III CZP 50/13

Sygn. akt III CZP 50/13

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 29 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Jacek Gudowski

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Anna Owczarek

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 października 2013 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Henryki Gajdy-Kwapień,

po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Rzecznika Ubezpieczonych

we wniosku z dnia 23 maja 2013 r.,

"Czy roszczenie do Ubezpieczeniowego Funduszu

Gwarancyjnego o naprawienie szkody wyrządzonej

w okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność cywilną

posiadacza pojazdu mechanicznego lub kierującego pojazdem

mechanicznym, a nie ustalono ich tożsamości (art. 98 ust. 1 pkt 1 i 2

ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze

Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, Dz.U. z 2013 r. poz. 392),

może ulegać przedawnieniu w terminie, o którym mowa w art. 4421

§ 2 k.c.?"

2

podjął uchwałę:

Roszczenie pokrzywdzonego o naprawienie

szkody, wynikłej ze zbrodni lub występku, wyrządzonej

w okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność cywilną

posiadacza pojazdu mechanicznego lub kierującego

pojazdem mechanicznym, których tożsamości nie ustalono (art.

98 ust. 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 109a ustawy z dnia 22 maja

2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym

Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli

Komunikacyjnych, jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 392 ze zm.),

przedawnia się na podstawie art. 4421

§ 2 k.c.

3

Uzasadnienie

Rzecznik Ubezpieczonych wniósł na podstawie art. 60 § 2 ustawy z dnia

23 listopada 2002 roku o Sądzie Najwyższym (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r.,

poz. 499) o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

uchwały rozstrzygającej, czy roszczenie do Ubezpieczeniowego Funduszu

Gwarancyjnego o naprawienie szkody wyrządzonej w okolicznościach,

uzasadniających odpowiedzialność cywilną posiadacza pojazdu mechanicznego

lub kierującego pojazdem mechanicznym, których tożsamości nie ustalono (art. 98

ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli

Komunikacyjnych, tekst jednolity - Dz. U. z 2013 r., poz. 392), może ulegać

przedawnieniu w terminie, o którym mowa w art. 4421

§ 2 k.c.

W uzasadnieniu wniosku wskazał na rozbieżności w orzecznictwie sądów

powszechnych oraz Sądu Najwyższego, dotyczące stosowania art. 4421

§ 2 k.c.

w sprawach z powództw kierowanych przez pokrzywdzonych wypadkami

komunikacyjnymi, których sprawców nie ustalono, przeciwko Ubezpieczeniowemu

Funduszowi Gwarancyjnemu na podstawie art. 98 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia

22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu

Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, tekst jednolity

Dz. U. z 2013 r., poz. 392 - dalej: „u.u.o.”).

Rzecznik wskazał, że w tych sprawach pozwany Ubezpieczeniowy Fundusz

Gwarancyjny reprezentuje pogląd, iż roszczenia odszkodowawcze, o których

mowa w cytowanych przepisach, przedawniają się, zgodnie z art. 4421

§ 1 k.c.,

z upływem trzech lat od dnia doręczenia poszkodowanemu postanowienia

o umorzeniu dochodzenia z powodu niewykrycia sprawcy przestępstwa drogowego,

w tym bowiem dniu, pokrzywdzony uzyskuje informację, że podmiotem

zobowiązanym do naprawienia szkody jest Ubezpieczeniowy Fundusz

Gwarancyjny, stosownie do art. 98 ust. 1 pkt 1 i 2 u.u.o., ewentualnie może

i powinien, przy zachowaniu dbałości o własne interesy, informację taką uzyskać.

Jeżeli w sprawie wypadku komunikacyjnego nie było prowadzone postępowanie

4

przygotowawcze, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny za początek biegu

trzyletniego terminu przedawnienia, skierowanego przeciwko niemu roszczenia

odszkodowawczego, przyjmuje dzień wypadku komunikacyjnego. Fundusz stoi

na stanowisku, że przyjęcie dłuższego terminu przedawnienia roszczenia

o naprawienie szkody wynikłej z przestępstwa (obecnie dwudziestoletniego -

art. 4421

§ 2 k.c., w poprzednim stanie prawnym dziesięcioletniego - art. 442 § 2

k.c.) jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy w toku postępowania cywilnego sąd ustali

podmiotowe i przedmiotowe znamiona przestępstwa popełnionego przez

skonkretyzowanego sprawcę, co odnosi się zwłaszcza do winy czyli strony

podmiotowej czynu. Nieustalenie sprawcy przestępstwa wyłącza, według

Funduszu, przyjęcie, że szkoda wynikła z przestępstwa, nawet jeśli inne

okoliczności wskazują na wysokie prawdopodobieństwo jego zaistnienia.

W konsekwencji Fundusz odmawia zaspokajania roszczeń, zgłoszonych przez

poszkodowanych po upływie trzech lat od dnia doręczenia im postanowienia

o umorzeniu dochodzenia lub po upływie trzech lat od wypadku, a w sprawach

o odszkodowanie podnosi, oparty na art. 4421

§ 1 k.c., zarzut przedawnienia

roszczeń, oceniany przez sądy w zróżnicowany sposób, prowadzący do powstania

rozbieżności zasygnalizowanych przez Rzecznika Ubezpieczonych.

Prokurator wniósł o podjęcie uchwały, że opisane roszczenie

odszkodowawcze może przedawniać się na podstawie art. 4421

§ 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny jest osobą prawną wykonującą

zadania określone w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach

obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze

Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 392).

Należy do nich między innymi, stosownie do art. 98 ust. 1 pkt 1 i 2 u.u.o.,

zaspokajanie roszczeń z tytułu ubezpieczeń obowiązkowych, o których mowa w art.

4 pkt 1 i 2, w granicach określonych na podstawie przepisów rozdziałów 2 i 3,

za powstałe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej szkody na osobie, gdy szkoda

została wyrządzona w okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność cywilną

posiadacza pojazdu mechanicznego lub kierującego pojazdem mechanicznym,

5

a nie ustalono ich tożsamości, oraz za powstałe na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej szkody w mieniu, w przypadku szkody, w której równocześnie

u któregokolwiek uczestnika zdarzenia nastąpiła śmierć, naruszenie czynności

narządu ciała lub rozstrój zdrowia, trwający dłużej niż 14 dni, a szkoda została

wyrządzona w okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność cywilną

posiadacza pojazdu mechanicznego lub kierującego pojazdem mechanicznym,

a nie ustalono ich tożsamości.

Podstawę prawną odpowiedzialności posiadacza lub kierującego pojazdem

mechanicznym za szkody wyrządzone w związku z ruchem tego pojazdu stanowi

art. 436 § 1 w związku z art. 435 k.c. oraz art. 415 w związku z art. 436 § 2 k.c.

Jeżeli szkoda zostanie wyrządzona przez nieustalonego sprawcę wypadku

komunikacyjnego, cytowane przepisy ustawy z dnia 22 maja 2003 r.

o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym

i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, nakładają obowiązek

naprawienia szkody na Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, tak więc dług,

który w istocie jest długiem osoby odpowiedzialnej za wyrządzenie szkody i którego

zaspokojenie obciąża sprawcę oraz jego ubezpieczyciela z tytułu umowy

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych, spłaca Fundusz - wykonując jednocześnie własne zobowiązanie.

Stosownie do art. 109a ust. 1 u.u.o., wprowadzonego z dniem

11 lutego 2012 r. na mocy ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie

ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu

Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 205, poz. 1210), roszczenia poszkodowanego do

Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, o których mowa w art. 98 ust. 1,

przedawniają się z upływem terminu przewidzianego dla tych roszczeń

w przepisach kodeksu cywilnego o odpowiedzialności za szkodę

wyrządzoną czynem niedozwolonym. Jest oczywiste, że wymieniony przepis

odsyła do art. 4421

k.c. regulującego kwestie przedawnienia roszczeń

wynikłych z czynu niedozwolonego. Problem przedstawiony przez Rzecznika

Ubezpieczonych sprowadza się do tego, czy w przypadku nieustalenia tożsamości

6

sprawcy przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, roszczenia

poszkodowanych przedawniają się w terminie wskazanym w § 2 tego przepisu.

W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, że przy

uwzględnieniu dyscyplinującej, porządkującej i stabilizującej stosunki prawne

funkcji przedawnienia roszczeń majątkowych, dłuższy, dwudziestoletni termin

przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem,

jest wyrazem uprzywilejowania osób pokrzywdzonych szczególnym rodzajem

czynu niedozwolonego, jakim jest przestępstwo (por. uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 18 stycznia 2012 r., II CSK 157/11, OSNC-ZD 2013 r., nr B,

poz. 30).

Źródłem szkód komunikacyjnych są najczęściej przestępstwa stypizowane

w art. 173 i 177 k.k. Stosownie do art. 178 § 1 k.k., skazując sprawcę, który popełnił

przestępstwo określone w art. 173, 174 lub 177 w stanie nietrzeźwości lub pod

wpływem środka odurzającego lub zbiegł z miejsca zdarzenia, sąd orzeka karę

pozbawienia wolności przewidzianą za przypisane sprawcy przestępstwo

w wysokości od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę do

górnej granicy tego zagrożenia zwiększonego o połowę.

Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku

skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą, z mocy art. 11 k.p.c., sąd

w postępowaniu cywilnym. Jednakże osoba, która nie była oskarżona, może

powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające

lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną. Regulacja ta, przewidująca

moc wiążącą prawomocnych skazujących wyroków karnych, stanowi odstępstwo

od zasady bezpośredniości, swobodnej oceny dowodów i niezawisłości sędziego

orzekającego w sprawie cywilnej.

W orzecznictwie i piśmiennictwie ugruntowane jest stanowisko,

że w przypadkach nieobjętych art. 11 k.p.c. sąd cywilny ma kompetencje do

samodzielnego stwierdzenia, czy czyn niedozwolony, stanowiący źródło szkody,

jest przestępstwem. Musi jednak tego dokonać w zgodzie z regułami

prawa karnego, co oznacza konieczność ustalenia znamion przedmiotowych

i podmiotowych przestępstwa (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 24 czerwca

7

1969 r., I PR 157/69, nie publ., z dnia 29 czerwca 1971 r., I PR 84/71, nie publ.,

z dnia 12 kwietnia 1990 r., III CRN 108/90, nie publ., z dnia 7 lutego 2000 r., I CKN

208/98, nie publ., z dnia 27 października 2010 r., V CSK 107/10, nie publ., z dnia

21 października 2011 r., IV CSK 46/11, nie publ., z dnia 18 stycznia 2012 r., II CSK

157/11, OSNC-ZD, nr B, poz.30, z dnia 21 listopada 2001 r., II UKN 633/00, OSNP

2003, nr 17, poz. 422; z dnia 25 stycznia 2002 r., II UKN 797/00, OSNP 2003,

nr 22, poz. 548; z dnia 18 grudnia 2008 r., III CSK 193/08, nie publ., z dnia

15 lipca 2010 r., IV CSK 146/10, nie publ., oraz z dnia 19 lipca 2012 roku, II CSK

653/11, OSNC 2013, nr 4, poz. 50).

W orzecznictwie istnieją natomiast rozbieżności co do tego, czy jest możliwe

stwierdzenie podmiotowych znamion przestępstwa, gdy nie ustalono tożsamości

sprawcy. Dominuje stanowisko, że dopuszczalne jest ustalenie przez sąd, na

potrzeby postępowania cywilnego w sprawie o odszkodowanie z tytułu czynu

niedozwolonego, na podstawie całokształtu okoliczności sprawy, podmiotowych

znamion przestępstwa, nawet jeżeli sprawca czynu nie został zidentyfikowany

(por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada

1967 r. - zasada prawna - III PZP 34/67, OSNCP 1968, nr 6, poz. 94 oraz wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 24 czerwca 1969 r., I PR 157/69, z dnia 5 maja 2009 r.,

I PK 13/09, OSNP 2011, nr 1-2, poz. 4 i z dnia 19 lipca 2012 r., II CSK 653/11,

OSNC 2013, nr 4, poz. 50).

W judykaturze Sądu Najwyższego obecne są jednak także poglądy

przeciwne, akcentujące konieczność wykazania znamion podmiotowych

przestępstwa w odniesieniu do zidentyfikowanego sprawcy i wyłączające

możliwość zastosowania dłuższego, obecnie dwudziestoletniego, terminu

przedawnienia roszczeń odszkodowawczych w tych przypadkach, w których

sprawca czynu nie został imiennie wskazany (por. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 8 kwietnia 1965 roku, I CR 64/65, OSNCP 1966, nr 2, poz. 22, z dnia

19 grudnia 2006 r., V CSK 327/06, nie publ. i z dnia 7 lutego 2000 r., I CKN 208/98,

nie publ.).

Przedstawione różnice w podejściu do możliwości stosowania terminu

przedawnienia, o którym mowa w art. 4421

§ 2 k.c. (art. 442 § 2 k.c.) w odniesieniu

8

do roszczeń z tytułu czynów niedozwolonych noszących przedmiotowe znamiona

przestępstwa, ale których sprawców nie zidentyfikowano, są konsekwencją

odmiennego traktowania zagadnienia indywidualizacji sprawcy przestępstwa

i konieczności udowodnienia mu winy jako przesłanki dopuszczalności uznania,

że czyn niedozwolony stanowi przestępstwo.

Przeciwnicy możliwości zastosowania dłuższego terminu przedawnienia

roszczeń wynikających z czynów niedozwolonych, których sprawcy nie zostali

ustaleni, wychodzą z założenia o konieczności utrzymania jednolitego rozumienia

pojęcia przestępstwa na gruncie prawa karnego i cywilnego. Skoro nie ma

przestępstwa bez winy sprawcy, a tej nie można ustalić, gdy jego sprawca

pozostaje nieznany, to sąd cywilny nie może zakwalifikować danego czynu

niedozwolonego jako przestępstwa. Nie można domniemywać popełnienia

przestępstwa, zwłaszcza jeśli konsekwencją jest znaczne wydłużenie terminu

przedawnienia wynikających z niego roszczeń odszkodowawczych.

Poszukując rozwiązania przedstawionych rozbieżności poglądów, należy

wskazać w pierwszym rzędzie na odmienne funkcje odpowiedzialności cywilnej

i karnej. Podstawową funkcją odpowiedzialności cywilnej jest zrekompensowanie

szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. W przypadku odpowiedzialności

karnej czołowe znaczenie ma natomiast represja wobec sprawcy przestępstwa -

przy przyjęciu reedukacyjnej roli wymierzonej mu kary- oraz prewencja ogólna

i indywidualna, skierowana na zwalczanie i zapobieganie przestępczości.

Ta różnica, przy dostrzeganiu potrzeby przyjęcia tożsamej definicji

przestępstwa na gruncie prawa karnego i cywilnego, nie może pozostawać

bez znaczenia dla sposobu kwalifikowania przez sąd cywilny czynu sprawcy

wypadku komunikacyjnego jako przestępstwa, w sprawach wytoczonych przez

poszkodowanych przeciwko Ubezpieczeniowemu Funduszowi Gwarancyjnemu na

podstawie art. 98 ust. 1 pkt 1 i 2 u.u.o. Odpowiedzialność Ubezpieczeniowego

Funduszu Gwarancyjnego aktualizuje się bowiem wówczas, gdy tożsamość

sprawcy wypadku komunikacyjnego pozostaje nieustalona, ponieważ sytuacja

ta wyłącza, co już podniesiono, skierowanie przez poszkodowanego roszczeń

9

przeciwko sprawcy lub ubezpieczycielowi, z którym sprawca zawarł umowę

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej.

W związku z tym należy przyjąć, że w tych sprawach sąd cywilny może

stwierdzić, iż czyn niedozwolony niezidentyfikowanego sprawcy wypadku

komunikacyjnego stanowi przestępstwo, po uprzednim ustaleniu, na podstawie

przedstawionych dowodów i przy zastosowaniu kryteriów obiektywnych, że sprawcy

temu można przypisać winę.

Oznacza to, że skierowane przeciwko Ubezpieczeniowemu Funduszowi

Gwarancyjnemu roszczenie pokrzywdzonego o naprawienie szkody wynikłej

ze zbrodni lub występku, wyrządzonej w okolicznościach uzasadniających

odpowiedzialność cywilną posiadacza pojazdu mechanicznego lub kierującego

pojazdem mechanicznym, których tożsamości nie ustalono (art. 98 ust. 1 pkt 1 i 2

w związku z art. 109a u.u.o.) ulega przedawnieniu na podstawie art. 4421

§ 2 k.c.

Pogląd ten uwzględnia interesy osób poszkodowanych wypadkami

komunikacyjnymi spowodowanymi przez nieustalonych sprawców, a także

uwypukla gwarancyjną rolę Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego jako

instytucji uzupełniającej system ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy lub kierujących pojazdami mechanicznymi.

W sytuacjach, w których nie ustalono tożsamości sprawcy wypadku

komunikacyjnego, poszkodowany pozbawiony jest możliwości uzyskania

rekompensaty szkody na osobie i mieniu od sprawcy wypadku lub jego

ubezpieczyciela, świadczącego ochronę ubezpieczeniową na podstawie umowy

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych. Rozwiązanie ustawowe, przyjęte w art. 98 ust. 1 pkt 1 i 2 u.u.o.

jest więc wyrazem zasługującego na aprobatę uprzywilejowania osób

poszkodowanych wypadkami komunikacyjnymi, uzasadnionego masowością

zagrożenia, powodowanego przez ruch pojazdów mechanicznych, rodzajem

narażonych dóbr człowieka ( życie i zdrowie), poważnymi, nieraz drastycznymi

następstwami wypadków komunikacyjnych, a także trudnościami w uniknięciu

szkód komunikacyjnych, nawet przy racjonalnym i prawidłowym zachowaniu

poszkodowanego.

10

Pogląd przeciwny, prezentowany przez Ubezpieczeniowy Fundusz

Gwarancyjny oraz w części orzecznictwa, zgodnie z którym niemożność ustalenia

osoby sprawcy wypadku komunikacyjnego wyłącza możliwość przypisania mu

przestępstwa i w konsekwencji przyjęcie dłuższego terminu przedawnienia

roszczeń odszkodowawczych, wynikłych z wypadku, neguje w istocie gwarancyjną

rolę Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego. Pogarsza w niczym nie

uzasadniony sposób sytuację osób pokrzywdzonych przestępstwami przeciwko

bezpieczeństwu w komunikacji, popełnionymi przez niezidentyfikowanych

sprawców, zwłaszcza jeśli się uwzględni, że ofiary wypadków komunikacyjnych

spowodowanych przez ustalonych sprawców mogą dochodzić zaspokojenia szkody

od sprawcy lub ubezpieczyciela jego odpowiedzialności cywilnej w ciągu

dwudziestu lat od dnia wypadku

Podkreślenia wymaga przy tym, że ciężar wykazania okoliczności

faktycznych oraz przedstawienia dowodów pozwalających na zrekonstruowanie

przez sąd orzekający strony przedmiotowej i podmiotowej czynu sprawcy wypadku

komunikacyjnego, którego tożsamości nie ustalono i umożliwiających

zakwalifikowanie tego czynu jako przestępstwa, spoczywa, zgodnie z ogólnymi

regułami, na pokrzywdzonym.

W interesie pokrzywdzonego przestępstwem pozostaje więc jak najszybsze

zgłoszenie roszczeń Ubezpieczeniowemu Funduszowi Gwarancyjnemu, przede

wszystkim w terminie trzyletnim, biegnącym od dnia dowiedzenia się o szkodzie

i o tym, że ze względu na nieustalenie sprawcy wypadku przez organy ścigania,

podmiotem zobowiązanym do jej naprawienia jest właśnie Ubezpieczeniowy

Fundusz Gwarancyjny. Z kolei przyjęcie dwudziestoletniego terminu przedawnienia

opisanych roszczeń pozwala na zapobieżenie negatywnym dla poszkodowanych

skutkom upływu terminu trzyletniego, daje możliwość skompensowania

szkód na osobie, będących konsekwencją wypadku, nierzadko w postaci trwałego

kalectwa, rzutującego na sytuację życiową i materialną pokrzywdzonych oraz

ich rodzin, a także szkód w mieniu, której to kompensaty zostaliby w innym

przypadku pozbawieni. Umożliwia także zniwelowanie skutków nadal

niskiego stanu wiedzy ofiar wypadków komunikacyjnych spowodowanych przez

nieustalonych sprawców, dotyczącej istnienia Ubezpieczeniowego Funduszu

11

Gwarancyjnego i jego zadań, a także przysługujących ofiarom wypadków

uprawnień, wynikających z przytoczonych regulacji.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale.

jw