IV CSK 119/13

Sygn. akt IV CSK 119/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa P. S.

przeciwko J. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 lipca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz

powoda kwotę 3 600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód P. S. dochodził od pozwanego J. M. - prezesa jednoosobowego

zarządu U. spółki z o.o. - zapłaty kwoty 263.628,71 zł z ustawowymi odsetkami: od

kwoty 241 981,77 zł od dnia 15 lipca 2003 r. do dnia zapłaty, od kwoty 10 639,80 zł

od dnia 30 września 2003 r. do dnia zapłaty, od kwoty 12 zł od dnia 3 grudnia 2003

r. do dnia zapłaty, od kwoty 4.995,14 zł od dnia 26 kwietnia 2008 r. do dnia zapłaty i

od kwoty 6.000 zł od dnia 26 kwietnia 2008 r. do dnia zapłaty oraz z kosztami

procesu, na podstawie art. 299 k.s.h., tytułem odszkodowania za zobowiązania

zarządzanej przez niego spółki, których egzekucja od tej spółki okazała się

bezskuteczna. Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy uwzględnił

roszczenia w znacznej części, zasądzając od pozwanego kwotę 241.981,77 zł z

ustawowymi odsetkami od 15 lipca 2003 r. do 7 kwietnia 2011 r. oraz kwotę

21.646,94 zł z ustawowymi odsetkami od 11 kwietnia 2011 r. do dnia zapłaty, a

ponadto koszty postępowania. W pozostałym zakresie powództwo zostało

oddalone. Sąd Apelacyjny, rozpatrujący sprawę na skutek apelacji obu stron,

wyrokiem z dnia 18 lipca 2012 r. zmienił orzeczenie Sądu Okręgowego w ten

sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda dalsze odsetki ustawowe od

kwoty 241.981,77 zł od dnia 11 kwietnia 2011 r. do dnia zapłaty i podwyższył sumę

przyznanych powodowi kosztów procesu. Sąd odwoławczy oddalił apelację powoda

w pozostałym zakresie, a apelację pozwanego w całości. Podstawą obydwu

rozstrzygnięć były ustalenia, według których powód zawarł umowę o wykonanie

usług reklamowych z M. S.A. Zabezpieczenie wierzytelności powoda z tej umowy

stanowiły weksle wystawione przez M. S.A., poręczone przez U. 8 spółkę z o.o. W

oparciu o nie powód uzyskał nakaz zapłaty z dnia 15 września 2003 r., zasądzający

na jego rzecz od obu spółek solidarnie kwotę 241.981,77 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 15 lipca 2003 r. do dnia zapłaty oraz kosztami procesu i wszczął

egzekucję przeciwko spółce U. W jej toku był zastępowany przez adwokatów.

Egzekucja kierowana była do różnych składników majątku spółki, powód podjął

także nieudaną próbę ubezskutecznienia czynności zbycia nieruchomości przez

3

dłużnika. W 2007 r. powód wniósł o dokonanie sprzedaży udziałów dłużnika w

spółkach F. i M. PL. Biegły, powołany do wyceny tych udziałów, nie był w stanie ich

oszacować z uwagi na brak informacji o majątku spółki M. PL. Dnia 5 marca 2008 r.

komornik podjął w formie pisemnej czynność wysłuchania wierzyciela przed

zawieszeniem lub umorzeniem postępowania. W piśmie poinformował, że

postępowanie zostanie umorzone, ponieważ wierzyciel nie wskazał mienia, z

którego może być prowadzona egzekucja lub wskazane mienie nie przedstawia

wartości handlowej, chyba że w terminie 7 dni od daty pisma otrzyma informację o

majątku dłużnika. Do pisma dołączona została opinia biegłego stwierdzająca

niemożność oznaczenia wartości udziałów dłużnika w M. PL. Pismo komornika

zostało doręczone pełnomocnikowi wierzyciela, a potwierdzenie doręczenia

komornik otrzymał 31 marca 2008 r. Postępowanie egzekucyjne zostało

ostatecznie umorzone postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2008 r. wobec

stwierdzenia bezskuteczności egzekucji. Sąd I instancji uznał, że powód dowiedział

się o bezskuteczności egzekucji po umorzeniu postępowania egzekucyjnego,

wobec czego z niniejszym powództwem wywiedzionym z art. 299 k.s.h. wystąpił w

dniu 8 kwietnia 2011 r. z zachowaniem 3-letniego terminu przewidzianego w art.

4421

§ 1 k.c. W rezultacie nie uwzględnił obrony pozwanego, który podniósł zarzut

przedawnienia. Ocenił, że jakkolwiek wiedzę o szkodzie wierzyciel może powziąć

już w momencie doręczenia mu pisma komornika o wysłuchaniu go przed

umorzeniem egzekucji, co w rozpatrywanej sprawie nastąpiło przed 31 marca 2008

r., jednak w okolicznościach rozpatrywanej sprawy czynność ta nie

zapoczątkowała biegu przedawnienia, ponieważ art. 4421

§ 1 k.c. wymaga

uzyskania przez poszkodowanego wiedzy o niewątpliwej bezskuteczności

egzekucji. Pismo komornika z 5 marca 2008 r. w powiązaniu z przebiegiem

egzekucji, nie pozwalało powodowi, zdaniem Sądu, ustalić w sposób niebudzący

wątpliwości, że egzekucja będzie bezskuteczna. Dopiero po otrzymaniu tego pisma

pełnomocnik powoda mógł się zapoznać z opinią biegłego w sprawie wyceny

udziałów dłużnika w M. PL, a stwierdzenie, czy istnieją możliwości zweryfikowania

opinii bądź odszukania innego majątku dłużnika wymagało czasu. Ponadto istniał

jeszcze inny wskazany przez powoda potencjalny majątek dłużnika (udziały w

spółce F.), z którego egzekucja nie była dotąd prowadzona, mimo wniosku. Sąd

4

zwrócił też uwagę, że z chwilą doręczenia z pismem komornika nie zapoznał się

powód, lecz jego pełnomocnik, co - analogicznie jak w wypadku skargi o

wznowienie postępowania - nie pozwala przyjąć na podstawie art. 91 pkt 1 k.p.c.,

że wiedzę taką posiadł mocodawca ze skutkami dla jego praw materialnych w

zakresie biegu terminu. Sąd pierwszej instancji przyjął ostatecznie, że powód

dowiedział się o bezskuteczności egzekucji dopiero po 25 kwietnia 2008 r.,

to znaczy po otrzymaniu przez jego pełnomocnika odpisu postanowienia

o umorzeniu egzekucji. Jednocześnie uznał, że powód udowodnił okoliczności

uzasadniające odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanego, jako członka

zarządu spółki U. - wykazał bowiem istnienie zobowiązania tej spółki

i bezskuteczność jego egzekucji. Za objętą odpowiedzialnością odszkodowawczą

pozwanego poczytał sumę należności głównej i niewyegzekwowanych odsetek za

okres zamykający się datą wniesienia pozwu, w którym utrwalona zostać musi

całkowita wysokość roszczenia odszkodowawczego, oraz koszty procesu

i postępowania egzekucyjnego przeciwko spółce U. z odsetkami od wezwania do

zapłaty. Rozpoznający apelacje obu stron Sąd II instancji uwzględnił jedynie

zgłoszony przez powoda zarzut naruszenia art. 299 § 1 k.s.h. oraz art. 359 § 1 i § 2

k.c. poprzez oddalenie powództwa w zakresie żądania zasądzenia odsetek

ustawowych za opóźnienie i zasądził dodatkowo odsetki od kwoty 241.981,77 zł

od dnia 11 kwietnia 2011 r.

W skardze kasacyjnej opartej na obydwu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c.

pozwany zarzucił uchybienie art. 231 k.p.c. polegające na jego niezastosowaniu

przy ustalaniu konsekwencji doręczenia pełnomocnikowi powoda pisma

o wysłuchaniu go przed umorzeniem postępowania, naruszenie prawa

materialnego łączył z niewłaściwym zastosowaniem art. 4421

§ 1 k.c. w zw. z art. 95

§ 2 k.c. i art. 86 k.p.c. przez przyjęcie, że otrzymanie przez pełnomocnika powoda

w postępowaniu egzekucyjnym pisma o wysłuchaniu go przed zawieszeniem lub

umorzeniem postępowania nie skutkowało uzyskaniem przez powoda wiedzy

o czynności egzekucyjnej z art. 827 k.p.c., a w konsekwencji o szkodzie, powodując

rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia z art. 4421

§ 1 k.c.

We wnioskach pozwany wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

5

Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej odrzucenie

ewentualnie oddalenie i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów

procesu według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek o odrzucenie skargi kasacyjnej powód uzasadnił złamaniem przez

skarżącego wynikającego z art. 3983

§ 3 k.p.c. zakazu formułowania zarzutów

kwestionujących ustalenia faktyczne i ocenę dowodów. Stanowisko powoda jest

jednak uzasadnione jedynie w odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 231 k.p.c.,

który wprowadza domniemanie faktyczne jako metodę ustalania przez sąd

podstawy faktycznej rozpoznawanej sprawy. Domniemanie pozwala w drodze

wnioskowania opartego na regułach wyznaczonych przez art. 233 § 1 k.p.c., przy

uwzględnieniu zasad doświadczenia, na podstawie faktów udowodnionych ustalić

inne fakty, niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. Artykuł 231 k.p.c. stanowi więc

przepis dookreślający zakres swobody sądu przy dokonywaniu oceny materiału

dowodowego i odtwarzaniu na jego podstawie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy. Tym samym należy do tej grupy przepisów, których naruszenie w świetle

art. 3983

§ 3 k.p.c. nie może stanowić podstawy skargi kasacyjnej.

Natomiast zarzut zgłoszony w ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego, mimo że także nawiązuje do kwestii wiedzy powoda o powstaniu po

jego stronie szkody spowodowanej brakiem możliwości wyegzekwowania

wierzytelności od jej dłużnika - spółki U., odnosi się do sfery prawnej - subsumcji

ustalonych faktów. Różnica polega na tym, że formułując zarzut naruszenia art. 231

k.p.c. pozwany domagał się ustalenia na podstawie zebranego materiału

dowodowego faktu uzyskania przez powoda wiedzy o bezskuteczności egzekucji,

natomiast zarzucając niewłaściwe zastosowanie art. 4421

§ 1 k.c. w zw. z art. 95 §

2 k.c. i art. 86 k.p.c. powód argumentuje, że wystąpiły prawne podstawy przypisania

powodowi, który był w postępowaniu egzekucyjnym reprezentowany przez

fachowego pełnomocnika, wiedzy o czynnościach podejmowanych w tym

postępowaniu analogicznej z wiedzą jego pełnomocnika. Tak sformułowany zarzut

nie jest wyłączony przez art. 3983

§ 3 k.p.c.

6

Instytucja pełnomocnictwa procesowego została integralnie uregulowana

w art. 86 i nast. k.p.c. Ocena konsekwencji udzielenia pełnomocnictwa

procesowego w kształcie określonym w art. 91 k.p.c. nie wymaga więc

odwoływania się do przepisów o pełnomocnictwie prawa materialnego, co wynika

a contrario z treści art. 92 k.p.c. Istotą pełnomocnictwa procesowego jest

bezpośrednie zastępstwo strony w wykonywaniu czynności procesowych, oparte na

założeniu, że czynności procesowe pełnomocnika wywołują natychmiast skutek

prawny dla mocodawcy. Jest to szczególnie widoczne w orzecznictwie dotyczącym

oceny braku zawinienia w nieterminowym dokonaniu czynności procesowych

przez stronę reprezentowana przez pełnomocnika. Ugruntowany jest pogląd,

że zawinienie pełnomocnika traktować należy jak zawinienie samej strony (por. np.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 marca 2000 r., IV CKN 841/00, nie

publ., z dnia 23 lipca 2002 r., II CZ 72/02, nie publ. i z dnia 3 grudnia 2003 r., I CZ

139/03, nie publ., czy z dnia 30 maja 2007 r., II CSK 167/07, nie publ.).

Do czynności procesowych należą także doręczenia, uregulowane w dziale

I tytułu VI k.p.c. (art. 131 i nast.), przy czym zasadą wynikająca z art. 133 § 3 k.p.c.

jest doręczanie pism pełnomocnikowi strony, a nie samej stronie. Zasada ta ma

odpowiednie zastosowanie w postępowaniu egzekucyjnym na podstawie art. 13 § 2

k.p.c. Doręczenie dokonane do rąk prawidłowo ustanowionego pełnomocnika jest

prawnie określoną metodą doręczenia dla strony reprezentowanej przez niego ze

skutkiem wynikającym z bezpośredniego charakteru zastępstwa.

Przyjąć więc należy, że pismo komornika z 5 marca 2008 r., doręczone

pełnomocnikowi powoda przed 31 marca 2008 r., w tym samym terminie dotarło do

powoda. Budowanie konstrukcji oddzielających skuteczność procesową doręczenia

pełnomocnikowi od skutku w postaci rzeczywistego uzyskania przez

reprezentowaną stronę informacji o treści doręczonej pełnomocnikowi przesyłki

wprowadzałoby element dowolności i nieuzasadnionej sprzeczności wewnętrznej,

skoro jednocześnie należałoby przyjąć, że strona wiedziała o podjętej czynności

w postępowaniu egzekucyjnym i nie wiedziała o niej.

W rozpatrywanej sprawie problem daty doręczenia pisma z 5 marca 2008 r.

nie ma jednak pierwszoplanowego znaczenia, ponieważ jego treść nie przesądzała,

7

jak słusznie przyjęły obydwa Sądy, że egzekucja okaże się bezskuteczna. Pismo

komornika zawierało zawiadomienie o zamiarze umorzenia egzekucji, jednak wraz

z nim doręczona została opinia biegłego, który wyjaśniał przyczyny dla których nie

zdołał oszacować udziałów spółki M. PL. Komornik nie zajął w piśmie stanowiska

co do możliwości prowadzenia egzekucji z udziałów dłużnika w spółce F., o co

wnosił wcześniej powód, zatem nie była wykluczona możliwość podjęcia przez

niego dalszych czynności egzekucyjnych. W tych okolicznościach z faktu

otrzymania przez powoda pisma z 5 marca 2008 r. nie można wywieść wniosku o

rozpoczęciu biegu trzyletniego terminu przedawnienia. Pewność, że egzekucja

okazała się bezskuteczna uzasadniało dopiero umorzenie postępowania

egzekucyjnego, którego powód nie zakwestionował. Ponieważ o umorzeniu

postępowania powód (jego pełnomocnik) dowiedział się 25 kwietnia 2008 r.,

przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że powództwo zgłoszone 8 kwietnia 2011 r. nie

przekroczyło 3-letniego terminu wyznaczonego w art. 4421

§ 1 k.c. nie stanowiło

błędnego zastosowania tego przepisu. W konsekwencji skarga kasacyjna podlegała

oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 98 § 1 i 3 k.p.c., a ich wysokość - z postanowień § 2

ust. 1 i 2, § 6 pkt. 7 i § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu (tekst. jedn.: Dz. U. z 2013 r., Nr 461).

jw