II UK 112/13

Sygn. akt II UK 112/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Usług Metalowo - Budowlanych D. Sp. z o.o.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: […]

o wysokość składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 30 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzjami z dnia 20 i 21 kwietnia 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

wymierzył odwołującemu się Przedsiębiorstwu Usług Metalowo-Budowlanych „D.”

2

Sp. z o.o. dodatkowe składki na ubezpieczenia społeczne za zatrudnionych

pracowników: […] stwierdzając, że w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne pracowników oddelegowanych do pracy poza granicami kraju nie

uwzględnił on kwot wypłaconych z tytułu diet oraz ryczałtów za noclegi.

Rozpoznając odwołanie od powyższej decyzji, Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 3 lutego 2012 r. zmienił wszystkie

zaskarżone decyzje w ten sposób, że ustalił, iż nie zachodzi obowiązek zapłaty

dodatkowych składek na ubezpieczenia społeczne za zatrudnionych pracowników,

a Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 23

października 2012 r. oddalił wniesioną od tego wyroku apelację organu rentowego.

Sąd odwoławczy zaaprobował zarówno poczynione w sprawie przez Sąd pierwszej

instancji ustalenia faktyczne, jak również podzielił dokonaną przez ten Sąd ich

ocenę prawną.

W sprawie ustalono, że Przedsiębiorstwo Usług Metalowo-Budowlanych „D.”

Sp. z o.o. w latach 2005-2008 zawierało umowy o pracę z osobami z różnych

regionów Polski. Do osób tych należeli również zainteresowani, którzy zostali

zatrudnieni na podstawie umów o pracę na czas nieokreślony, na stanowiskach

murarza-cieśli: C. K., G. L., B. S., M. T., murarza: P. Ś., R. H., P. D., murarza-

tynkarza S. S., zaś M. B. został zatrudniony na stanowisku kierownika budowy. W

każdej z zawartych umów o pracę, określając miejsce jej wykonywania, wskazano

„na prowadzonych przez Pracodawcę miejscach budów w obrębie miasta Z.”, bądź

„w miejscach budów wykonywanych przez Pracodawcę”. Zainteresowani po

zawarciu umowy o pracę pracowali na terenie Polski, większość z nich w Z., za

wyjątkiem R. H., który pracował w R. W całym okresie zatrudnienia wielokrotnie, z

kilkudniowymi lub kilkumiesięcznymi przerwami, zainteresowani wykonywali prace

poza granicami Polski, na terenie Belgii. Każdy z nich dobrowolnie zgodził się na

pracę na budowie za granicą i nie odmówił proponowanego mu przez pracodawcę

wyjazdu do pracy w Belgii. Zainteresowani wiedzieli, na jaki okres wyjeżdżają, a

wszelkie koszty związane z dojazdem i ich zakwaterowaniem w Belgii, jak również

diety pokrywał pracodawca. Z tytułu pracy na terenie Belgii zainteresowani

otrzymali od odwołującego się wszelkie należności.

3

Sąd podniósł, że zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r., Nr

205, poz. 1585 ze zm.) podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i

rentowe ubezpieczonych wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1-3 i pkt 18a, w tym

zatrudnionych pracowników, stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 tej

ustawy, czyli przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Zgodnie z § 2 ust. 1 pkt

15 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.; dalej

również jako rozporządzenie) podstawy wymiaru składek nie stanowią diety i inne

należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do wysokości określonej w

przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz

poza granicami kraju. Podróżą służbową, stosownie do art. 775

§ 1 k.p., jest każde

udanie się pracownika na polecenie pracodawcy poza miejscowość, w której

znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałe miejsce pracy w celu wykonania

zadania służbowego. Oceniając materiał dowodowy zebrany w niniejszej sprawie,

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji i przyjął, że zamiarem

zainteresowanych jako pracowników i odwołującej się spółki jako pracodawcy było

wysyłanie pracowników w podróż służbową za granicę. Zdaniem Sądu, podróż

służbowa ma bowiem miejsce wówczas, gdy praca jest świadczona poza siedzibą

pracodawcy lub innym stałym miejscem zatrudnienia. W przypadku

zainteresowanych ich stałym miejscem pracy była Polska, a konkretnie budowy w

obrębie Z. Zainteresowani byli pracownikami odwołującego się wykonującymi pracę

na terenie Polski, zatrudnionymi w polskim zakładzie pracy, u polskiego

pracodawcy, którym miejsce wykonywania pracy zostało określone w umowie o

pracę „na prowadzonych przez Pracodawcę miejscach budów w obrębie Z.” Sąd

podniósł, że z uwagi na rodzaj prowadzonej działalności odwołujący się

przewidywał możliwość wykonywania zleceń poza granicami kraju i zapewniał

sobie możliwość dysponowania grupą pracowników przygotowanych do

4

wykonywania pracy poza jej stałym miejscem. Stąd też wprowadzono do umów o

pracę odpowiednie klauzule. Zawsze jednak termin, cel, warunki podróży i pobytu,

a także zadania do realizacji określał odwołujący się. W ocenie Sądu Apelacyjnego,

pracodawca już w umowie o pracę zagwarantował sobie pełną dyspozycyjność

pracownika i wydawania poleceń co do wykonywania pracy za granicą, określając

jednocześnie, że miejscem wykonywania pracy jest miejsce budów w obrębie Z.

Wyjazdy na budowy do Belgii stanowiły zdarzenia incydentalne, albowiem stałym

miejscem pracy były „prowadzone przez pracodawcę miejsca budów w obrębie Z.”

Szczegóły dotyczące oddelegowania pracowników do pracy za granicą zawierały

druki E- 101 określające dokładne terminy wyjazdu i powrotu z podróży służbowej.

Sąd odwoławczy przychylił się do stanowiska Sądu Okręgowego, iż zainteresowani

byli pracownikami zatrudnionymi w polskim zakładzie pracy, u polskiego

pracodawcy, oddelegowanymi służbowo do pracy w Belgii. W ramach tej delegacji

pracodawca zapewniał im nocleg i obciążały go diety. Koszty z tym związane, a

konkretnie wartość tych świadczeń, zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe, stanowi przychód, niewliczany do podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

W wywiedzionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej organ rentowy,

zaskarżając w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, podniósł zarzut naruszenia

przepisów prawa materialnego, a w szczególności niewłaściwą wykładnię:

- art. 775

§ 1 k.p., przez przyjęcie, że pracownicy zatrudnieni w Belgii

wykonywali pracę w ramach podróży służbowej, pomimo że z istoty łączących

strony stosunków prawych wynikało, iż nie mają one cech podróży służbowej, a

ponadto pracownicy wyrazili zgodę na zmianę miejsca pracy przewidzianego w

umowach o pracę,

- art. 775

§ 1 k.p. w związku z art. 18 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych w związku z § 2 ust. 1 pkt 15 oraz pkt 16 rozporządzenia w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe, przez jego niewłaściwe zastosowanie i przez to ustalenie, iż

przychód osiągany przez zainteresowanych z tytułu pracy wykonywanej za granicą

nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

5

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje lub o uchylenie

wyroku Sądu Apelacyjnego i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i

orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie odwołań od decyzji i zasądzenie od

odwołującego się na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że z istoty podróży służbowej wynika, iż

podróż taka musi być związana z opuszczeniem przez pracownika jego stałego

miejsca pracy, przy czym skierowanie w taką podróż nie powoduje zmiany

wskazanego w umowie o pracę miejsca pracy i warunków płacy. Według

skarżącego, nie stanowi podróży służbowej podjęcie się przez pracownika

wykonywania pracy poza granicami kraju na podstawie porozumienia zawartego z

pracodawcą. Świadczenia z tytułu delegowania przysługują tylko temu

pracownikowi, któremu „narzucono” delegowanie w drodze polecenia

zobowiązującego go do odbycia takiej podróży służbowej. W niniejszej sprawie

zainteresowani dobrowolnie godzili się na pracę na budowie za granicą i pomimo

zapisania w umowach o pracę, że miejscem świadczenia pracy będą budowy w

obrębie Z., faktycznie strony porozumiały się, iż praca będzie wykonywana także w

Belgii.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołujący się wniósł o jej oddalenie w

całości, podnosząc że organ rentowy domniemywa istnienie między płatnikiem a

pracownikami porozumienia o zmianie umowy o pracę w zakresie miejsca jej

wykonywania. W istocie nie doszło do zmiany umów w tym zakresie, a odwołujący

się kierował polecenie wyjazdu do pracowników o odpowiednich kwalifikacjach i

motywacji do pracy w oddaleniu od miejsca zamieszkania, zapewniając sobie

możliwość wywiązania się z umów z zagranicznymi kontrahentami. Termin, cel,

warunki podróży i pobytu, a także zadania do realizacji określał pracodawca.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Zasada ustalania wysokości składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe,

wypadkowe i chorobowe polega na odniesieniu się do wysokości bazowej, którą –

zgodnie z art. 18 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – stanowi przychód

zdefiniowany w art. 4 pkt 9 ustawy jako przychody w rozumieniu przepisów o

podatku dochodowym od osób fizycznych. Stosownie do art. 10 ust. 1 ustawy z

dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst:

Dz. U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.), przychód, którego źródłem jest stosunek pracy,

obejmuje – jak stanowi art. 12 ust. 1 tej ustawy – wszelkiego rodzaju wypłaty

pieniężne oraz wartość pieniężną świadczeń w naturze lub ich ekwiwalenty, bez

względu na źródło finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności

wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego

rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne

kwoty niezależnie od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto

świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych

nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych.

Podstawy wymiaru składek nie stanowią pewne rodzaje przychodów, które –

na podstawie upoważnienia z art. 21 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

– określa w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw zaopatrzenia

społecznego. W czasie objętym zaskarżoną decyzją obowiązywało rozporządzenie

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych

zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe

w brzmieniu nadanym od dnia 30 stycznia 2004 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 14, poz. 124),

odnoszącym się do składek należnych za okres po dniu 1 stycznia 2004 r.,

wyłączające w § 2 ust. 1 pkt 15 z podstawy wymiaru składek przychody w postaci

diet i innych należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do wysokości

określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz

poza granicami kraju lub w § 2 ust. 1 pkt 16 część wynagrodzenia pracowników

zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców w wysokości równowartości

diety przysługującej z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju, za każdy

dzień pobytu, określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków

7

ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej

lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju, z tym zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód tych

osób stanowiący podstawę wymiaru składek nie może być niższy od kwoty

przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.

Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 30

października 2013 r. w sprawie II UK 111/13 o podobnym stanie faktycznym,

wyraźnie zróżnicowany i odmiennie uregulowany jest więc obowiązek składkowy

odnośnie do dwu grup pracowników wykonujących pracę poza umówionym

miejscem świadczenia pracy. Rozróżnienie to jest istotne, gdyż wskazane wypłaty

pokrywają inne potrzeby pracowników odbywających podroż służbową, a inne

pracowników zatrudnionych za granicą w polskich zakładach pracy. W związku z

tym w § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia ujęte są diety i inne należności z tytułu

podróży służbowej, a w § 2 ust. 1 pkt 16 tylko część wynagrodzenia, która ma

odpowiadać równowartości diety przysługującej z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju, za każdy dzień pobytu.

Przyporządkowanie stanów faktycznych pod wskazane przepisy następuje

nie tylko ze względu na miejsce wykonywania pracy, lecz przede wszystkim ze

względu na rodzaj, czas trwania i charakter wykonywanych czynności. Tylko wtedy

odliczenie z podstawy wymiaru składek dokonywane jest według § 2 ust. 1 pkt 15

rozporządzenia, gdy delegowanie pracownika ma cechy podróży służbowej, tzn.

zjawiska wśród obowiązków pracownika niecodziennego, okazjonalnego, w ramach

pracowniczych powinności niezwyczajnego i nietypowego, stanowiącego pewien

wyłom w zwykłym świadczeniu pracy. Pracę w ramach delegacji (podróży

służbowej) wyróżnia sporadyczność i przemijający czas trwania wysłania oraz

wykonywanie konkretnie określonego zadania (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 3 grudnia 2009 r., II PK 138/09, Monitor Prawa Pracy 2010, nr 6, s. 312, z dnia

9 lutego 2010 r., I PK 57/09, OSNP 2011, nr 15–16, poz. 200, z dnia 3 kwietnia

2001 r., I PKN 765/00, OSNP 2003, nr 1, poz. 17 i z dnia 22 lutego 2008 r., I PK

208/07, OSNP 2009, nr 11–12, poz. 134). Ze względu na przedmiot podroży

służbowej istotne jest to, że pracownik ma wykonać czynności pracownicze

8

wyznaczone do zrealizowania w poleceniu pracodawcy, które nie powinny należeć

do zwykłych, umówionych czynności pracowniczych (por. uchwałę siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, OSNP 2009, nr 13–14,

poz. 166, uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1998 r., III ZP 20/97,

OSNAPiUS 1998, nr 21, poz. 619, z dnia 15 sierpnia 1980 r., I PZP 23/80, OSNCP

1981, nr 2–3, poz. 26 oraz wyroki z dnia 4 marca 2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010,

nr 19–20, poz. 233, z dnia 4 lipca 1978 r., I PR 45/78, OSNCP 1979, nr 1, poz. 16

z glosą A. Kijowskiego, Nowe Prawo 1979 nr 11, s. 162, z dnia z 16 września 2009

r., I UK 105/09, OSNP 2011, nr 9–10, poz. 131 oraz z dnia 20 lutego 2007 r., II PK

165/06, OSNP 2008, nr 7–8, poz. 97).

Wykonywanie podróży służbowej wyróżnia się wśród czynności

pracowniczych także ze względu na to, że podstawą odbycia podróży służbowej

jest polecenie wykonania konkretnego zadania (polecenie służbowe). O wysłaniu w

podróż służbową decyduje polecenie służbowe udania się poza określone w

umowie o pracę miejsce wykonywania pracy (por. art. 29 § 1 pkt 2 k.p.). W wyroku

z dnia 8 listopada 2012 r., II UK 87/12 (niepublikowany) Sąd Najwyższy stwierdził,

że o podróży służbowej można mówić jedynie w wypadku delegowania

narzuconego pracownikowi, wobec czego zawarcie porozumienia co do

wykonywania określonej pracy w ramach delegowania prowadzi do okresowej

zmiany ustalonego w umowie miejsca pracy (por. także wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 20 lutego 2007 r., II PK 165/06, OSNP 2008, nr 7-8, poz. 97, z dnia 4 marca

2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010, nr 19-20, poz. 233 oraz z dnia 11 stycznia

2013 r., II UK 157/12, niepublikowany).

Gdy delegowanie dotyczy stałej pracy za granicą na rzecz swego

pracodawcy, wysłanie (delegowanie) pracownika na obszar innego państwa Unii

należy traktować jako odrębną instytucję prawną określoną w czasie objętym

sporem w art. 14 ust. 1 rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 z dnia 14 czerwca

1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie,

współcześnie wyłożoną w decyzji Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji

Systemów Zabezpieczenia Społecznego, Nr A2 z dnia 12 czerwca 2009 r.,

dotyczącej wykładni art. 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE)

9

nr 883/2004 w sprawie ustawodawstwa mającego zastosowanie do pracowników

delegowanych i osób wykonujących pracę na własny rachunek, tymczasowo

pracujących poza państwem właściwym (Dz.Urz.UE C 106/5 z 24.4.2010). Z

wiążących Sąd Najwyższy ustaleń wynika, że właśnie na podstawie tych przepisów

rozpoznano wniosek odwołującego się o stwierdzenie w okresach wskazanych

przez organ ubezpieczeń społecznych podlegania zainteresowanych polskiemu

ubezpieczeniu społecznemu jako obywateli polskich zatrudnionych za granicą,

wysłanych przez polskiego pracodawcę w ramach istniejącej umowy o pracę.

Trafne jest więc stanowisko organu ubezpieczeń społecznych

zaprezentowane w rozpoznawanej skardze kasacyjnej, że podstawa wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne zainteresowanych powinna być ustalona

zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia. Status pracowników wysłanych

znajduje odzwierciedlenie w ustaleniu składników wynagrodzenia mających

uzupełniać wynagrodzenie za wykonaną pracę, ze względu na to, że ich sytuacja

generuje wyższe niż zwykle wydatki na utrzymanie, choć wykazuje tylko

podobieństwo do przebywania w podróży służbowej. Pracownicy zatrudnieni za

granicą u polskiego pracodawcy nie odbywają podróży służbowej, wobec czego

prawodawca wskazał wyraźnie, że osobom wysłanym do takiej pracy nie są

wypłacane diety, lecz chodzi o ich równowartość w ramach wynagrodzeń, które –

wzorem diety – uwzględniają sytuację faktyczną związaną ze świadczeniem pracy

poza stałym miejscem zamieszkania. Zastosowana została i w tym przypadku ulga

w opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne, zbliżona do ulgi uzyskiwanej

przez przebywającego w podróży służbowej, tak że obowiązek składkowy nie

obejmuje wynagrodzenia (przychodu, o którym mowa art. 18 ust. 1 w związku z

art. 4 pkt 9 ustawy systemowej) do kwoty równowartości diety (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2007 r., I UK 339/06, OSNP 2008, nr 9-20, poz.

148 i z dnia 29 września 2009 r., I UK 122/09, OSNP 2011, nr 9-10, poz. 136, z

dnia 12 września 2012 r., II UK 45/12, niepublikowany). W związku z tym ustalenie

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne wymaga pominięcia

wyłącznie równowartości diet, lecz już nie ryczałtów za noclegi. Przychód z tytułu

ponoszenia przez pracodawcę kosztów zakwaterowania pracowników za granicą

10

stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2013 r., I UK 600/12, niepublikowany).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 39821

w

związku z art. 108 § 2 k.p.c.).