sądu Rejonowego z 9 maja 2012 r., który oddalił jego odwołanie od

oceny okresowej. Spór dotyczył uprawnienia pozwanego pracodawcy do stawiania

wymagań dotyczących wykształcenia w zatrudnieniu w ocenie okresowej. Ustalono,

że powód rozpoczął pracę w Wojewódzkim Inspektoracie Ochrony Roślin w W. w

2000 r. na stanowisku kierownika delegatury w C. Powód podlegał okresowej

ocenie na podstawie rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 8 maja 2009 r. w

sprawie warunków i sposobu przeprowadzania ocen okresowych członków korpusu

służby cywilnej (Dz.U. Nr 74, poz. 633; dalej także jako „rozporządzenie”),

wydanego na podstawie art. 82 ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej

(Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze zm.; dalej także jako „ustawa o sc”). Powód podlegał

ocenie według 4 kryteriów podstawowych: rzetelność, terminowość, wiedza

specjalistyczna i umiejętność jej wykorzystania, zorientowanie na osiąganie celów,

doskonalenie zawodowe oraz 4 kryteriów wybranych przez oceniającego:

umiejętność obsługi urządzeń technicznych lub narzędzi informatycznych,

zarządzanie zasobami, zarządzenie personelem, podejmowanie decyzji i

odpowiedzialność. Po zniesieniu delegatury powód 1 lipca 2010 r. objął stanowisko

kierownika oddziału w C. Wykonywał te same obowiązki w zmniejszonym zakresie.

Zarówno w opisie stanowiska kierownika delegatury, jak też kierownika oddziału

wskazano, iż wymagane jest na tych stanowiskach wykształcenie wyższe rolnicze

lub pokrewne. W okresie, który był brany pod uwagę przy ocenie okresowej, tj. od

27 sierpnia 2009 r. do 23 marca 2011 r. powód nie zgłaszał pracodawcy swoich

uwag i wątpliwości, co do zasadności i zrozumienia kryteriów oceny oraz oczekiwań

pracodawcy. Powód 29 marca 2011 r. został poinformowany o wystawionej mu

ocenie. Jedynie w kryterium „doskonalenie zawodowe” powód otrzymał ocenę

poniżej oczekiwań z uwagi na brak wykształcenia kierunkowego. To oczekiwanie

zostało przyjęte przez pracodawcę na podstawie karty stanowiska pracy, z której

wynika, jakie wykształcenie powinna mieć osoba zajmująca stanowisko kierownika

oddziału, tj. wykształcenie wyższe rolnicze lub pokrewne. 30 marca 2011 r. powód

złożył sprzeciw od oceny okresowej. Nie zgodził się z zaniżeniem punktów przy

wszystkich kryteriach oceny. Szczególnie kwestionował zaniżenie ceny w

odniesieniu do kryterium „doskonalenie zawodowe”, za które otrzymał 2 punkty.

3

Pracodawca nie uwzględnił sprzeciwu. Powód odwołał się do sądu pracy. Stosunek

pracy powoda ustał z końcem lutego 2012 r. po wypowiedzeniu umowy o pracę

przez pracodawcę. Zakwestionowana przez powoda ocena okresowa nie była

przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę. Powód wniósł o ponowne sporządzenie

oceny okresowej z uwzględnieniem wymogów formalnych, którym pracodawca

uchybił. Sąd Rejonowy rozstrzygnął, że pozwany pracodawca prawidłowo

sporządził ocenę okresową na podstawie przepisów ustawy o służbie cywilnej oraz

rozporządzenia 8 maja 2009 r. w sprawie warunków i sposobu przeprowadzenia

ocen okresowych członków korpusu służby cywilnej. Wskazał, że to pracodawca

określa oczekiwania w zakresie poszczególnych kryteriów oceny. Pozwany

wykonując to autonomiczne uprawnienie w ramach kryterium doskonalenia

zawodowego przyjął oczekiwanie posiadania przez kierownika oddziału

wykształcenia wyższego rolniczego lub pokrewnego. Wymóg posiadania takiego

wykształcenia wynika z opisu stanowiska pracy. Opis ten dotychczas nie był

kwestionowany przez powoda. Powód nie mógł zasadnie domagać się ponownego

sporządzenia oceny z pominięciem tego oczekiwania, skoro jego określenie jest

wyrazem woli pracodawcy, zaś powód oczekiwania tego nie spełnił. Sąd Okręgowy

w uzasadnieniu oddalenia apelacji stwierdził, że ustalenia i ocena prawna Sądu

pierwszej instancji były prawidłowe. Pozwany wykonując autonomiczne

uprawnienie w ramach doskonalenia zawodowego przyjął oczekiwanie posiadania

przez kierownika oddziału wykształcenia wyższego rolniczego lub pokrewnego.

Wymóg posiadania takiego wykształcenia wynika z opisu stanowiska pracy.

Kryteria oceny były powodowi znane, został poinformowany o nowych kryteriach,

co skutkowało tym, że dostał niezadowalającą go ocenę w zakresie doskonalenia

zawodowego. Otrzymana przez powoda ocena końcowa – pozytywna na poziomie

oczekiwań – w pełni w sposób adekwatny i prawidłowy wyczerpuje oceny

cząstkowe. Skala ocen nie zawiera ocen negatywnych.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa materialnego przez

błędną wykładnię: 1) § 3 ust. 1 i 2 oraz § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 8 maja

2009 r. w sprawie warunków i sposobu przeprowadzania ocen okresowych

członków korpusu służby cywilnej, polegającą na przyjęciu przez Sądy pierwszej i

drugiej instancji, iż pozwanemu w zakresie dokonania oceny okresowej pracownika

4

przysługuje autonomiczne uprawnienie w ramach kryterium „doskonalenia

zawodowego”, pozwalające mu przyjąć oczekiwanie posiadania przez powoda

określonego wykształcenia kierunkowego, pomimo że kwestia wykształcenia nie

mieści się w żaden sposób w definicji kryterium „doskonalenia zawodowego”

zawartej w załączniku nr 1 do w/w rozporządzenia – wykaz kryteriów

obowiązkowych i kryteriów do wyboru, służących do dokonania oceny członka

korpusu służby cywilnej zatrudnionego na stanowisku pracy niebędącym wyższym

stanowiskiem w służbie cywilnej ani stanowiskiem kierownika urzędu, które jest

stanowiskiem w służbie cywilnej; 2) art. 81 ust. 3 ustawy z 21 listopada 2008 r. o

służbie cywilnej, polegającą na przyjęciu przez Sąd drugiej instancji (a także przez

Sąd pierwszej instancji) stanowiska, iż pozwanemu w ramach dokonywania oceny

okresowej pracownika przysługuje uprawnienie do oceny wykształcenia powoda,

pomimo, iż w/w przepis, a także przepisy wykonawcze (rozporządzenia z 8 maja

2009 r.) nie dają podstaw prawnych do wzięcia pod uwagę i przez to dokonanie

oceny wykształcenia ocenianego. We wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania

powód wskazał na podstawę z art. 3989

§ 1 pkt 2 k.p.c. i potrzebę wykładni

przepisów rozporządzenia z 8 maja 2009 r. Wskazał na potrzebę rozstrzygnięcia,

czy pracodawca ma uprawnienie do dowolnego formułowania swoich oczekiwań w

ramach dokonywanej oceny okresowej pracownika wykraczających, czy też nie

mieszczących się w ustawowej definicji danego kryterium, które w przedmiotowej

sprawie zostały określone w załączniku nr 1 do rozporządzenia z 8 maja 2009 r.

Czy też, jak uważa powód, pracodawca może formułować swoje oczekiwania

wobec pracownika w ramach dokonywanej oceny okresowej, jednakże wyłącznie

na podstawie i w oparciu o ustawową definicję danego kryterium. Konkretne

oczekiwania formułowane przez pracodawcę wobec pracownika muszą mieścić się

w ustawowej definicji danego kryterium oraz muszą być znane pracownikowi w

momencie zawierania umowy o pracę, a przynajmniej pracodawca powinien

informować o nich pracownika w czasie trwania stosunku pracy - wyrok Sądu

Najwyższego z 10 listopada 1998 r., I PKN 428/98. Zaskarżone rozstrzygnięcie jest

wyraźnie rozbieżne z tym wyrokiem.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej uzasadniają uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Wstępnie nie można jednak pominąć milczeniem kwestii związanej z

badaniem nieważności postępowania (art. 39813

§ 1 k.p.c.) na tle spraw

dotyczących ocen okresowych, która ujawnia się w orzecznictwie w związku z

podstawą nieważności postępowania z art. 379 pkt 6 k.p.c. w związku z art. 17 pkt

1 k.p.c. (postanowienie Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 14 marca 2012 r., III

APz 2/12, LEX nr 1136100; pośrednio postanowienie Sądu Najwyższego z 12

czerwca 2013 r., III PZ 3/13, dotąd niepublikowane). W ocenie składu

rozpoznającego skargę kasacyjną Sąd Rejonowy był właściwy do rozpoznania

sprawy w pierwszej instancji. Należy wyjść od stwierdzenia, że nie każda sprawa o

świadczenie niepieniężne (facere) ma za przedmiot prawo niemajątkowe (art. 17

pkt 1 k.p.c.). Ocena okresowa jest częścią stosunku pracy określonej grupy

pracowników, a stosunek pracy ma wszak charakter majątkowy. Wyłomu nie

stanowi procedura ocen okresowych, która ma zakotwiczenie w ustawie i jest ściśle

sformalizowana. Ocena okresowa dotyczy wykonywania przez członka korpusu

służby cywilnej obowiązków wynikających z opisu zajmowanego przez niego

stanowiska pracy (art. 81 ust. 3 ustawy o sc). Przedmiot oceny dotyczy pracy

(wykonywania obowiązków), a więc zobowiązania pracownika, zatem nie jego

prawa niemajątkowego, a tym bardziej dobra osobistego. Ocena pracy nie stoi w

konflikcie z dobrami osobistymi pracownika. W przypadku pracowników służby

cywilnej pracodawca przeprowadza ocenę okresową według kryteriów ściśle

określonych w rozporządzeniu z 2009 r. Nie ma podstaw do stwierdzenia, że to sąd

okręgowy jest właściwy rzeczowo do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji na

podstawie art. 17 pkt 1 k.p.c. Takie stwierdzenie uprawnione jest na gruncie

regulacji z art. 83 ust. 5 ustawy o sc, zgodnie z którą w razie nieuwzględnienia

sprzeciwu od oceny okresowej pracownik może odwołać się do sądu pracy. Zapis

ten potwierdza co najmniej pośrednio, że chodzi o sprawę ze stosunku pracy,

natomiast bezpośrednio uwzględnia regulację z art. 262 § 1 k.p. Z ostatniego

przepisu wynika domniemanie właściwości rzeczowej sądu rejonowego (sądu

6

pracy). Gdyby miało być inaczej to prawodawca wskazałby na sąd okręgowy jako

rzeczowo właściwy w pierwszej instancji. Generalnie do wyjątków należą sytuacje

w których prawodawca określa właściwość sądu dla określonej sprawy. Na gruncie

ustawy o sc prawodawca kilkakrotnie wskazuje na właściwość sądu pracy (art. 9

ust. 2, art. 83 ust. 5, art. 96 ust. 3), a gdy chodzi o właściwość innego sądu, to

wyraźnie ją wskazuje (art. 127 ust. 2). Taki sposób określania właściwości

rzeczowej sądu można było zauważyć już wcześniej w kodeksie pracy, w

przypadku opinii o pracy, gdy prawodawca wyraźnie wskazał (choć w nawiasie), że

w przypadku sądu pracy chodzi o sąd rejonowy – art. 98 § 6 k.p. (Pracownik może

w ciągu 7 dni od otrzymania opinii wystąpić do sądu pracy (sądu rejonowego) o jej

sprostowanie). Czym innym jest ewentualna kwestia ochrony dóbr osobistych

(art. 23-24 k.c.). Wówczas ze względu na ochronę prawa niemajątkowego

właściwość rzeczowa sądu okręgowego jako sądu pierwszej instancji co do zasady

nie powinna być kwestionowana (por. uchwały Sądu Najwyższego z 28

października 1975 r., V PZP 10/75, OSNC 1976 z. 1, poz. 3; z 19 stycznia 1989 r.,

III PZP 51/88, OSNC 1990 z. 2, poz. 22; z 5 października 2006 r., I PZP 3/06,

OSNP 2007, z. 11-12, poz. 151, także postanowienie z 4 lutego 2009 r., II PK

226/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz. 238 i wyrok z 6 kwietnia 2011 r., II PK 274/10,

LEX nr 829121). Innymi słowy pracodawca nie działa przypadkowo i dowolnie

sporządzając ocenę okresową pracownika, gdyż ma wyznaczone podstawy

(kryteria) i granice tej oceny. Ocena okresowa pracowników służby cywilnej ma

swoje uzasadnienie, na pewno chodzi o jakość i efektywność tej służby. Przedmiot

oceny dotyczy pracy zatrudnianych pracowników, a ściślej wykonywanych

obowiązków i w tej roli pracodawca realizuje swoje zadanie wynikające ze stosunku

pracy. Pracownik zobowiązany jest poddać się ocenie okresowej i przyjąć ją albo

wnieść sprzeciw z prawem do dalszej kontroli w postępowaniu przed sądem pracy

w przypadku nieuwzględnienia jego sprzeciwu od oceny okresowej (art. 83 ust. 5

ustawy o sc).

Przepisy dotyczące ocen okresowych należy ujmować ściśle. Przede

wszystkim dlatego, że ocena okresowa powinna oddzielać sferę prywatną

pracownika od tego co dotyczy wykonywania obowiązków i może być oceniane w

związku z zatrudnieniem. Czym innym jest prywatna ocena pracodawcy

7

(niesformalizowana). Trudno byłoby ją kontrolować, gdyż pracodawca dokonuje jej

na swój własny użytek i z reguły nie jest uzewnętrzniana. Inne reguły dotyczą oceny

sformalizowanej. Wszelka ocena wkracza wówczas niechybnie w indywidualną

sferę pracownika, co stanowi w istocie wyjątek, gdyż w zatrudnieniu pracownik

zobowiązuje się zasadniczo do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz

pracodawcy (art. 22 § 1 k.p.). Z regulacji dotyczącej służby cywilnej wynika, że

ocena okresowa jest nieodzowna (konieczna) ze względu na funkcje i cele tej

służby. W sprawie objętej skargą granice sfery indywidualnej (prywatnej) i

zobowiązaniowej (pracowniczej) nie są kwestionowane.

Zasadniczy problem w sprawie, to kwestia czy tryb oceny okresowej,

wynikający z art. 81 i 82 ustawy o sc oraz rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów

z 8 maja 2009 r., w sprawie warunków i sposobu przeprowadzania ocen

okresowych członków korpusu służby cywilnej, pozwala zaniżyć ocenę okresową

pracownika służby cywilnej ze względu na brak wymaganego wykształcenia.

Odpowiedź powinna być negatywna. Czym innym jest wykształcenie wymagane

jako warunek zatrudnienia w służbie cywilnej i czym innym jest ocena okresowa.

Najprościej ujmując pracownik zatrudniony w służbie cywilnej powinien już

posiadać wymagane kwalifikacje. Wynika to z przepisu art. 4 pkt 4 ustawy o sc (W

służbie cywilnej może być zatrudniona osoba, która posiada kwalifikacje wymagane

na dane stanowisko pracy). Pojęcie kwalifikacji można ujmować jako wykształcenie,

jednak uprawione jest stwierdzenie, że znaczenie pojęcia kwalifikacje jest szersze

niż tylko wykształcenie. Innymi słowy warunek określonego wykształcenia ma

znaczenie na etapie zatrudnienia i jest to sytuacja odrębna od późniejszej oceny

okresowej, której przedmiotem jest ocena wykonywania przez członka korpusu

służby cywilnej obowiązków wynikających z opisu zajmowanego przez niego

stanowiska pracy. Wszak zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o sc ocenie okresowej

podlega urzędnik już zatrudniony, a więc taki, który miał kwalifikacje wymagane do

zatrudnienia. (Urzędnik służby cywilnej oraz pracownik służby cywilnej zatrudniony

na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony podlega ocenie okresowej).

Chodzi wszak o ocenę okresową w trakcie zatrudnienia i powtarzalną (co 24

miesiące - art. 81 ust. 4 ustawy o sc). Ocena okresowa dotyczy wykonywania

obowiązków, a nie warunków wymaganych do wykonywania tych obowiązków

8

(Ocena okresowa dotyczy wykonywania przez członka korpusu służby cywilnej

obowiązków wynikających z opisu zajmowanego przez niego stanowiska pracy –

art. 81 ust. 3 ustawy o sc). Inną zatem kwestią są kwalifikacje wymagane do

zajmowania stanowiska i inną jest wykonywanie obowiązków, gdyż to ostatnie

stanowi punkt odniesienia dla oceny okresowej. Wadliwą zatem jest ocena

okresowa, która zaniża ocenę za kryterium doskonalenie zawodowe ze względu na

brak wymaganego wykształcenia. Zgodnie z rozporządzeniem z 2009 r., załącznik

nr 1, obowiązkowe kryterium oceny okresowej, ujęte jako doskonalenie zawodowe

to - Nastawienie na własny rozwój i podnoszenie kwalifikacji. Zdolność i skłonność

do uczenia się, uzupełniania wiedzy oraz podnoszenia kwalifikacji tak, aby zawsze

posiadać aktualną wiedzę i odpowiednie umiejętności. Wykazywanie

zainteresowania rozwijaniem swoich kompetencji, w szczególności przez

samodoskonalenie, szkolenia, uczenie się od innych czy rozwiązywanie problemów.

Ocenie podlegają więc cechy które pracownik wykazuje lub nie wykazuje, a więc

„nastawienie …”, „zdolność i skłonność …”, „wykazywanie …”, a nie to, czy

pracownik ma wymagane wykształcenie. Przeciwnego stanowiska nie uzasadnia

zwrot „podnoszenie kwalifikacji”, albowiem nie stanowi podstawy do wymagania od

pracownika określonego wykształcenia, a już na pewno brak wymaganego

wykształcenia nie może rzutować z tej przyczyny negatywnie na ocenę okresową,

gdyż takie znaczenie ma tylko określone zachowanie pracownika, a więc wskazane

nastawienie na własny rozwój i podnoszenie kwalifikacji, zdolność i skłonność do

uczenia się, uzupełniania wiedzy oraz podnoszenia kwalifikacji. Brak wymaganego

wykształcenia, to nie to samo co nastawienie na własny rozwój i podnoszenie

kwalifikacji z kryterium „doskonalenie zawodowe”. Brak wymaganego wykształcenia

nie jest zatem sytuacją ocenianą w ramach tego kryterium. Uzasadniona jest więc

teza, że nawet gdyby skarżący nie miał wykształcenia wymaganego na

zajmowanym stanowisku, to jego ocena okresowa nie mogła zostać zaniżona z tej

przyczyny, gdyż kryterium doskonalenie zawodowe nie odnosi się do wykształcenia

jako warunku zatrudniania.

Nawet gdyby próbować argumentować odmiennie, to znaczy, że pod

pojęciem kwalifikacji ujmuje się przede wszystkim wykształcenie, to skarżący

szczegółowo przedstawił, również obecnie w skardze kasacyjnej, odwołując się do

9

konkretnych regulacji prawnych, że spełniał warunek dotyczący wykształcenia

wymaganego na zajmowanym stanowisku. Chodzi o regulację wynikającą z

przepisów art. 91 ust. 1-3 oraz art. 111 ustawy z 18 grudnia 2003 r. o ochronie

roślin (jednolity tekst: Dz.U. 2008 r. nr 133, poz. 849 ze zm.) i twierdzenie, że

wymóg dotyczący wykształcenia (art. 91 ust. 2 pkt 1 tej ustawy) nie odnosił się do

pracowników (w tym powoda), którzy w dniu 1 maja 2004 r. byli pracownikami

wojewódzkich inspektoratów ochrony roślin i nasiennictwa. W świetle tej regulacji

powód zobowiązany był zdać odkreślony egzamin (art. 91 ust. 2 pkt 3 i art. 111 ust.

3) i warunek ten spełnił dwukrotnie, uzyskując stosowne zaświadczenia w 2004 r. i

w 2009 r. Powód wskazuje także, iż posiada wyższe wykształcenie z zakresu

ochrony środowiska, co nie powinno być bez znaczenia w świetle dalszych regulacji

(rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 29 października 1999 r. w sprawie

określania stanowisk urzędniczych, wymaganych do ustalania wynagrodzenia oraz

szczególnych zasad ustalana i wypłacania innych świadczeń przysługujących

członkom korpusu służby cywilnej), nawet gdyby w ramach oceny okresowej, a

ściśle kryterium doskonalenia zawodowego, ocenie podlegało spełnienie warunku

wykształcenia wymaganego do zajmowania danego stanowiska. Skarżący

zasadnie zarzuca, iż powyższe nie zostało rozważone w zaskarżonym wyroku.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39815

§ 1 k.p.c.

oraz art. 108 § 2 k.p.c. oraz art. 39821

k.p.c.