II UK 143/13

Sygn. akt II UK 143/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSA Magdalena Kostro-Wesołowska

w sprawie z wniosku Z. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 grudnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 5 grudnia 2012 r., po rozpoznaniu apelacji o Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P. z dnia 26 kwietnia 2012 r., zmienił wyrok tego Sądu i oddalił

2

odwołanie ubezpieczonego Z. B. od decyzji organu rentowego z dnia 7 listopada

2011 r., odmawiającej mu prawa do świadczenia emerytalnego obliczonego w

oparciu o art. 55 w związku z art. 26 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz.

1118 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa emerytalna, ustawa o emeryturach i

rentach lub ustawa).

W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony, urodzony 4 lipca 1942 r., podał we

wniosku o przyznanie mu emerytury z dnia 24 czerwca 2009 r., że wysokość

świadczenia nie ma być obliczona w myśl „nowych zasad”, a do podstawy wymiaru

mają zostać przyjęte wynagrodzenia z 10 kolejnych lat kalendarzowych z ostatnich

20 lat kalendarzowych, tj. z lat 1999-2008. Organ rentowy decyzją z dnia 2 lipca

2009 r. przyznał mu emeryturę począwszy od 1 czerwca 2009 r. W kolejnych

decyzjach organ rentowy przeliczał wysokość należnej mu emerytury,

uwzględniając kolejne okresy składkowe odwołującego, która począwszy od 1

września 2011 r. wynosi 5.082 zł brutto miesięcznie.

W dniu 30 września 2011 r. ubezpieczony wystąpił o obliczenie wysokości

emerytury na podstawie art. 26 ustawy emerytalnej, twierdząc, że składając w

2009 r. wniosek o emeryturę był przekonany, iż zostanie obliczona mu w

najkorzystniejszym dla niego wariancie. Zaskarżoną decyzją z dnia 7 listopada

2011 r. organ rentowy odmówił mu „przeliczenia wysokości świadczenia

emerytalnego, na podstawie art. 26 ustawy emerytalnej, z powołaniem się na treść

art. 55 tej ustawy”, twierdząc, że obliczenie emerytury na wymienionych

podstawach przysługuje tylko ubezpieczonemu, który składa po raz pierwszy

wniosek o przyznanie emerytury. Tymczasem ubezpieczony już wcześniej złożył

wniosek o przyznanie emerytury na podstawie art. 53 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS („na tzw. starych zasadach”). Obliczona na wezwanie Sądu

Okręgowego na podstawie według art. 26 ustawy emerytalnej „hipotetyczna”

emerytura ubezpieczonego według nowych zasad wyniosła 6.825,59 zł i była

wyższa, aniżeli dotychczas pobierane świadczenie emerytalne.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną

decyzję w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy poczynając od dnia 1 września

2011 r. emeryturę obliczoną na podstawie art. 55 w związku z art. 26 ustawy

3

emerytalnej. Zgodnie z art. 55 tej ustawy, ubezpieczonemu spełniającemu warunki

do uzyskania emerytury na podstawie art. 27, który kontynuował ubezpieczenia

emerytalne i rentowe po osiągnięciu przewidzianego w tym przepisie wieku

emerytalnego i wystąpił z wnioskiem o przyznanie emerytury po dniu 31 grudnia

2008 r., może być obliczona emerytura na podstawie art. 26, jeżeli jest wyższa od

obliczonej zgodnie z art. 53 ustawy. W ocenie Sądu Okręgowego, art. 55 ustawy

emerytalnej wymaga jedynie złożenia wniosku o przyznanie emerytury po dniu 31

grudnia 2008 r., ale w żadnym razie nie wskazuje, że ma to być złożony po raz

pierwszy wniosek emerytalny (o przyznanie emerytury). Po ustaleniu, że

ubezpieczony spełnia wszystkie warunki formalne do przyznania mu emerytury

obliczonej na podstawie art. 55 w związku z art. 26 ustawy emerytalnej, której

wysokość jest dla niego korzystniejsza, aniżeli wysokość dotychczas pobieranego

świadczenia, przyznał mu świadczenie w wyższej wysokości.

Po rozpoznaniu apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny zmienił wyrok

Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie ubezpieczonego od zaskarżonej

decyzji, wskazując, że z art. 55 ustawy emerytalnej wynika uprawnienie do

obliczenia emerytury na podstawie art. 26 tej ustawy, które przysługuje jedynie

ubezpieczonemu spełniającemu warunki do uzyskania emerytury na podstawie

art. 27 tej ustawy. W ocenie Sądu Apelacyjnego chodzi jednak wyłącznie o

ubezpieczonego, „czyli według definicji z art. 4 ust. 13 ustawy o osobę, która

podlega ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu, określonym w przepisach o

systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten dotyczy (a contrario osoby), która

nie jest jeszcze emerytem, czyli według art. 4 ust. 1 tej ustawy osobą, której

wcześniej ustalono prawo do emerytury. Gdyby zamierzeniem ustawodawcy było

objęcie tym uprawnieniem także emerytów kontynuujących zatrudnienie po

ustaleniu im prawa do emerytury, a zatem osób również podlegających

ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu (art. 6 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 9

ust. 1d ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), to treść

art. 55 ustawy emerytalnej musiałaby uwzględniać nie tylko pojęcie

ubezpieczonego, ale również emeryta, właśnie w rozumieniu art. 4 ust. 1 tej

ustawy. Skoro ustawodawca dokonał wyraźnego rozróżnienia pojęć emeryta oraz

4

ubezpieczonego, który dodatkowo, kontynuuje ubezpieczenie emerytalne i rentowe

po osiągnięciu wieku emerytalnego przewidzianego w art. 27 ustawy emerytalnej

(art. 55 tej ustawy), to nie można równocześnie zakładać, że tym ubezpieczonym w

rozumieniu art. 55 tej ustawy będzie także osoba posiadająca ustalone prawo do

emerytury i kontynuująca zatrudnienie, a zatem podlegająca obowiązkowym

ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym. Zatem wystąpienie wnioskodawcy z

wnioskiem z dnia 24 czerwca 2009 r. o przyznanie mu emerytury wyliczonej na

zasadach przewidzianych w art. 53 ustawy emerytalnej, a więc na tzw. starych

zasadach, skutecznie uniemożliwiło mu ponowne wystąpienie o przeliczenie

wysokości świadczenia emerytalnego, tym razem w oparciu o art. 26 w związku z

art. 55 tej ustawy. Wnioskodawca, jako emeryt, a więc osoba posiadająca już

ustalone prawo do emerytury, nie jest bowiem adresatem normy prawnej z art. 55”.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie art. 55 ustawy

emerytalnej przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten

„nie przewiduje możliwości zmiany formuły (sposobu) wyliczenia emerytury dla

osób, które pobierają to świadczenie, a jedynie dla osób, które, spełniając warunki

do uzyskania emerytury, nie mają jednocześnie przyznanego świadczenia (na

mocy decyzji organu rentowego) i kontynuują ubezpieczenia emerytalne i rentowe

po osiągnięciu przewidzianego w art. 27 tej ustawy oraz wystąpiły w wnioskiem o

przyznanie emerytury po dniu 31 grudnia 2008 r.” Za przyjęciem skargi do

rozpoznania przemawia występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego,

czy przyznanie emerytury na podstawie art. 53 ustawy emerytalnej nie blokuje

możliwości zastosowania przepisu art. 55 tej ustawy.

Zdaniem skarżącego, art. 55 ustawy emerytalnej nie stanowi samodzielnej

podstawy przyznania emerytury, umożliwia jedynie ustalenie najbardziej korzystnej

wysokości świadczenia przyznanego na podstawie jej art. 27. Przepis ten „sam w

sobie nawet nie wymaga, aby skarżący nie pobierał wcześniej świadczenia

emerytalnego, a tylko żeby był m in. uprawniony do takiego świadczenia i wniosek

w tym zakresie złożył po określonej dacie - przy czym nie ma mowy o tym czy taki

wniosek ma być pierwszy czy nie”. W konsekwencji, przyznanie emerytury na

podstawie art. 53 ustawy emerytalnej nie blokuje możliwości zastosowania art. 55

tej ustawy. Ustawa emerytalna przewiduje bowiem wiele możliwości przeliczania

5

przyznanego świadczenia (np. art. 111 i 110 tej ustawy). Zatem samo spełnienie

przez ubezpieczonego przesłanek do obliczenia emerytury na podstawie art. 55

ustawy emerytalnej daje mu prawo do jego korzystniejszego przeliczenia. Nie ma

przy tym podstaw do wymagania, aby wniosek składany na podstawie tego

przepisu „musiał być pierwszym wnioskiem o emeryturę, w szczególności w

sytuacji, gdy ubezpieczony pobierał emeryturę na podstawie art. 32 ustawy, a nie

na zasadach ogólnych z art. 27”. Zdaniem skarżącego, art. 55 ustawy jest

skierowany do osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., które po ukończeniu

wieku emerytalnego osiągnęły po wejściu w życie ustawy o emeryturach i rentach

na tyle wysokie zarobki, że ich emerytura obliczona na nowych zasadach będzie

wyższa od obliczonej na podstawie art. 53 ustawy o emeryturach i rentach.

W konsekwencji skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez

przyznanie mu wyższej emerytury poczynając od 1 września 2011 r. obliczonej na

podstawie art. 55 w związku z art. 26 ustawy emerytalnej oraz o zasądzenie od

organu rentowego na rzecz skarżącego kosztów postępowania za obie instancje, w

tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych,

alternatywnie domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpatrzenia, z pozostawieniem temu

Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotem kontrowersji interpretacyjnych oraz zasygnalizowanych w

skardze kasacyjnej rozbieżności w orzecznictwie Sądów Apelacyjnych jest art. 55

ustawy o emeryturach i rentach, który stanowi, że ubezpieczonemu spełniającemu

warunki do uzyskania emerytury na podstawie art. 27, który kontynuował

ubezpieczenie emerytalne i rentowe po osiągnięciu wieku emerytalnego i wystąpił z

wnioskiem o emeryturę po dniu 31 grudnia 2008 r., może być obliczona emerytura

podstawie art. 26, jeżeli jest wyższa od obliczonej zgodnie z art. 53 tej ustawy.

Dokonując interpretacji tej regulacji prawnej, Sąd Najwyższy sformułował

dotychczas dwa następujące stanowiska. Pierwsze, że ubezpieczony urodzony

przed dniem 31 grudnia 1948 r., który po osiągnięciu powszechnego wieku

6

emerytalnego kontynuował ubezpieczenie i wystąpił o emeryturę po dniu 31 grudnia

2008 r., ma prawo do jej wyliczenia na podstawie art. 27 w związku z art. 55 ustawy

emerytalnej, także i niezależnie od tego, czy wcześniej złożył wniosek o emeryturę

w niższym wieku emerytalnym lub o emeryturę wcześniejszą (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 4 lipca 2013 r., II UZP 4/13, dotychczas niepublikowana).

Natomiast w drugim judykacie Sąd Najwyższy uznał, że emeryt pobierający

emeryturę przyznaną i obliczoną niezgodnie z wnioskiem emerytalnym (wadliwie)

na podstawie dotychczasowych zasad (art. 27 w związku z art. 53 ustawy o

emeryturach i rentach), nie traci prawa do ustalenia korzystniejszej wysokości

emerytury „kapitałowej” (art. 26 w związku z art. 55 tej ustawy), jeżeli kontynuował

ubezpieczenia emerytalne i rentowe, gdy z wnioskiem o przyznane tej emerytury

wystąpił po 31 grudnia 2008 r. (art. 55 ustawy, por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

4 września 2013 r., II UK 23/13, dotychczas niepublikowany). Z motywów tego

orzeczenia wynika, że także emeryt, który w dalszym ciągu, choćby nieprzerwanie,

był osobą czynną zawodowo i z tego tytułu kontynuował obowiązkowe

ubezpieczenia emerytalne i rentowe, zachował status ubezpieczonego

spełniającego warunki do uzyskania najkorzystniejszego wymiaru należnego mu

świadczenia emerytalnego, w tym do jego obliczenia metodą „kapitałową”, jeżeli

emerytura obliczona według nowych zasad na podstawie art. 26, jest wyższa od

obliczonej zgodnie z art. 53 ustawy emerytalnej, o ile spełnił warunki wymagane w

art. 55 tej ustawy, w tym złożył wniosek emerytalny po dniu 31 grudnia 2008 r.

Takie stanowisko zostało sformułowane wobec emeryta, który pobierał emeryturę

przyznaną i obliczoną niezgodnie z „pierwszorazowym” wnioskiem emerytalnym

(wadliwie) na dotychczasowych zasadach (art. 27 ustawy emerytalnej), chociaż

domagał się jej przyznania „w najkorzystniejszym wariancie”. Taki emeryt - w

ocenie Sądu Najwyższego - nie utracił prawa do obliczenia korzystniejszej

wysokości emerytury na podstawie art. 26, jeżeli kontynuował ubezpieczenia

emerytalne i rentowe, skoro w już pierwszym wniosku o emeryturę złożonym po

dniu 31 grudnia 2008 r. domagał się jej przyznania „w najkorzystniejszym

wariancie”, obejmującym obliczenie jej wysokości na podstawie art. 55 ustawy o

emeryturach i rentach.

7

W przedmiotowej sprawie skarżący prezentuje generalny pogląd, jakoby

przyznanie emerytury na podstawie art. 27 ustawy emerytalnej, której wysokość

została ustalona według jej art. 53, nigdy „nie blokowało możliwości zastosowania

art. 55”, argumentując, że art. 55 ustawy nie uzależnia expressis verbis opcji

skorzystania z możliwości obliczenia i uzyskania wyższej emerytury według nowych

zasad (w systemie „kapitałowym”) od „warunku, by ubezpieczony składał wniosek

emerytalny po raz pierwszy”. W ocenie Sądu Najwyższego następujące

okoliczności poddają w wątpliwość taką generalną koncepcję rozszerzającej

interpretacji spornej regulacji prawnej. Po pierwsze, art. 55 ustawy o emeryturach i

rentach nie funkcjonuje samodzielnie w „próżni normatywnej”, ale jest jedną z wielu

jednostek legislacyjnych i redakcyjnych nowego systemu prawa ubezpieczeń

społecznych, przeto wymaga posługiwania się nie tylko regułami wykładni

gramatycznej, które wzbudziły sformułowane w skardze kasacyjnej wątpliwości

interpretacyjne oraz rozbieżności jurysdykcyjne w orzecznictwie Sądów niższych

instancji, ale powinien być interpretowany z uwzględnieniem powiązanych z nim

regulacji normatywnych ustawy emerytalnej, do której przynależy. Wymaga to

rozważenia co najmniej następujących regulacji. Co do zasady, emerytury

obliczane w wysokości „kapitałowej” zostały przewidziane oraz uregulowane dla

ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. (art. 24-26 ustawy),

ponieważ istotny składnik niezbędny do obliczenia ich wysokości, jakim jest kapitał

początkowy, ustalano obligatoryjnie jedynie dla wymienionej kategorii

ubezpieczonych (urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. - art. 173 ust. 1 ustawy).

Przyznanie ubezpieczonym urodzonym wcześniej (przed 1 stycznia 1949 r.)

emerytury obliczonej według nowych zasad (tj. według reguł ustanowionych dla

ubezpieczonych urodzonych później - po dniu 31 grudnia 1948 r. z art. 26 ustawy)

jest możliwe wyjątkowo na podstawie art. 55, co wymaga ustalenia takim

ubezpieczonym kapitału początkowego, co do zasady przewidzianego i ustalanego

jedynie dla ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r. Ubezpieczony

urodzony wcześniej (przed 1 stycznia 1949 r.), dla którego z mocy ustawy

(a contrario do art. art. 173 ust. 1 ustawy) nie ustalano obligatoryjnie kapitału

początkowego, nie zna wysokości tego wcześniej nieustalonego kapitału, przeto na

ogół brakuje mu możliwości dokonania precyzyjnej oceny, jak kształtuje się

8

wysokość jego emerytury przyznanej mu według dotychczasowych zasad na

podstawie art. 27 w związku z art. 53 ustawy w porównaniu do uprawnienia

obliczenia tego samego świadczenia (emerytury) w potencjalnie wyższej wysokości

według nowych zasad (na podstawie jej art. 26 w związku z art. 55). Istotne jest

jednak to, że skorzystanie z możliwości obliczenia potencjalnie wyższej emerytury

na podstawie art. 55 ustawy nie wymaga od ubezpieczonego wyboru - spośród

wskazanych mu przez organ rentowy możliwości - określonej metody obliczenia

wysokości należnej mu emerytury, która z mocy prawa przysługuje mu w wyższej

wysokości według nowych zasad (art. 26 w związku z art. 55) zawsze wtedy, gdy

składa po 31 grudnia 2008 r. wniosek o przyznanie emerytury na podstawie art. 27

ustawy, a wynik jej obliczenia według dotychczasowych zasad (na podstawie

art. 27 w związku z art. 53) jest niższy od obliczonej według nowych zasad (art. 26

w związku z art. 55 tej ustawy).

Przepis art. 55 ustawy o emeryturach i rentach został skierowany do

ubezpieczonych spełniających warunki do uzyskania emerytury na podstawie

art. 27, tj. urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., którzy spełniając warunki do

uzyskania emerytury na podstawie art. 27, dalej kontynuowali ubezpieczenia

emerytalne i rentowe po osiągnięciu wieku przewidzianego w tym przepisie (co

najmniej do końca 2008 r.), a z wnioskiem o przyznanie emerytury na wymienionej

podstawie (art. 27 tej ustawy), wystąpili po dniu 31 grudnia 2008 r., także dlatego,

że z art. 183 ustawy emerytalnej w stosunku do ubezpieczonych urodzonych

później (po 31 grudnia 1948 r.) wynika „stopniowalność” obliczania wysokości

należnych im emerytur ustalanych w ściśle ustawowo wskazanych proporcjach,

wymagających ich obliczenia zarówno według dotychczasowych zasad na

podstawie art. 53, jak i według „nowych” zasad wyliczanych metodą „kapitałową”

(art. 26), jeżeli ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r. osiągnęli lub osiągną

wiek uprawniający do emerytury w ciągu (okresie) lat kalendarzowych 2009-2013.

I tak, dla osoby ubezpieczonej urodzonej po 31 grudnia 1948 r., która osiągnęła

wiek uprawniający do emerytury w roku kalendarzowym 2009, przyznana na jej

wniosek emerytura wynosi 80% emerytury obliczonej na podstawie art. 53 (według

dotychczasowych zasad) oraz 20% emerytury „kapitałowej” obliczonej na

podstawie art. 26. Proporcje te zmieniały się w każdym (następującym po 2009)

9

roku kalendarzowym tak, że dla wymienionej kategorii ubezpieczonych (urodzonych

po 31 grudnia 1948 r.), którzy osiągną w 2013 r. wiek uprawniający do skorzystania

z emerytury i na wniosek złożony w tym roku kalendarzowym nabędą uprawnienia

emerytalne - ich świadczenie wyniesie 20% emerytury obliczonej według

„dotychczasowych” zasad na podstawie art. 53 oraz 80% emerytury w wysokości

„kapitałowej” obliczonej według „nowych” zasad na podstawie art. 26 (art. 183

ust. 5). Do ponownego ustalenia wysokości emerytury przyznanej według tych

„mieszanych zasad” i w opisanych wyżej proporcjach stosuje się - na podstawie

art. 183 ust. 6 tej ustawy - jej art. 108, co w szczególności oznacza, że ponowne

ustalenie raz przyznanej emerytury obliczonej na podstawie art. 53 ustawy

emerytalnej następuje na wniosek zgłoszony nie wcześniej niż po upływie roku

kalendarzowego lub po ustaniu ubezpieczeń emerytalnego i rentowych (art. 108

ust. 3). W takich przypadkach i tylko do emerytur obliczonych według nowych

zasad określonych w art. 26 ustawy, podstawę ponownego obliczenia emerytury

stanowi kwota składek zaewidencjonowanych od miesiąca, od którego podjęta

została wyplata emerytury po raz pierwszy, do miesiąca poprzedzającego miesiąc

zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie emerytury (art. 108 ust. 4 i 5 tej ustawy).

Istotne przy orzekaniu w takich sprawach może być to, że osoby, którym w dniu

wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach przysługiwały już świadczenia na

podstawie dotychczasowych przepisów, zachowują prawo do tych świadczeń w

wysokości ustalonej przed dniem wejścia w życie ustawy (art. 180 ust. 1), z

zastrzeżeniami ust. 2-5 tego przepisu i z uwzględnieniem jego ust. 6-9. Ponadto,

stosownie do art. 194 d ustawy o emeryturach i rentach, jeżeli z wnioskiem o

ponowne ustalenie wysokości emerytury wystąpi emeryt, któremu to świadczenie

obliczono zgodnie z art. 53, wysokość emerytury oblicza się nowo zgodnie z tym

przepisem, tj. według dotychczasowych zasad.

Na takim złożonym gruncie normatywnym, przepis szczególny art. 55 ustawy

emerytalnej kreuje (reguluje) wyjątek od zasady ustalania ubezpieczonym

urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r. emerytury w wysokości wynikającej z

dotychczasowych („starych”) zasad (art. 27 w związku z art. 53 tej ustawy).

Ubezpieczonym, urodzonym przed wymienioną datą (1 stycznia 1949 r.),

przysługuje prawo do obliczenia emerytury według nowych zasad, jeżeli wysokość

10

emerytury obliczonej na podstawie art. 26 w związku z art. 55 okaże się wyższa od

ustalonej według dotychczasowych zasad, pod warunkiem, że z wnioskiem o

przyznanie emerytury z art. 27 ustawy wystąpili po dniu 31 grudnia 2008 r. Jako

regulacja szczególna art. 55 ustawy wymaga wykładni ścisłej, uzależnionej

wyraźnie od wystąpienia przez ubezpieczonego z wnioskiem o przyznanie

emerytury po dniu 31 grudnia 2008 r. (podkreślenie SN), który - co do zasady - nie

może być rozumiany jako wniosek zmierzający do innego celu niż przyznanie po

raz pierwszy emerytury na podstawie art. 27 ustawy. W szczególności wniosek o

przyznanie emerytury na podstawie art. 27 ustawy nie może być rozumiany jako

wniosek o przeliczenie, ponowne przyznanie tego samego świadczenia lub wniosek

o ponowne obliczenie wysokości przyznanej emerytury na podstawie tego przepisu

(art. 27 ustawy) według nowych zasad, jeżeli wcześniej wysokość emerytury

(przyznanej na wniosek złożony przed 31 grudnia 2008 r.) została obliczona według

dotychczasowych zasad na podstawie art. 27 w związku z art. 53 ustawy

emerytalnej.

Na gruncie skomplikowanych i mało klarownych, nawet dla profesjonalistów

prawa ubezpieczeń społecznych, zasad ustalania podstawy wymiaru i sposobów

obliczania wysokości należnych świadczeń emerytalnych, rozstrzygnięcia wymaga

kwestia, czy obliczenie na wniosek złożony po 31 grudnia 2008 r. przez organ

rentowy wysokości należnej emerytury według dotychczasowych („starych”) zasad

(art. 27 w związku z art. 53 ustawy emerytalnej), która jest niższa od prawidłowo

obliczonej emerytury według nowych zasad na podstawie art. 26 w związku z

art. 55 tej ustawy, ostateczne lub „dożywotnio” przekreśla prawo do otrzymywania

należnej emerytury w korzystniejszej (wyższej) wysokości obliczonej według

nowych zasad. W rozpoznanej sprawie skarżący we wniosku złożonym po 31

grudnia 2008 r. domagał się weryfikacji wysokości przyznanej mu emerytury na

podstawie art. 27 ustawy emerytalnej, wcześniej obliczonej według

dotychczasowych zasad, wskazując na okoliczności istniejące i znane organowi

rentowemu (art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach) przed wydaniem

pierwszorazowej decyzji o przyznaniu obliczeniu należnej mu emerytury w

zaniżonej wysokości według dotychczasowych zasad, opierając się na

domniemaniu, że „emerytura ustalona według nowych zasad byłaby dla niego

11

korzystniejsza”. Ze względu na wymienione okoliczności oraz skomplikowane

nawet dla skarżącego, legitymującego się wysokim cenzusem naukowym

(profesora nauk humanistycznych), któremu - z racji urodzenia przed 1 stycznia

1948 r. wcześniej obligatoryjnie nie ustalono kapitału początkowego, zasady

obliczania wysokości świadczeń emerytalnych w razie „zbiegu” dopuszczalnych

(możliwych) metod ustalania prawidłowej wysokości emerytury, Sąd Najwyższy

uznał, że skarżący urodzony przed dniem 1 stycznia 1949 r., który spełniał warunki

do przyznania emerytury na podstawie art. 27 oraz obliczenia jej wysokości na

podstawie art. 26 w związku z art. 55, nie może być definitywnie pozbawiony ani nie

traci prawa do obliczenia świadczenia w wyższej „kapitałowej” wysokości (art. 55

ustawy o emeryturach i rentach), jeżeli z wnioskiem o przyznanie po raz pierwszy

tej emerytury (z art. 27 ustawy) wystąpił po dniu 31 grudnia 2008 r., która może i

powinna być prawidłowo obliczona w wyższej wysokości na podstawie nowych

zasad (art. 26 w związku z art. 55 ustawy o emeryturach i rentach) i przyznana

jeżeli okazała się świadczeniem wyższym od emerytury obliczonej według

dotychczasowych zasad (na podstawie art. 27 w związku z art. 53). Oznacza to, że

skarżący, który po dniu 31 grudnia 2008 r. złożył wniosek o przyznanie mu

emerytury na podstawie art. 27 ustawy, nie może być definitywnie pozbawiony ani

nie traci prawa do ustalenia należnej emerytury w wyższej wysokości, obliczonej

według nowych zasad, choćby we wniosku emerytalnym nie skorzystał z (nie

zakreślił) zawartej w formularzu wniosku emerytalnego opcji „wyboru” potencjalnie

korzystniejszego sposobu obliczenia mu wyższej emerytury (według nowych

zasad), zamiast emerytury obliczonej według dotychczasowych zasad, która

okazała się niższym świadczeniem emerytalnym. Skorzystanie z możliwości

obliczenia wyższej emerytury na podstawie art. 55 ustawy nie wymaga od

ubezpieczonego podjęcia decyzji o wyborze jednej z możliwych i prawem

przewidzianych metod obliczenia należnej mu emerytury, która przysługuje mu w

wyższej wysokości według nowych zasad (art. 26 w związku z art. 55) zawsze

wtedy, gdy wynik obliczenia wysokości należnej mu emerytury według

dotychczasowych zasad (na podstawie art. 27 w związku z art. 53) jest niższy od

obliczonej według nowych zasad (art. 26 w związku z art. 55), jeżeli wniosek o

12

przyznanie tej konkretnej emerytury (z art. 27 ustawy) ubezpieczony złożył po dniu

po 31 grudnia 2008 r.

Stanowisko takie należy odnieść do stanu faktycznego rozpoznanej sprawy.

Z dokonanych w niej ustaleń wynika, że w dacie 24 czerwca 2009 r. złożenia

wniosku o przyznanie emerytury po raz pierwszy na podstawie art. 27 ustawy, który

był złożony po 31 grudnia 2008 r., skarżący, urodzony 4 lipca 1942 r., spełniał

warunki obliczenia jej wysokości także na podstawie art. 27 w związku z art. 55

ustawy emerytalnej, tj. w wyższej wysokości obliczonej na podstawie art. 26,

zamiast wypłacanej mu zaniżonej emerytury obliczonej mu na podstawie art. 27 w

związku z art. 53 ustawy. Wprawdzie w tym wniosku skarżący podał, że jako

urodzony przed dniem 1 stycznia 1949 r. nie zgłaszał wniosku o ustalenie kapitału

początkowego (pkt II ppkt 4 wniosku o emeryturę) oraz nie domagał się obliczenia

jej wysokości według „nowych zasad” (pkt II ppkt 6 tego wniosku), co mogło

podważać jego kasacyjne twierdzenie, że składając wymieniony wniosek

emerytalny zmierzał do obliczenia wysokości należnej mu emerytury „w

najkorzystniejszym dla niego wariancie”, ale równocześnie organ rentowy nie może

zasadnie utrzymywać, jakoby prawidłowo ustalił i obliczył wysokość należnej

skarżącemu emerytury według dotychczasowych zasad tylko dlatego, ze

dostosował się do „wybranej” przez skarżącego metody obliczenia emerytury

według dotychczasowych zasad, skoro skarżący nie domagał się obliczenia jej

wysokości według „nowych zasad” (pkt II ppkt 6 tego wniosku). Tymczasem treść

wniosku o emeryturę, w tym zawarte w nim „informacje” dla do osób ubiegających

się o świadczenia emerytalne, nie mogą wprowadzać w błąd ani zawierać

(ustanawiać) „pułapek” dla osób uprawnionych do nabycia emerytury przez

zmuszanie do wyboru metody, która doprowadziła do obliczenia takim osobom

niższych świadczeń emerytalnych w przypadkach, gdyby obliczona przez organ

rentowy wysokość przysługujących im emerytur obliczonych według

dotychczasowych zasad okazała się niższa od emerytur obliczonych według

korzystniejszych nowych zasad, jeżeli spełniali oni warunki do obliczenia wyższych

świadczeń według nowych zasad na podstawie art. 55 ustawy emerytalnej.

Wprawdzie art. 55 kreuje „możliwość” obliczenia wysokości wyższej emerytury

według nowych zasad, jeżeli to świadczenie okaże się wyższe od ustalonego

13

według dotychczasowych zasad, ale nie może podlegać kwestii, że za obliczenie

prawidłowej wysokości należnego świadczenia odpowiada organ rentowy, który jest

zobligowany do jego obliczenia w wysokości zgodnej z prawem, bez względu na

wniosek lub wybór ubezpieczonego niekorzystnej metody ich obliczenia. Skoro do

organu rentowego należy obliczenie wysokości należnego świadczenia w

wysokości zgodnej z prawem zarówno według dotychczasowych zasad (art. 27 w

związku z art. 53 ustawy), jak i według nowych zasad (art. 26 w związku z art. 55),

to organ ten powinien dokonać obu wymienionych operacji matematycznych po to,

aby przyznać emeryturę w wyższej wysokości, która przysługuje bez względu na

takie żądanie, wniosek lub „wybór” innej opcji przez uprawnionego ubezpieczonego,

spełniającego warunki do uzyskania emerytury na podstawie art. 27, który

kontynuował ubezpieczenia emerytalne i rentowe po osiągnięciu wieku

emerytalnego i wystąpił z wnioskiem o przyznanie po raz pierwszy emerytury, o

której mowa w podstawie art. 27 ustawy emerytalnej, po 31 grudnia 2008 r. (art. 55

ustawy). Konkretnie rzecz ujmując, analizowany przepis zobowiązywał organ

rentowy do obliczenia należnej skarżącemu emerytury w obu wariantach (według

dotychczasowych oraz nowych zasad) oraz do przyznania wyższego świadczenia,

chociażby na formularzu wniosku emerytalnego uprawniony z jakichkolwiek

przyczyn zaznaczył rubrykę, że nie wnosił o obliczenie wysokości emerytury „w

myśl nowych zasad”, których zastosowanie doprowadziłoby do obliczenia

należnego mu świadczenia w wyższej wysokości. Przyznanie, choćby na wniosek

ubezpieczonego, „uwikłanego” treścią formularza wniosku emerytalnego oraz

zawartych w nim „informacji” - wskazaniem niekorzystnego sposobu obliczenia

wysokości emerytury, który doprowadził do obliczenia mu należnego świadczenia

według dotychczasowych zasad w niższej wysokości, w żadnym razie nie może

prowadzić do definitywnej, „dożywotniej” utraty prawa do obliczenia wysokości

należnego świadczenia emerytalnego w wysokości zgodnej z bezwzględnie

obowiązującymi przepisami prawa ubezpieczeń społecznych, w tym z art. 55 tej

ustawy, według zasady przysługiwania najkorzystniejszego świadczenia, którym -

co do zasady - jest należna emerytura ustalona i wyliczona w jej najwyższej

wysokości. Osoba uprawniona do skorzystania z możliwości obliczenia wyższej

emerytury nie może być zmuszana do „wyboru” niekorzystnej metody obliczenia

14

należnej emerytury w niższej wysokości wbrew normatywnej treści art. 55 ustawy

emerytalnej. Oznacza to, że także emeryt, któremu na podstawie art. 27 ustawy

emerytalnej organ rentowy przyznał emeryturę oraz obliczył ją według

dotychczasowych zasad w niższej wysokości (na podstawie art. 53 ustawy), który

był w dalszym ciągu i nieprzerwanie osobą czynną zawodowo i z tego tytułu

kontynuował obowiązkowe ubezpieczenia emerytalnym i rentowym, zachowuje

status ubezpieczonego spełniającego warunki do uzyskania korzystniejszego

wymiaru należnego mu świadczenia emerytalnego, w tym do jego obliczenia na

podstawie art. 26, jeżeli taki wynik jest wyższy (od emerytury obliczonej zgodnie z

art. 53 ustawy emerytalnej), pod warunkiem, że spełniał warunki określone w art. 55

tej ustawy, a w szczególności złożył wniosek o przyznanie emerytury na podstawie

art. 27 ustawy po dniu 31 grudnia 2008 r. Odmowa ustalenia lub „dożywotnia”

utrata prawa do zweryfikowania wysokości długoterminowych świadczeń

emerytalnych ustalonych w deklaratoryjnych decyzjach emerytalnych tylko dlatego,

że uprawniony do nabycia emerytury złożył wniosek o jej przyznanie w zaniżonej i

niezgodnej z prawem wysokości, powinna być oceniona jako oczywiście sprzeczna

z przepisami Konstytucji RP (np. z jej art. 21 i 31), a przez to zdyskwalifikowana

(odrzucona) w demokratycznym porządku państwa prawnego (art. 2 Konstytucji

RP). W przedmiotowej sprawie oznaczało to, że skoro skarżący kontynuował

ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz spełniał warunki, o których mowa w art.

55 ustawy emerytalnej, w tym złożył wniosek o przyznanie mu emerytury na

podstawie art. 27 ustawy po 31 grudnia 2008 r., to nie może na stałe lub

„dożywotnio” utracić prawa do obliczenia prawidłowej wyższej wysokości należnego

mu świadczenia emerytalnego obliczonego według nowych zasad, które

przekraczało jego emeryturę o obliczoną według dotychczasowych zasad przez

skarżący organ rentowy o kwotę 20.924 zł rocznie. Tak obliczona wartość

„utraconej” części emerytury wymaga sądowego zweryfikowania w zakresie

prawidłowości jej obliczenia metodą „kapitałową”, w szczególności gdy chodzi o

część składową emerytury ustalanej według nowych zasad, którą stanowi kapitał

początkowy, o którego ustalenie skarżący wcześniej nie wnosił, bo jako urodzony

przed dniem 1 stycznia 1949 r. nie miał takich uprawnień według art. 173 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach. Okoliczności te wymagają dla prawidłowego osądu

15

sprawy sprawdzenia dokumentów niezbędnych do ustalenia tego kapitału, który

wpływa na wysokość wyższej emerytury należnej według nowych zasad na

podstawie art. 55.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że emeryt pobierający

emeryturę przyznaną i obliczoną na podstawie dotychczasowych zasad (art. 27 w

związku z art. 53 ustawy o emeryturach i rentach), nie może być pozbawiony prawa

do ustalenia emerytury korzystniejszej w wyższej wysokości obliczonej według

nowych zasad na podstawie art. 26 w związku z art. 55 tej ustawy, jeżeli spełniając

warunki do uzyskania emerytury na podstawie art. 27 kontynuował ubezpieczenia

emerytalne i rentowe oraz z wnioskiem o przyznanie emerytury na podstawie

art. 27 ustawy wystąpił po raz pierwszy po 31 grudnia 2008 r. (art. 55).

Skorzystanie z prawnej możliwości obliczenia wyższej wysokości emerytury nie

wymaga od uprawnionego wskazania „korzystniejszej” metody obliczenia

przysługującej mu emerytury w wyższej wysokości (od ustalonej na podstawie

dotychczasowych zasad), ani nie pozostaje do uznania dla organu rentowego (nie

jest „fakultatywne”). Tylko w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń

przewidzianych w ustawie wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub

wybrane prze zainteresowanego (art. 95 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach).

Natomiast w razie zbiegu możliwości obliczenia wysokości jednego tylko

świadczenia - emerytury przysługującej ubezpieczonemu, urodzonemu przed

dniem 1 stycznia 1949 r., spełniającemu warunki do uzyskania emerytury na

podstawie art. 27, który kontynuował ubezpieczenia emerytalne i rentowe po

osiągnięciu przewidzianego w tym przepisie wieku emerytalnego oraz z wnioskiem

o przyznanie emerytury wystąpił dopiero po dniu 31 grudnia 2008 r. (tj. co najmniej

po upływie 10 lat od dokonanej 1 stycznia 1999 r. zmiany systemu ubezpieczeń

społecznych), organ rentowy jest zobowiązany obliczyć należne mu świadczenie

emerytalne zarówno według dotychczasowych zasad (art. 27 w związku z art. 53),

jak i według nowych zasad (art. 26 w związku z art. 55), a następnie przyznać mu

emeryturę w wyższej wysokości (art. 55 w związku z art. 100 ust. 1 ustawy).

Oznaczało to, że skoro skarżący, urodzony 4 lipca 1942 r. (tj. przed dniem 1

stycznia 1949 r.), złożył po 31 grudnia 2008 r. wniosek o przyznanie mu emerytury

po raz pierwszy na podstawie art. 27 ustawy, to organ rentowy powinien obliczyć

16

wysokość należnej mu emerytury w obu możliwych wariantach, tj. zarówno na

podstawie dotychczasowych zasad, jak i według nowych zasad, po to, aby

przyznać mu należną emeryturę w wyższej z obliczonych wysokości.

W ocenie Sądu Najwyższego, skarżący nie utracił zatem na stałe możliwości

zweryfikowania wysokości przyznanej mu emerytury w zaniżonej wysokości tylko

dlatego, że pierwotnie (w 2009 r.) organ rentowy obliczył mu emeryturę według

dotychczasowych, zamiast nowych korzystniejszych dla skarżącego zasad, jeżeli -

spełniając warunki do uzyskania emerytury na podstawie art. 27 - skarżący

kontynuował ubezpieczenia emerytalne i rentowe po osiągnięciu przewidzianego w

tym przepisie wieku emerytalnego - z tytułu dalszego zatrudnienia u kilku

pracodawców, u których nadal osiągał wysokie zarobki, preferujące go do

obliczenia wyższej emerytury według nowych zasad, oraz wystąpił z wnioskiem o

przyznanie emerytury z art. 27 ustawy po dniu 31 grudnia 2008 r. (art. 55 w związku

z art. 114 ust. 1 ustawy). W szczególności, „prawomocność” wadliwej decyzji

emerytalnej przyznającej zaniżone świadczenie według dotychczasowych zasad,

której osoba uprawniona nie zaskarżyła, ani nawet prawomocny wyrok sądowy

wydany w sprawie o powtarzające się długoterminowe świadczenia emerytalne lub

rentowe nie stanowią przeszkody ani nie wywołują (nie prowadzą do) definitywnej

„utraty” prawa do zweryfikowania tych świadczeń w wysokości zgodnej z prawem,

jeżeli organ rentowy jest zobligowany lub wydaje kolejne decyzje w przedmiocie

ponownego ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości, od których

ubezpieczeni odwołują się do sądu (art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2012 r., II UK 289/11, LEX nr 125839).

Przeciwne stanowisko, wedle którego skarżący miałby być „dożywotnio”

pozbawiony kwoty 20.924 zł rocznie (z tytułu „corocznie” zaniżonej wysokości

wypłacanej emerytury) tylko dlatego, że organ rentowy obliczył mu emeryturę w

niezgodnej z prawem (art. 55) i zaniżonej wysokości, jawi się jako oczywiście

niekonstytucyjne, bo sprzeczne z art. 21 i 32 Konstytucji RP, przeto nie zasługuje

na akceptację w demokratycznym porządku państwa prawa (art. 2 Konstytucji).

Z opisanych możliwości obliczenia wysokości emerytury, o której mowa w

art. 27 ustawy, nie mogą korzystać ubezpieczeni, którzy pobierali takie emerytury

przyznane przed końcem 2008 r. w wysokościach obliczonych według

17

dotychczasowych zasad (na podstawie art. 27 w związku z art. 53 ustawy o

emeryturach i rentach), ponieważ stosownie do art. 109 oraz 180 ust. 1 tej ustawy,

wysokość emerytury określonej w art. 53, może być ponownie ustalona według

dotychczasowych zasad i na podstawie w art. 110-113 ustawy o emeryturach i

rentach oraz zgodnie z art. 53 (art. 194d tej ustawy).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji na

podstawie art. 39815

k.p.c.