II UK 146/13

Sygn. akt II UK 146/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSA Magdalena Kostro-Wesołowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 12 kwietnia 2011 r.

odmówił ubezpieczonej J. P. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy od dnia

1 stycznia 2011 r., podnosząc w uzasadnieniu decyzji, że zgodnie z art. 57 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenie

2

rentowe przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i

nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat w przypadku kobiety i jest całkowicie

niezdolny do pracy. Ubezpieczona orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS nie została

uznana za niezdolną do pracy, wobec czego prawo do renty jej nie przysługuje. Na

skutek wniesionego odwołania, Sąd Okręgowy w S. V Wydział Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych wyrokiem z dnia 8 marca 2012 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten

sposób, że przyznał ubezpieczonej prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności

do pracy od dnia 1 stycznia 2011 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. nie stwierdzając

odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności

niezbędnej do wydania decyzji.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczona (ur. 1 września 1954 r.,

posiadająca wykształcenie podstawowe) pracowała w charakterze pracownika

fizycznego, poza zatrudnieniem pozostaje od 2000 r. Od 1 czerwca 2010 r. do 31

lipca 2010 r. miała ustalone prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy

z powodu raka trzonu macicy (leczonego operacyjnie i radioterapią). W dniu 21

grudnia 2010 r. wystąpiła o przyznanie prawa do renty na dalszy okres.

Lekarz orzecznik ZUS po rozpoznaniu u ubezpieczonej stanu po leczeniu

operacyjnym raka trzonu macicy, stanu po radioterapii i brachyterapii, cukrzycy

insulinozależnej u osoby otyłej, nadciśnienia orzeczeniem z dnia 14 stycznia 2011 r.

uznał ubezpieczoną za częściowo niezdolną do pracy do stycznia 2013 r. Oceny

niezdolności ubezpieczonej do pracy na skutek złożenia przez nią sprzeciwu od

orzeczenia lekarza orzecznika dokonała Komisja Lekarska ZUS, która nie uznała jej

za osobę niezdolną do pracy po stwierdzeniu braku cech wznowy choroby

nowotworowej oraz braku następstw leczenia. Na podstawie orzeczenia Komisji

Lekarskiej zapadła zaskarżona decyzja.

Sąd Okręgowy na podstawie wyników postępowania dowodowego, w toku

którego przeprowadził dowód z opinii biegłych sądowych lekarzy internisty i

onkologa, uznając te opinie za w pełni miarodajne, przyjął, że stwierdzone u

ubezpieczonej schorzenia internistyczne, tj. nadciśnienie tętnicze bez zmian

narządowych, cukrzyca typu II, dyslipidemia, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa i

stawów kolanowych, otyłość prosta nie ograniczają jej zdolności do pracy, zaś

cukrzyca typu 2 bez cech przewlekłych powikłań nie czyni jej niezdolną do pracy.

3

Ubezpieczona jest natomiast okresowo od 1 stycznia 2011 r. do 31 stycznia 2013 r.

częściowo niezdolna do pracy z powodu raka trzonu macicy i stanu po radioterapii.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że roszczenie ubezpieczonej podlega

rozpoznaniu w oparciu o przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm., dalej jako: ustawa o emeryturach i rentach), której art. 57

ust. 1 ustanawia trzy warunki konieczne, od spełnienia których uzależnione jest

nabycie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. W okolicznościach sprawy,

według Sądu Okręgowego, przywrócenie ubezpieczonej prawa do świadczenia

rentowego było uzależnione od ustalenia dalszego istnienia u niej niezdolności do

pracy. Ponieważ na podstawie dowodu z opinii biegłego sądowego lekarza

onkologa Sąd pierwszej instancji przyjął, że ubezpieczona jest częściowo okresowo

niezdolna do pracy, jej odwołanie od decyzji odmawiającej prawa do świadczenia

rentowego Sąd uznał za zasadne, czego konsekwencją była zmiana orzeczenia

organu rentowego bez stwierdzenia odpowiedzialności tego organu za nieustalenie

ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji.

Apelację organu rentowego, zarzucającą naruszenie prawa materialnego, w

szczególności art. 57 (Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu na skutek oczywistej omyłki

wskazał na przepis art. 51) ustawy o emeryturach i rentach poprzez przyznanie

ubezpieczonej prawa do okresowej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy

oraz niewyjaśnienie wszystkich okoliczności niezbędnych do rozstrzygnięcia, Sąd

Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 8 listopada

2012 r. oddalił. Sąd odwoławczy przyjął, że kwestię sporną stanowiło to, czy

ubezpieczona spełnia przesłankę w postaci niezdolności do pracy, warunkującą

możliwość przywrócenia prawa do renty na podstawie art. 61 ustawy o emeryturach

i rentach, i w pełni podzielił oraz uznał za własne poczynione przez Sąd pierwszej

instancji ustalenia faktyczne i ocenę prawną w odniesieniu do wypełnienia przez

ubezpieczoną warunku niezdolności do pracy. W szczególności Sąd Apelacyjny nie

znalazł podstaw do podważenia oceny dowodów z opinii biegłych sądowych

dokonanej przez Sąd Okręgowy, w odniesieniu zwłaszcza do opinii biegłego

lekarza onkologa, która dała pełne podstawy do stwierdzenia, iż ubezpieczona jest

4

częściowo okresowo niezdolna do pracy od 1 stycznia 2011 r. do 31 stycznia

2013 r.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wywiódł Zakład

Ubezpieczeń Społecznych.

Organ rentowy zaskarżył wyrok w całości opierając skargę na naruszeniu

prawa materialnego - art. 57 ust. 1 pkt 1-3 w związku z ust. 2 oraz w związku z

art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach, polegającym na przyjęciu przez

Sądy pierwszej i drugiej instancji stanowiska, że ubezpieczona, która stała się

częściowo niezdolna do pracy, nabywa prawo do renty z tytułu niezdolności do

pracy bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 ustawy warunku

posiadania pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w

ciągu ostatniego dziesięciolecia przed dniem powstania niezdolności do pracy.

Wskazując na taki zarzut organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku w całości poprzez zmianę wyroku Sądu Okręgowego z dnia 8 marca 2012 r.

i oddalenie odwołania oraz o zasądzenie od ubezpieczonej na jego rzecz kosztów

postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. W przypadku uznania przez

Sąd Najwyższy potrzeby ponownego rozpoznania sprawy organ rentowy wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ rentowy

powołał się na art. 3989

§ 1 pkt 4 k.p.c. podnosząc, iż w sprawie niewłaściwie

zastosowano przepisy art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, co

spowodowało błędne przyznanie ubezpieczonej prawa do okresowej renty z tytułu

częściowej niezdolności do pracy.

Uzasadniając podstawy zaskarżenia organ rentowy podał, że stan faktyczny

sprawy rozpoznawanej w drugiej instancji przez Sąd Apelacyjny jest pomiędzy

stronami bezsporny. Składają się nań następujące okoliczności:

- udokumentowanie przez ubezpieczoną 28 lat, 9 miesięcy i 28 dni okresów

składkowych i nieskładkowych,

- ustanie ostatniego okresu ubezpieczenia z dniem 31 maja 2008 r.,

- przysługiwanie ubezpieczonej prawa do renty tytułu całkowitej niezdolności

do pracy od 6 listopada 2009 r. do 31 grudnia 2010 r.,

5

- posiadanie przez ubezpieczoną w dziesięcioleciu przed powstaniem

całkowitej niezdolności do pracy, tj. w okresie od 7 listopada 1999 r. do 6 listopada

2009 r. okresów składkowych i nieskładkowych w wymiarze 2 lat i 28 dni,

- uznanie ubezpieczonej za częściowo niezdolną do pracy od 1 stycznia

2011 r.

Organ rentowy w apelacji od wyroku Sądu Okręgowego, zmieniającego

decyzję odmawiającą prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy i przyznającego

ubezpieczonej prawo do tego świadczenia od 1 stycznia 2011 r., zarzucił

naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 57 ustawy o emeryturach i

rentach. Wyrok Sądu odwoławczego oddalający apelację zapadł z naruszenia

art. 57 ust. 1 pkt 2 i art. 58 ustawy o emeryturach i rentach, bowiem ubezpieczona

w ciągu ostatniego dziesięciolecia przypadającego przed dniem ustalonej u niej

niezdolności do pracy nie posiada wymaganej minimalnej ilości okresów

składkowych i nieskładkowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga organu rentowego oparta jest na zarzucie naruszenia prawa

materialnego - przepisów ustawy o emeryturach i rentach normujących nabycie

prawa do świadczeń rentowych z tytułu niezdolności do pracy. Zdaniem Sądu

Najwyższego, nie sposób uznać, że zarzut ten jest bezpodstawny przy stwierdzeniu,

że zważywszy na to, iż przedmiotem sporu jest prawo do świadczenia rentowego

po dniu 31 grudnia 2010 r., o którego ustalenie ubezpieczona wystąpiła 21 grudnia

2010 r., decydujący jest stan prawny sprzed nowelizacji ustawy o emeryturach i

rentach dokonanej ustawą z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 187, poz. 1112), która

weszła w życie w dniu 23 września 2011 r. Na mocy art. 1 pkt 1 powołanej ustawy

nowelizującej do art. 58 ustawy o emeryturach i rentach został dodany do art. 58

ustęp 4 w brzmieniu: „Przepisu ust. 2 nie stosuje się do ubezpieczonego, który

udowodnił okres składkowy, o którym mowa w art. 6, wynoszący co najmniej 25 lat

dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy.” Według

nowego stanu prawnego, uprawniającego do renty warunku wykazania

6

wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego (5 lat w 10-leciu

poprzedzającym złożenie wniosku o świadczenie lub powstanie niezdolności do

pracy) nie musi spełniać tylko ten całkowicie niezdolny do pracy ubezpieczony,

który legitymuje się okresem składkowym w rozmiarze 25 lat (kobieta) lub 30 lat

(mężczyzna). Na skutek wskazanej zmiany prawa aktualność utracił wyrażony

przez Sąd Najwyższy w uchwale podjętej w składzie 7 sędziów w dniu 23 marca

2006 r., I UZP 5/05 (OSNP 2006, nr 19-20, poz. 305) pogląd, że osoba całkowicie

niezdolna do pracy i posiadająca 20-letni (kobieta) lub 25-letni (mężczyzna) okres

składkowy i nieskładkowy nabywa prawo do renty bez konieczności wykazywania

wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego w rozumieniu art. 57 ust. 1 pkt

2 ustawy o emeryturach i rentach, co zwłaszcza dotyczyło legitymowania się 5-

letnim okresem składkowym i nieskładkowym w 10-leciu poprzedzającym złożenie

wniosku o rentę lub powstanie niezdolności do pracy – art. 58 ust. 2 w związku z

art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy. W sprawie, w której wniesiono rozpoznawaną skargę, ze

względu na to, że, jak wskazano powyżej, chodzi o prawo do świadczenia z tytułu

niezdolności do pracy za łączny okres przypadający przed i po zmianie stanu

prawnego, art. 58 ust. 4 ustawy nie ma zastosowania, wobec czego aktualna jest

akceptowana w orzecznictwie wykładnia prawa przedstawiona w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05.

Nabycie prawa do świadczeń rentowych z tytułu niezdolności do pracy

uwarunkowane jest łącznie:

1) wystąpieniem zdarzenia objętego ubezpieczeniem, tj. niezdolności do

pracy;

2) posiadaniem wymaganego okresu ubezpieczeniowego, którego definicję

zawiera art. 58 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach;

3) wystąpieniem zdarzenia objętego ubezpieczeniem w okresie

ubezpieczenia albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od jego ustania.

Naruszenie prawa materialnego - art. 57 ust. 1 pkt 1-3 w związku z ust. 2

oraz w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach – polega, jak

podniesiono w zarzucie, na przyjęciu przez Sądy stanowiska, że ubezpieczona,

która stała się częściowo niezdolna do pracy, nabywa prawo do renty z tytułu

niezdolności do pracy bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2

7

ustawy warunku posiadania pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego

przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed dniem powstania

niezdolności do pracy.

Takiej oceny organ rentowy dokonał przy uwzględnieniu okoliczności, które

wskazał w uzasadnieniu skargi kasacyjnej jako bezsporne i składające się na

ustalony stan faktyczny, w tym posiadanie przez ubezpieczoną w dziesięcioleciu

przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, tj. w okresie od 7 listopada

1999 r. do 6 listopada 2009 r. okresów składkowych i nieskładkowych w wymiarze 2

lat i 28 dni. Tymczasem w podstawie faktycznej rozstrzygnięcia Sądu

odwoławczego brak jest ustalenia faktów powołanych przez skarżący organ

rentowy, poza stwierdzeniem okoliczności, wokół której koncentrował się spór i w

związku z którą podejmowane były w postępowaniu czynności procesowe, a która

obecnie nie budzi wątpliwości stron, mianowicie częściowej okresowej niezdolności

ubezpieczonej do pracy. Poza tym Sąd Apelacyjny, który za własne przyjął

ustalenia i oceny prawne Sądu pierwszej instancji, wskazał tylko na ustalenie dla

ubezpieczonej prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od 1

czerwca do 31 lipca 2010 r. i pozostawanie ubezpieczonej poza zatrudnieniem od

2000 r. Okoliczności te są rozbieżne z tymi, które powołał w uzasadnieniu skargi

kasacyjnej organ rentowy, według którego wnioskodawczyni pobierała rentę z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy od 6 listopada 2009 r. do 31 grudnia 2010 r. i jej

ostatnie ubezpieczenie ustało 31 maja 2008 r. Ponadto Sąd odwoławczy nie

poczynił żadnych ustaleń w odniesieniu do posiadanych przez wnioskodawczynię

okresów składkowych i nieskładkowych.

W podstawie faktycznej zaskarżonego rozstrzygnięcia brak jest więc ustaleń

faktycznych pozwalających na weryfikację zarzutu organu rentowego przyznania

wnioskodawczyni prawa do renty bez spełnienia warunku stażu ubezpieczeniowego

i „jego częstości”. Wobec niepoczynienia niezbędnych ustaleń brak jest możliwości

dokonania oceny zastosowania prawa materialnego. Ustalenia, do poczynienia

których Sąd odwoławczy się ograniczył, są również niewystarczające dla oceny

prawidłowości zastosowania art. 61 ustawy o emeryturach i rentach, czyli instytucji

przywrócenia prawa do renty, które ustało z powodu ustąpienia niezdolności do

pracy, w którym to pojęciu mieści się zarówno sytuacja, gdy w wyniku badania

8

lekarskiego ustalono brak tej niezdolności, skutkujący ustaniem prawa do

świadczenia, jak i ustanie prawa do renty okresowej z upływem okresu, na który ją

przyznano. Brak w istocie jakichkolwiek ustaleń w przedmiocie renty z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy, do której prawo dla wnioskodawczyni uprzednio

organ rentowy ustalił i które ustało, wedle twierdzeń tego organu, z dniem 31

grudnia 2010 r., koniecznych w kontekście przywrócenia prawa do świadczenia,

uniemożliwia weryfikację prawidłowości zarzutu naruszenia przepisów normujących

nabycie prawa do renty, postawionego przez organ rentowy w skardze kasacyjnej.

Zważyć bowiem należy, że w konsekwencji przyjęcia przez Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05, że w art. 57 ustawy o emeryturach i

rentach ustawodawca wyodrębnił dwa modele nabywania prawa do renty na

różnych warunkach, powstało zagadnienie, czy prawo do renty z tytułu całkowitej

niezdolności do pracy przyznanej na warunkach określonych w art. 57 ust. 2 ustawy

o emeryturach i rentach ustaje po odpadnięciu przesłanki całkowitej niezdolności do

pracy, czy ulega zmianie jedynie wysokość renty, gdy zachodzi zmiana stopnia

niezdolności do pracy z całkowitej na częściową. W uchwale podjętej przez Sąd

Najwyższy w składzie siedmiu sędziów w dniu 16 kwietnia 2009 r., II UZP 1/09

(OSNP 2009, nr 19-20, poz. 263) przyjęto, że prawo do renty z tytułu całkowitej

niezdolności do pracy nabyte na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach ustaje, gdy ustanie warunek całkowitej niezdolności do pracy (art. 101 pkt 1

tej ustawy). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wywiódł, że prawo do renty

z tytułu całkowitej niezdolności do pracy nabyte po ziszczeniu się warunków

określonych w art. 57 ust. 2 nie jest tożsame z prawem do renty z tytułu

niezdolności do pracy (całkowitej lub częściowej) nabytym wskutek spełnienia

wymagań przewidzianych w art. 57 ust. 1 ustawy, a jego istnienie uzależnione jest

od utrzymywania się warunku niezdolności do pracy w stopniu kwalifikowanym

(sięgającym niezdolności całkowitej). Dlatego kwestia ustania tego prawa powinna

być rozpatrywana odrębnie. Jednocześnie Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że

„przepis art. 61 ustawy nie znajduje zastosowania do renty nabytej na podstawie

art. 57 ust. 2 i następnie utraconej, gdyż prawo do tego świadczenia

ubezpieczonego posiadającego określony w tym przepisie okres składkowy i

nieskładkowy powstaje z dniem ponownego ziszczenia się warunku całkowitej

9

niezdolności do pracy, niezależnie od czasu jej powstania. Są to jedyne dwa

warunki, których spełnienie rodzi prawo do renty przewidzianej w tym przepisie”. W

takiej zaś sytuacji funkcja art. 61 ustawy, polegająca na zapobieganiu ustalaniu od

nowa prawa do renty określonej w art. 57 ust. 1, nie ma znaczenia.

Zarzut kasacyjny organu rentowego naruszenia przepisów normujących

nabycie prawa do renty w stanie faktycznym przyjętym jako podstawa faktyczna

rozstrzygnięcia w istocie nie mógł zostać poddany weryfikacji, skoro poczynione

przez Sąd odwoławczy ustalenia nie pozwalały na ocenę zastosowania tych

uregulowań, jak i przepisu art. 61 ustawy o emeryturach i rentach. Wobec

powyższego zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu a sprawa przekazaniu do

ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy przyjmuje bowiem w swoim orzecznictwie,

że o prawidłowym zastosowaniu prawa materialnego można mówić dopiero

wówczas, gdy ustalenia stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku

pozwalają na ocenę tego zastosowania. Tym samym brak stosownych ustaleń

uzasadnia zarzut skargi kasacyjnej naruszenia prawa materialnego przez

niewłaściwe jego zastosowanie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego

2013 r., III CSK 147/12, LEX nr 1314355 i powołane w uzasadnieniu tego wyroku

orzecznictwo).

Zdaniem Sądu Najwyższego, dopiero wyjaśnienie wszystkich okoliczności,

jakie mają znaczenie dla oceny prawa wnioskodawczyni do renty z tytułu

niezdolności do pracy po dniu 31 grudnia 2010 r., przy czym nie jest już wątpliwe,

że wnioskodawczyni od 1 stycznia 2011 r. jest częściowo okresowo niezdolna do

pracy, oraz poczynienie pełnych i stanowczych ustaleń związanych z podstawą

uprzednio przyznanej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy oraz ze stażem

ubezpieczeniowym umożliwi właściwą subsumcję przepisów prawa materialnego, z

których ubezpieczona wywodzi swoje roszczenia do dalszego świadczenia

rentowego i pozwoli na prawidłowe rozstrzygnięcie sporu.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 391 §

1 w związku z art. 39821

k.p.c.

10