II UK 111/13

Sygn. akt II UK 111/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Usług Metalowo - Budowlanych D. – B. Sp.

z o.o.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: […]

o wysokość składek na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 30 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 października 2012 r,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Decyzjami z dnia 20 i 21 kwietnia 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych,

wymierzył Przedsiębiorstwu Usług Metalowo-Budowlanych „D. – B.” Spółka z o.o.

składki na ubezpieczenie społeczne jej pracowników […], uwzględniając zasady

wynikające z § 2 pkt 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18

grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania postawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161 poz. 1106 ze zm.;

dalej - rozporządzenie).

Decyzje te zostały zmienione wyrokiem Sądu Okręgowego, Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 lutego 2012 r., od którego apelacja Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego, Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 października 2012 r. Sądy ustaliły, że

płatnik w latach 2005-2008 zawierał umowy o pracę, na podstawie których

pracownicy mieli świadczyć pracę w Polsce, a jednocześnie porozumiewali się z

pracodawcą ("dobrowolnie się godzili") na wykonywanie takiej samej pracy w Belgii.

Poza wynagrodzeniem świadczonym za tę pracę, pracodawca pokrywał im koszty

dojazdu i zakwaterowania oraz wypłacał diety. Sądy przyjęły, że wartość tych

świadczeń stanowiła przychód, zgodnie z § 2 pkt 15 rozporządzenia, niewchodzący

do podstawy wymiaru składek, gdyż w ich ocenie pracownicy płatnika nie

wykonywali pracy za granicą u polskiego pracodawcy, tak jak twierdził organ

rentowy, lecz wykonywali za granicą zadania służbowe w rozumieniu art. 775

§ 1

k.p. Na uzasadnienie tego stwierdzenia wskazały, że już w umowie o pracę,

określając, że miejscem wykonywania pracy są miejsca budów w obrębie Z.,

ubezpieczony zagwarantował sobie pełną dyspozycyjność pracowników i

możliwość wydawania im poleceń wykonywania pracy za granicą. Szczegóły

dotyczące ich oddelegowania zawierały druki E- 101 określające terminy wyjazdu i

powrotu z podróży służbowej.

Skarga kasacyjna organu rentowego, obejmująca wyrok Sądu Apelacyjnego

w całości oraz zawierająca wniosek o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania lub uchylenie wyroków sądów obydwu instancji

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu albo też

uchylenie wyroków sądów obydwu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy przez

oddalenie odwołań, została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego –

3

art. 775

§ 1 k.p., art. 18 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.)

i § 2 pkt 15 oraz pkt 16 rozporządzenia. Skarżący zarzucił błędne przyjęcie, że

pracownicy zatrudnieni w Belgii wykonywali pracę w ramach podróży służbowej, a

przez to niewłaściwe ustalenie przychodu osiąganego przez zainteresowanych z

tytułu pracy wykonywanej za granicą.

Skarżący podkreślił, że wyjazdy pracowników do pracy w Belgii nie

następowały na podstawie polecenia wyjazdu służbowego, a tym samym nie nosiły

cech podróży służbowej, lecz były wynikiem porozumienia między pracodawcą a

pracownikami, prowadzącego do okresowej zmiany miejsca wykonywania pracy

oraz warunków wynagrodzenia. Zainteresowani każdorazowo wyrażali zgodę na

zmianę miejsca pracy przewidzianego w umowach o pracę, będąc zresztą od

początku przekonani, że miejscem świadczenia przez nich pracy wynikającym z

umowy jest Polska i Belgia.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną ubezpieczony wniósł o jej oddalenie,

twierdząc, że w poleceniach wyjazdu zainteresowanych poza miejsce stałego

zatrudnienia określał zadania do wykonania i czas pobytu w podróży służbowej, w

której organizował przejazdy i noclegi oraz wypłacał diety. Polecenia wyjazdu

kierował do pracowników o odpowiednich kwalifikacjach i motywacji do pracy w

oddaleniu od miejsca zamieszkania, zapewniając sobie możliwość wywiązania się z

umów zawartych z kontrahentami zagranicznymi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasada ustalania wysokości składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe,

wypadkowe i chorobowe polega na odniesieniu się do wysokości bazowej, którą –

zgodnie z art. 18 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – stanowi przychód

zdefiniowany w art. 4 pkt 9 ustawy jako przychody w rozumieniu przepisów o

podatku dochodowym od osób fizycznych. Stosownie do art. 10 ust. 1 ust. 1 ustawy

z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst:

Dz. U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.), przychód, którego źródłem jest stosunek pracy,

obejmuje – jak stanowi art. 12 ust. 1 tej ustawy – wszelkiego rodzaju wypłaty

4

pieniężne oraz wartość pieniężną świadczeń w naturze lub ich ekwiwalenty, bez

względu na źródło finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności

wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego

rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne

kwoty niezależnie od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto

świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych

nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych.

Podstawy wymiaru składek nie stanowią pewne rodzaje przychodów, które –

na podstawie upoważnienia z art. 21 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

– określa w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw zaopatrzenia

społecznego. W czasie objętym zaskarżoną decyzją obowiązywało rozporządzenie

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych

zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe

w brzmieniu nadanym od dnia 30 stycznia 2004 r. (Dz. U z 2004 r. Nr 14, poz. 124),

odnoszącym się do składek należnych za okres po dniu 1 stycznia 2004 r.,

wyłączające w § 2 ust. 1 pkt 15 z podstawy wymiaru składek przychody w postaci

diet i innych należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do wysokości

określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz

poza granicami kraju lub w § 2 ust. 1 pkt 16 część wynagrodzenia pracowników

zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców w wysokości równowartości

diety przysługującej z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju, za każdy

dzień pobytu, określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków

ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej

lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju, z tym zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód tych

osób stanowiący podstawę wymiaru składek nie może być niższy od kwoty

przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy systemowej.

Przytoczenie omawianych przepisów miało na celu wykazanie, że wyraźnie

zróżnicowany i odmiennie uregulowany jest obowiązek składkowy odnośnie do dwu

grup pracowników wykonujących pracę poza umówionym miejscem świadczenia

5

pracy. Rozróżnienie to jest istotne, gdyż wskazane wypłaty pokrywają inne potrzeby

pracowników odbywających podroż służbową, a inne pracowników zatrudnionych

za granicą w polskich zakładach pracy. W związku z tym w § 2 ust. 1 pkt 15

rozporządzenia ujęte są diety i inne należności z tytułu podróży służbowej, a w § 2

ust. 1 pkt 16 tylko część wynagrodzenia, która ma odpowiadać równowartości diety

przysługującej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, za każdy dzień

pobytu.

Przyporządkowanie stanów faktycznych pod wskazane przepisy następuje

nie tylko ze względu na miejsce wykonywania pracy, lecz przede wszystkim ze

względu na rodzaj, czas trwania i charakter wykonywanych czynności. Tylko wtedy

odliczenie z podstawy wymiaru składek dokonywane jest według § 2 ust. 1 pkt 15

rozporządzenia, gdy delegowanie pracownika ma cechy podróży służbowej tzn.

zjawiska wśród obowiązków pracownika niecodziennego, okazjonalnego, w ramach

pracowniczych powinności niezwyczajnego i nietypowego, stanowiącego pewien

wyłom w zwykłym świadczeniu pracy. Pracę w ramach delegacji (podróży

służbowej) wyróżnia sporadyczność i przemijający czas trwania wysłania oraz

wykonywanie konkretnie określonego zadania (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 3 grudnia 2009 r., II PK 138/09, Monitor Prawa Pracy 2010, nr 6, s. 312, z dnia

9 lutego 2010 r., I PK 57/09, OSNP 2011, nr 15–16, poz. 200, z dnia 3 kwietnia

2001 r., I PKN 765/00, OSNP 2003, nr 1, poz. 17 i z dnia 22 lutego 2008 r., I PK

208/07, OSNP 2009, nr 11–12, poz. 134). Ze względu na przedmiot podroży

służbowej istotne jest to, że pracownik ma wykonać czynności pracownicze

wyznaczone do zrealizowania w poleceniu pracodawcy, które nie powinny należeć

do zwykłych, umówionych czynności pracowniczych (por. uchwałę siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, OSNP 2009, nr 13–14,

poz. 166, uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1998 r., III ZP 20/97,

OSNAPiUS 1998, nr 21, poz. 619, z dnia 15 sierpnia 1980 r., I PZP 23/80, OSNCP

1981, nr 2–3, poz. 26 oraz wyroki z dnia 4 marca 2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010,

nr 19–20, poz. 233, z dnia 4 lipca 1978 r., I PR 45/78, OSNCP 1979, nr 1, poz. 16

z glosą A. Kijowskiego, Nowe Prawo 1979, nr 11, s. 162, z dnia z 16 września 2009

r., I UK 105/09, OSNP 2011, nr 9–10, poz. 131 oraz z dnia 20 lutego 2007 r., II PK

165/06, OSNP 2008, nr 7–8, poz. 97).

6

Wykonywanie podróży służbowej wyróżniania się wśród czynności

pracowniczych także ze względu na to, że podstawą odbycia podróży służbowej

jest polecenie wykonania konkretnego zadania (polecenie służbowe). O wysłaniu w

podróż służbową decyduje polecenie służbowe udania się poza określone w

umowie o pracę miejsce wykonywania pracy (por. art. 29 § 1 pkt 2 k.p.). W wyroku

z dnia 8 listopada 2012 r., II UK 87/12 (niepublikowany) Sąd Najwyższy stwierdził,

że o podróży służbowej można mówić jedynie w wypadku delegowania

narzuconego pracownikowi, wobec czego zawarcie porozumienia co do

wykonywania określonej pracy w ramach delegowania prowadzi do okresowej

zmiany ustalonego w umowie miejsca pracy (por. także wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 20 lutego 2007 r., II PK 165/06, OSNP 2008, nr 7-8, poz. 97, z dnia 4 marca

2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010, nr 19-20, poz. 233 oraz z dnia 11 stycznia

2013 r., II UK 157/12, niepublikowany).

Gdy delegowanie dotyczy stałej pracy za granicą na rzecz swego

pracodawcy, wysłanie (delegowanie) pracownika na obszar innego państwa Unii

należy traktować jako odrębną instytucję prawną określoną w czasie objętym

sporem w art. 14 ust. 1 rozporządzenia rady (EWG) NR 1408/71 z dnia 14 czerwca

1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie,

współcześnie wyłożoną w decyzji Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji

Systemów Zabezpieczenia Społecznego, Nr A2 z dnia 12 czerwca 2009 r.,

dotyczącej wykładni art. 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE)

nr 883/2004 w sprawie ustawodawstwa mającego zastosowanie do pracowników

delegowanych i osób wykonujących pracę na własny rachunek, tymczasowo

pracujących poza państwem właściwym (Dz.Urz.UE C 106/5 z 24.4.2010). Z

wiążących Sąd Najwyższy ustaleń wynika, że właśnie na podstawie tych przepisów

rozpoznano wniosek ubezpieczonego o stwierdzenie w okresach wskazanych

przez organ ubezpieczeń społecznych podlegania zainteresowanych polskiemu

ubezpieczeniu społecznemu jako obywateli polskich zatrudnionych za granicą,

wysłanych przez polskiego pracodawcę w ramach istniejącej umowy o pracę.

Trafne jest więc stanowisko organu ubezpieczeń społecznych

zaprezentowane w rozpoznawanej skardze kasacyjnej, że podstawa wymiaru

7

składek na ubezpieczenie społeczne zainteresowanych powinna być ustalona

zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia. Status pracowników wysłanych

znajduje odzwierciedlenie w ustaleniu składników wynagrodzenia mających

uzupełniać wynagrodzenie za wykonaną pracę, ze względu na to, że ich sytuacja

generuje wyższe niż zwykle wydatki na utrzymanie, choć wykazuje tylko

podobieństwo do przebywania w podróży służbowej. Pracownicy zatrudnieni za

granicą u polskiego pracodawcy nie odbywają podróży służbowej, wobec czego

prawodawca wskazał wyraźnie, że osobom wysłanym do takiej pracy nie są

wypłacane diety, lecz chodzi o ich równowartość w ramach wynagrodzeń, które –

wzorem diety – uwzględniają sytuację faktyczną związaną ze świadczeniem pracy

poza stałym miejscem zamieszkania. Zastosowana została i w tym przypadku ulga

w opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne, zbliżona do ulgi uzyskiwanej

przez przebywającego w podróży służbowej, tak że obowiązek składkowy nie

obejmuje wynagrodzenia (przychodu, o którym mowa art. 18 ust. 1 w związku z

art. 4 pkt 9 ustawy systemowej) do kwoty równowartości diety (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2007 r., I UK 339/06, OSNP 2008, nr 9-20, poz.

148 i z dnia 29 września 2009 r., I UK 122/09, OSNP 2011, nr 9-10, poz. 136, z

dnia 12 września 2012 r., II UK 45/12, niepublikowany). W związku z tym ustalenie

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne wymaga pominięcia

wyłącznie równowartości diet, lecz już nie ryczałtów za noclegi. Przychód z tytułu

ponoszenia przez pracodawcę kosztów zakwaterowania pracowników za granicą

stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2013 r., I UK 600/12, niepublikowany).

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c.).