II PK 42/13

Sygn. akt II PK 42/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa Starostwa Powiatowego w L.

przeciwko J. R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 15 listopada 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz pozwanego kwotę 900 (dziewięćset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 29 sierpnia 2012 r., Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w L.

zasądził od pozwanego J. R. na rzecz strony powodowej Starostwa Powiatowego w

L. kwotę 33.915,80 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 26 stycznia do dnia 29

2

sierpnia 2012 r. i tę należność rozłożył na 24 raty płatne do 11-tego dnia każdego

kolejnego miesiąca począwszy od września 2012 r., przy czym wysokość pierwszej

raty określił na kwotę 1.715,80 zł, a pozostałych rat na kwoty po 1.400 zł. W

pozostałym zakresie Sąd Rejonowy oddalił powództwo i zasądził od pozwanego na

rzecz strony powodowej kwotę 2.224 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że pozwany był zatrudniony w powodowym

Starostwie na stanowisku geodety powiatowego. W dniu 9 grudnia 2010 r.

pracodawca rozwiązał z pozwanym pracownikiem umowę o pracę z powodu

likwidacji stanowiska pracy, jednocześnie skracając okres wypowiedzenia do

jednego miesiąca. W dniu 28 stycznia 2011 r. pozwanemu wypłacono odprawę

pieniężną w kwocie 20.349,48 zł i odszkodowanie za skrócony okres

wypowiedzenia w kwocie 13.566,32 zł. Wyrokiem sądu pracy, który uprawomocnił

się w dniu 3 listopada 2011 r., pozwany został przywrócony do pracy w Starostwie

na poprzednich warunkach pracy oraz płacy i jednocześnie zasądzono na jego

rzecz kwotę 6.530,06 zł tytułem wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy. W

dniu 14 listopada 2011 r. pozwany podjął pracę w Starostwie a pracodawca zażądał

od niego zwrotu kwot wypłaconych uprzednio tytułem odprawy oraz odszkodowania

za skrócony okres wypowiedzenia.

Sąd Rejonowy wywiódł, że pozwany nie kwestionował zasadności

powództwa w odniesieniu do kwoty 20.349,48 zł stanowiącej równowartość

pobranej odprawy. Co się tyczy roszczenia o zapłatę kwoty 13.566,32 zł

stanowiącej równowartość odszkodowania za skrócony okres wypowiedzenia, to w

ocenie Sądu przywrócenie pozwanego do pracy w oparciu o prawomocne

orzeczenie sądowe spowodowało, że odpadła podstawa prawna wypłaty wszelkich

świadczeń z tytułu rozwiązania stosunku pracy. W razie restytucji stosunku pracy

wszelkie uprzednio wypłacone pracownikowi świadczenia, w tym również

odszkodowanie za skrócony okres wypowiedzenia z art. 361

k.p., stają się

świadczeniami nienależnymi w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. Z tej przyczyny strona

powodowa zasadnie domagała się zwrotu równowartości obydwu świadczeń

wypłaconych pozwanemu w związku z rozwiązaniem stosunku pracy.

Od wyroku Sądu Rejonowego pozwany wniósł apelację w części dotyczącej

zasądzenia kwoty 13.566,32 zł. Wyrokiem z dnia 15 listopada 2012 r., Sąd

3

Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L.: 1) zmienił wyrok Sądu

pierwszej instancji w ten sposób, że zasądzoną w punkcie pierwszym wyroku Sądu

Rejonowego kwotę należności głównej obniżył do 20.349,48 zł i odpowiednio

zmniejszył wysokość rat, na które należność główna została rozłożona w punkcie

drugim wyroku Sądu Rejonowego, a także obniżył koszty procesu do kwoty

1.377,60 zł, zaś dalej idące powództwo oddalił; 2) oddalił apelację w pozostałym

zakresie i 3) zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanego kwotę 1.830 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego. Sąd odwoławczy wywiódł, że

w razie rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem stosunek pracy ustaje

dopiero z upływem okresu wypowiedzenia. Oznacza to, że w okresie

wypowiedzenia pracownik nadal świadczy pracę za wynagrodzeniem. Nawet wtedy,

gdy z inicjatywy pracodawcy dochodzi do zwolnienia pracownika z obowiązku

świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia, to pracownik nie zostaje pozbawiony

prawa do wynagrodzenia. W razie skrócenia okresu wypowiedzenia na podstawie

art. 361

k.p. rozwiązanie stosunku pracy wprawdzie następuje szybciej, ale

pracownikowi w zamian przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia

za pozostałą część okresu wypowiedzenia. Odszkodowanie to jest rekompensatą

zarobków utraconych przez pracownika wskutek skrócenia okresu wypowiedzenia.

Jest więc wypłacane nie tyle z uwagi na samo rozwiązanie stosunku pracy, co w

następstwie jego wcześniejszego rozwiązania ma mocy jednostronnej decyzji

pracodawcy. Służy więc naprawieniu szkody, jaką pracownik poniósł przez

wcześniejsze niż z upływem pełnego okresu wypowiedzenia, zakończenie stosunku

pracy. Odszkodowanie to nie rekompensuje zaś tej części szkody, jaką pracownik

poniósł w związku z samą decyzją pracodawcy o wypowiedzeniu umowy. Nie

można go zatem traktować jako świadczenia ściśle związanego z rozwiązaniem

umowy o pracę. Dlatego w razie restytucji stosunku pracy nie staje się ono

świadczeniem nienależnym podlegającym zwrotowi. W tej sytuacji pozwany

pracownik nie jest zobowiązany do zwrotu stronie powodowej otrzymanego

uprzednio odszkodowania za skrócony okres wypowiedzenia. Skoro podstawą

orzeczenia restytuującego stosunek pracy było zakwestionowanie przez sąd

likwidacji stanowiska pracy powoda, to należy przyjąć, że tym samym została

podważona możliwość skrócenia przez pracodawcę okresu wypowiedzenia za

4

odszkodowaniem. W ten sposób odszkodowanie, które zostało pozwanemu

wypłacone na mocy art. 361

k.p. uzyskało charakter bezzwrotnego wynagrodzenia

za pracę należnego za okres wypowiedzenia.

Od wyroku Sądu Okręgowego - w zakresie zmiany orzeczenia Sądu

pierwszej instancji i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania odwoławczego -

strona powodowa wniosła skargę kasacyjną, w której zarzuciła naruszenie: 1) art.

410 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 361

k.p. przez uznanie, że

odszkodowanie za skrócony okres wypowiedzenia z art. 361

k.p. nie jest

świadczeniem nienależnym i nie musi podlegać zwrotowi w razie przywrócenia

pracownika do pracy prawomocnym wyrokiem sądu; 2) art. 378 § 1 oraz art. 100

k.p.c. wskutek wyrokowania ponad granice apelacji. W uzasadnieniu podstaw

kasacyjnych wywiedziono w szczególności, że w razie skrócenia okresu

wypowiedzenia na podstawie art. 361

k.p. umowa o pracę rozwiązuje się z upływem

skróconego okresu. W okresie późniejszym zwolniony pracownik wprawdzie

otrzymuje odszkodowanie, ale nie jest już zatrudniony, a zatem nie świadczy wtedy

pracy, która stanowiłaby ekwiwalent za pobierane wynagrodzenie. Skoro pozwany

pracownik przez okres dwóch miesięcy nie świadczył pracy na rzecz strony

powodowej, to wypłacone mu odszkodowanie - w razie reaktywowania stosunku

pracy - nie może być potraktowane jako wynagrodzenie należne pracownikowi za

ten okres, bo pozwany w tym czasie pracy faktycznie nie wykonywał i nie był

zobowiązany do jej świadczenia. Odszkodowanie za skrócony okres

wypowiedzenia jest więc świadczeniem wypłaconym w związku z rozwiązaniem

przez pracodawcę stosunku pracy z pracownikiem. W odniesieniu do kasacyjnej

podstawy naruszenia prawa procesowego skarżące Starostwo podniosło, że

apelacja pozwanego obejmowała jedynie punkty pierwszy i drugi sentencji wyroku

Sądu Rejonowego, a zatem nie była skierowana przeciwko orzeczeniu o kosztach

procesu zawartemu w jego punkcie czwartym. Tymczasem Sąd Okręgowy

korygując orzeczenie Sądu pierwszej instancji zmienił również rozstrzygnięcie w

przedmiocie kosztów procesu przed Sądem pierwszej instancji, które w dodatku -

zważywszy na treść art. 100 k.p.c. - i tak błędnie wyliczył. Strona powodowa

wniosła o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części i przekazanie

5

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o oddalenie skargi i

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest usprawiedliwiona, mimo że w celu uzasadnienia

materialnoprawnej podstawy kasacyjnej powodowe Starostwo powołało się na

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 2009 r., II PK 117/08 (LEX nr 738349),

w uzasadnieniu którego między innymi stwierdzono, iż "przywrócenie pracownika

do pracy prawomocnym wyrokiem sądu pracy powoduje, że odpada podstawa

prawna wypłaty odprawy z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn

dotyczących pracodawcy, a w związku z tym wypłacona odprawa staje się

świadczeniem nienależnym; to samo można odnieść do innych świadczeń

wypłaconych z tytułu rozwiązania stosunku pracy, gdy dochodzi do jego restytucji".

Zdaniem Starostwa, zwłaszcza ta ostatnia wypowiedź Sądu Najwyższego świadczy

o tym, że według stanowiska judykatury restytucja stosunku pracy dokonana

prawomocnym orzeczeniem sądu prowadzi do odpadnięcia podstawy uprzedniej

wypłaty na rzecz pracownika odszkodowania za skrócony przez pracodawcę okres

wypowiedzenia. Z tej przyczyny strona skarżąca uważa, że pogląd przeciwny,

wyrażony wprost w uzasadnieniu kwestionowanego wyroku Sądu Okręgowego, jest

błędny i dlatego powinien zostać zrewidowany w ramach kontroli kasacyjnej.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę zauważa, że przedmiotem

rozpoznania sprawy, w której zapadł wyrok z dnia 6 stycznia 2009 r., II PK 117/08,

było roszczenie o wypłatę wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy,

zgłoszone przez pracownicę przywróconą do pracy wyrokiem sądu. W

uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy analizował zatem przede wszystkim, czy

pracownica zasadnie domagała się od pracodawcy na podstawie art. 47 k.p.

wypłaty wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy. Rozważania te odnosiły

się do ustalonych okoliczności faktycznych, w których pozwany pracodawca

najpierw rozwiązał z powódką umowę o pracę i wypłacił jej - obok "zwykłego"

6

wynagrodzenia - świadczenia tytułem odszkodowania z pakietu socjalnego,

odprawy oraz odszkodowania za skrócenie okresu wypowiedzenia, po czym

powódka prawomocnym orzeczeniem sądu została przywrócona do pracy. Pogląd,

że po przywróceniu do pracy wypłacone odszkodowanie za skrócenie okresu

wypowiedzenia staje się świadczeniem nienależnym, został więc wyrażony niejako

"przy okazji" rozstrzygania sprawy dotyczącej roszczenia o wynagrodzenie za czas

pozostawania bez pracy, w której poddano analizie też kwestię "zaliczenia" na

poczet dochodzonego wynagrodzenia uprzednio dokonanych wypłat. Rozważania

te dotyczą przy tym przede wszystkim zwrotu odprawy z tytułu rozwiązania

stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy a pogląd co do zwrotu

pobranego odszkodowania za skrócony okres wypowiedzenia nie został szerzej

uzasadniony i sprowadza się do stwierdzenia, że "to samo można odnieść do

innych świadczeń wypłaconych z tytułu rozwiązania stosunku pracy, gdy dochodzi

do jego restytucji".

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę uważa, że przywrócenie

pracownika do pracy prawomocnym wyrokiem sądu nie oznacza odpadnięcia

podstawy prawnej uprzedniej wypłaty odszkodowania za skrócony okres

wypowiedzenia (art. 410 § 2 k.c. w związku z art. 361

§ 1 k.p.). Niewątpliwie

odszkodowanie wypłacone pracownikowi na podstawie art. 361

§ 1 k.p. ma inny

charakter niż odprawa wypłacana w związku z rozwiązaniem stosunku pracy z

"przyczyn ekonomicznych". Skrócenie okresu wypowiedzenia powoduje dla

pracownika szereg trudności, w tym utratę możliwości otrzymywania przez niego

wynagrodzenia w okresie, o który skrócono wypowiedzenie. Dlatego skrócenie

okresu wypowiedzenia przez pracodawcę - jako czynność jednostronna i zależna

od woli pracodawcy - powoduje obowiązek wypłaty pracownikowi odszkodowania.

Świadczenie to (choćby ze względu na sposób wyliczenia) rekompensuje szkodę

jaką pracownik ponosi wskutek skorzystania przez pracodawcę z uprawnienia

przewidzianego w art. 361

§ 1 zdanie pierwsze k.p., choć nie jest to "klasyczne"

odszkodowanie, gdyż nie jest ściśle połączone ze szkodą, lecz ma zryczałtowany

charakter (por. uzasadnienia uchwały z dnia 11 lutego 1992 r., I PZP 7/92, OSNCP

1992, nr 9, poz. 151 oraz uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 9 lipca 1992 r., I

PZP 20/92, OSNCP 1993, nr 1-2, poz. 2). Oświadczenie pracodawcy o skróceniu

7

okresu wypowiedzenia w trybie art. 361

§ 1 k.p. może być złożone tylko łącznie z

wypowiedzeniem umowy o pracę, a nie w okresie późniejszym (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 grudnia 1990 r., I PR 391/90, OSNCP 1992, nr 11, poz. 206).

Podstawą prawną wypłaty tego odszkodowania nie jest jednak wyłącznie

(samodzielnie) rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem. Konieczne jest

jeszcze skrócenie przez pracodawcę okresu wypowiedzenia i dopiero te dwie

okoliczności łącznie stanowią podstawę wypłaty odszkodowania.

Wobec tego nie można zgodzić się z tezą, że w razie restytucji stosunku

pracy, wypłacone pracownikowi odszkodowanie z art. 361

§ 1 k.p. staje się

świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. Przepis ten stanowi, że

świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany

lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa

świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo

jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się

ważna po spełnieniu świadczenia. W tym kontekście problem sprowadza się do

pytania, czy w przypadku przywrócenia pracownika do pracy "odpada" podstawa

odszkodowania uprzednio wypłaconego na podstawie art. 361

§ 1 k.p. Pojęcie

"odpadnięcia prawnej podstawy świadczenia" (condictio causa finita) należy

odnosić do prawnej podstawy konkretnego świadczenia w ramach wykonania

zobowiązania tworzącego prawny tytuł dla tego właśnie, konkretnego "działania

świadczeniowego" (por. E. Łętowska: Bezpodstawne wzbogacenie, Warszawa

2000). W przypadku odszkodowania za skrócenie okresu wypowiedzenia,

podstawą prawną (causa) jego wypłaty na rzecz pracownika jest (po pierwsze)

rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem dokonanym przez pracodawcę

oraz (po drugie) złożenie przez pracodawcę oświadczenia o skróceniu okresu

wypowiedzenia do jednego miesiąca. W następstwie prawomocnego orzeczenia

sądu o przywróceniu pracownika do pracy odpada wprawdzie przyczyna (causa)

wypłaty tego odszkodowania polegająca na rozwiązaniu umowy o pracę, ale nie

odpada przyczyna polegająca na skróceniu okresu wypowiedzenia i utracie

wynagrodzenia. Inaczej mówiąc, odpada tylko "część przyczyny" dokonania

wypłaty na rzecz pracownika tego świadczenia, przy czym decydująca o wypłacie

odszkodowania przyczyna polegająca na rekompensacie utraconego

8

wynagrodzenia, "nie odpada" wskutek przywrócenia do pracy. Przedmiotowe

odszkodowanie "zastępuje" bowiem utracone wynagrodzenie, które pracownikowi

przysługiwałoby za pracę wykonywaną w okresie wypowiedzenia i w tym zakresie

nie następuje żadna zmiana wskutek wyroku przywracającego pracownika do pracy.

Jeszcze inaczej rzecz ujmując, gdyby pracodawca wypowiedział pracownikowi

umowę o pracę, ale nie skrócił okresu wypowiedzenia, to pracownik w okresie

wypowiedzenia wykonywałby pracę, za którą otrzymałby wynagrodzenie. Jest

oczywiste, że po odwołaniu się od wypowiedzenia i przywróceniu do pracy,

pracodawca nie mógłby żądać zwrotu wynagrodzenia otrzymanego przez

pracownika w okresie wypowiedzenia. Dlatego odszkodowanie wypłacone

pracownikowi z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia jest świadczeniem

należnym po przywróceniu do pracy, gdyż wskutek tego przywrócenia nie odpada

podstawa prawna jego wypłaty (art. 410 § 2 k.c. w związku z art. 361

§ 1 k.p.).

Skarga kasacyjna strony powodowej nie powołuje się tym samym na

usprawiedliwioną podstawę w zakresie naruszenia prawa materialnego.

Zarzut obrazy prawa procesowego (art. 378 § 1 oraz art. 100 k.p.c.) jest

bezzasadny, gdyż usprawiedliwioną podstawą kasacyjną w zakresie naruszenia

przepisów postępowania może być tylko takie uchybienie sądu drugiej instancji,

które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 in fine k.p.c.).

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu nie może mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia

co do istoty sporu (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2000 r., I CKN

569/98, Lex Polonica nr 380635, z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 136/05, LEX nr

200973 oraz z dnia 6 marca 2008 r., II PK 189/07, OSNP 2009, nr 11-12, poz. 140).

Zmiana orzeczenia w tym zakresie może być jedynie konsekwencją uchylenia

przez Sąd Najwyższy zaskarżonego wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy (art.

39816

k.p.c.) albo też wiązać się z wynikiem ponownego rozpoznania sprawy na

skutek uchylenia zaskarżonego wyroku na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. Na

rozstrzygnięcie sądu drugiej instancji co do zwrotu kosztów procesu nie przysługuje

zażalenie do Sądu Najwyższego (w szczególności na podstawie art. 3941

§ 2 k.p.c.)

a w tym zakresie przewidziane jest zażalenie do "innego równorzędnego składu"

sądu drugiej instancji na podstawie art. 3942

§ 1 k.p.c.

9

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną strony

powodowej na podstawie art. 39814

k.p.c. i orzekł o kosztach procesu w oparciu o

art. 98 § 1 k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę

prawnego ustanowionego z urzędu (jednolity tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 490).