IV CSK 120/13

Sygn. akt IV CSK 120/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego

w W.

przeciwko D.K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego

w B. z dnia 28 marca 2012 r. i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w B., pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 28 marca 2012 r. oddalił powództwo

Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w W. skierowane przeciwko

D. K. o zapłatę kwoty 75.679,49 zł z tytułu zwrotu wypłaconego przez Fundusz

świadczenia. Wskazaną przez powoda podstawą prawną roszczenia był art. 110

ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2002 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli

Komunikacyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 392, powoływana dalej jako

„u.u.o.”). Pozwany w dniu 13 kwietnia 2003 r. spowodował wypadek drogowy, w

którego następstwie śmierć ponieśli dwaj pasażerowie kierowanego przez niego

samochodu, natomiast dwaj inni odnieśli obrażenia ciała. Uszkodzony został też

motocykl, z którym zderzył się pojazd kierowany przez pozwanego. Sąd karny

prawomocnie skazał pozwanego uznając, że jego czyn stanowił przestępstwo.

Pozwany nie zawarł umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy

pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów,

w związku z czym zadośćuczynienia i odszkodowania za krzywdy i szkody

spowodowane wypadkiem wypłacił powodowy Ubezpieczeniowy Fundusz

Gwarancyjny w okresie od stycznia 2004 r. do lutego 2007 r. Zwrotu spełnionych

świadczeń i poniesionych kosztów Fundusz dochodził od pozwanego jako sprawcy

szkody i osoby zobowiązanej do zawarcia umowy ubezpieczenia. Sąd ocenił, że

roszczenie powoda znajduje podstawę w art. 110 ust. 1 powołanej ustawy, jednak

nie może zostać uwzględnione z uwagi na uzasadniony zarzut przedawnienia

podniesiony przez pozwanego. Dokonując wykładni art. 110 ust. 4 u.u.o., Sąd

przyjął, że stanowi on przepis szczególny w rozumieniu art. 118 k.c., wprowadzając

trzyletni termin przedawnienia roszczeń Funduszu z tytułu zwrotu wypłaconych

świadczeń. Bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym Fundusz spełnił

świadczenie. Tym samym, zdaniem Sądu, straciło aktualność orzecznictwo oparte

na przepisach obowiązujących przed dniem 1 tycznia 2004 r., nie regulujących

kwestii przedawnienia. Fundusz dokonał wypłat w okresie od stycznia 2004 r. do

lutego 2007 r., kiedy obowiązywały już przepisy ustawy z dnia 22 maja 2002 r. Jego

roszczenia przedawniły się więc przed wniesieniem pozwu, co miało miejsce w dniu

12 maja 2011 r.

3

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 9 października 2012 r. oddalił apelację

powoda od orzeczenia Sądu Okręgowego, podzielając przyjętą przez ten Sąd

interpretację art. 110 ust. 4 u.u.o. Poszerzył przy tym argumentację wskazując, że

poprzednio roszczenie zwrotne Funduszu oparte było na podstawie z art. 518 § 1

pkt 1 k.c., wobec czego zastosowanie znajdowały terminy liczone według zasad

przewidzianych dla poszkodowanego, którego roszczenie Fundusz nabywał do

wysokości dokonanej spłaty. Termin przedawnienia nie mógł wówczas być liczony

od dnia naprawienia szkody przez Fundusz. W aktualnie obowiązującym stanie

prawnym w ustawie kompleksowo regulującej całość zagadnień dotyczących

ubezpieczeń obowiązkowych oraz działalności Ubezpieczeniowego Funduszu

Gwarancyjnego określony został 3-letni, szczególny termin przedawnienia.

Zamieszczone w art. 110 ust. 4 u.u.o. odwołanie do zasad przedawnienia

określonych w kodeksie cywilnym rozumieć należy, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

jako odniesienie do przepisów precyzujących inne zagadnienia niż termin

przedawnienia, takich jak wstrzymania, zawieszenia czy przerwy jego biegu.

Sąd wskazał dodatkowo, że uwzględnienie stanowiska powoda, według którego

termin przedawnienia roszczenia zwrotnego Funduszu w wypadku, gdy szkoda

wynikła z przestępstwa, wyznaczany był jednocześnie przez przepis art. 4421

§ 2

k.c. i art. 110 ust. 4 u.u.o., prowadziłoby do sytuacji, w której roszczenie zwrotne

Funduszu do sprawcy szkody mogłoby przedawniać się w terminie nawet ponad-

dwudziestoletnim.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie z art. 3983

§ 1 k.p.c.

powód zarzucił błędną wykładnię art. 110 ust. 4 u.u.o. w zw. z art. 4421

§ 2 k.c.

oraz niewłaściwe zastosowanie art. 110 ust. 4 u.u.o. Wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji oraz pozostawienie temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego, ewentualnie wnioskował o uchylenie wyroku

i zasądzenie na rzecz powoda od pozwanego kwoty żądanej pozwem oraz kosztów

postępowania za obie instancje oraz za postępowanie przed Sądem Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

O kierunku rozstrzygnięcia niniejszej sprawy decyduje wykładnia art. 110

ust. 4 u.u.o. Mimo, że spowodowany przez pozwanego wypadek, w wyniku którego

powstały naprawione przez powoda krzywdy i szkody, miał miejsce przed wejściem

w życie ustawy z dnia 22 maja 2002 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli

Komunikacyjnych, rozpatrywane roszczenie, wywodzone z treści art. 110 ust. 1

ustawy podlega ocenie według tej ustawy, co wynika z postanowień jej art. 159

ust. 2 w zw. z ust. 1, nakazujących stosować odpowiednio do postępowań

dotyczących roszczeń Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego zasadę,

że według przepisów dotychczasowych toczą się postępowania dotyczące

roszczeń odszkodowawczych wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia

w życie ustawy. Postępowanie Funduszu przeciwko sprawcy szkody (będącemu

jednocześnie osobą, która nie dopełniła obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia

obowiązkowego) o zwrot spełnionego przez Fundusz świadczenia i poniesionych

kosztów zostało wszczęte już w okresie obowiązywania nowej ustawy, toczy się

więc według jej przepisów. Jedynie w wypadku roszczeń z tytułu opłat

za niespełnienie obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego

przepisy nowej ustawy mają zastosowanie wyłącznie do zdarzeń zaistniałych po

dniu wejścia ustawy w życie.

Powodowy Fundusz zarzuca, że interpretacja art. 110 ust. 4 u.u.o.

przeprowadzona przez Sądy obydwu instancji jest sprzeczna z podstawową

metodą wykładni polegającą na rozważeniu w pierwszej kolejności językowego

znaczenia przepisu i stosowaniu bardziej zaawansowanych sposobów odtwarzania

normy prawnej dopiero wtedy, kiedy wykładnia językowa nie doprowadzi do

zadowalającego rezultatu. Nie jest to stanowisko w pełni prawidłowe, ponieważ

w rzeczywistości proces tłumaczenia przepisów prawnych przebiega jednocześnie

na poziomie różnych metod, a więc nie tylko przy uwzględnieniu znaczenia

przepisu badanego na poziomie językowym, ale także przez poddanie go ocenie

w strukturze systemowej i skontrolowanie jego funkcjonalności. Ustalenie

znaczenia językowego wypowiedzi normatywnej jest konieczne, ponieważ wykładni

dokonywać należy przyjmując jako założenie, że ustawodawca wysłowił

z poszanowaniem reguł języka to, co było jego zamierzeniem, formułując przy tym

5

przepis w taki sposób, że żadne z użytych słów nie jest zbędne i każde powinno

zostać uwzględnione jako nośnik istotnej treści. Tymczasem Sądy obydwu instancji

nie dokonały kompleksowej analizy art. 110 ust. 4 u.u.o. Sąd Okręgowy ograniczył

się do sformułowania wniosku, natomiast Sąd Apelacyjny poświęcił uwagę

tylko znaczeniu pierwszej części przepisu, wskazując, że zawarte w nim odesłanie

do zasad przedawnienia określonych w kodeksie cywilnym odnosi się do

zdarzeń wpływających na bieg przedawnienia (wstrzymanie, przerwa, zawieszenie

itp.), natomiast nie upoważnia do włączania do treści normy terminu przedawnienia

roszczeń poszkodowanych jako terminu, który obowiązuje także powoda,

gdy występuje przeciwko sprawcy wypadku z roszczeniem określonym w art. 110

ust. 1 u.u.o.

W całości art. 110 ust. 4 u.u.o. składa się z jednego zdania o brzmieniu:

„Roszczenia Funduszu wynikające z ust. 1 ulegają przedawnieniu na zasadach

określonych w Kodeksie cywilnym, nie wcześniej jednak niż z upływem 3 lat od dnia

spełnienia przez Fundusz świadczenia.” Roszczenia wynikające z ust. 1 to

roszczenia Funduszu przeciwko sprawcy szkody i osobie, która nie dopełniła

obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego o zwrot spełnionego

przez Fundusz Świadczenia i poniesionych kosztów. Przedawniają się one „na

zasadach określonych w kodeksie cywilnym” jednak z zastrzeżeniem, że nie może

to nastąpić wcześniej niż z upływem 3 lat od dnia spełnienia przez Fundusz

świadczenia. Przyjęta konstrukcja zdania złożonego, w którym zdanie podrzędne

precyzuje okoliczności związane z długością terminu powoduje, że sformułowanie

„nie wcześniej jednak niż z upływem 3 lat od dnia spełnienia przez Fundusz

świadczenia” odczytać należy jako dookreślenie terminu. Prowadzi to do wniosku,

że zdanie nadrzędne również dotyczy terminu, a więc ustawowe stwierdzenie,

iż roszczenia Funduszu ulegają przedawnieniu na zasadach określonych

w kodeksie cywilnym odnosi się nie tylko do innych postanowień kształtujących

instytucję przedawnienia, jak uznał Sąd Najwyższy, lecz przede wszystkim do

długości terminu przedawnienia. Ostatecznie więc art. 110 ust. 4 u.u.o. w warstwie

językowej wyraża nakaz stosowania do przewidzianych w ust. 1 roszczeń

Funduszu reguł, jakie przewidziane są dla tych roszczeń w kodeksie cywilnym.

Roszczenia, których dotyczy art. 110 ust. 4 u.u.o., dotyczą realizacji przez sprawcę

6

szkody i osobę, która pozbawiła poszkodowanego możliwości uzyskania świadczeń

z obligatoryjnej umowy ubezpieczenia, obowiązku zwrotu świadczenia spełnionego

na rzecz poszkodowanego przez Fundusz. Określenie w art. 110 ust. 1 u.u.o.

obowiązku sprawcy i osoby, która zaniechała zawarcia umowy ubezpieczenia

obowiązkowego jako zwrotu świadczenia nie tworzy materialnoprawnej podstawy

roszczenia Funduszu. Nadal - identycznie jak pod rządami art. 55 ust. 3 ustawy

z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej - jest to roszczenie

wynikające z przejęcia wierzytelności zaspokojonego wierzyciela, co szczegółowo

omówione zostało w uchwale w składzie siedmiu Sądu Najwyższego z dnia

19 października 1995 r., III CZP 98/95 (OSNC 1995/12/169), która w tym zakresie

nadal zachowuje aktualność. Jest to więc roszczenie odszkodowawcze

wywodzące się z odpowiedzialności deliktowej sprawcy, przedawniające się

w terminie przewidzianym w art. 4421

k.c. Jeżeli sprawca spowodował szkodę

popełniając przestępstwo, termin przedawnienia wyznacza art. 4421

§ 4 k.c.

Ponieważ jednak może się zdarzyć, a w praktyce nierzadko się zdarza, że

poszkodowany wystąpi o wypłatę świadczenia przez Fundusz w terminie, który - ze

względu na konieczność prowadzenia postępowania wyjaśniającego –

powodowałby, że roszczenie mogłoby się przedawnić zanim zostałoby przejęte -

celowe było wprowadzenie dodatkowego, niezależnego terminu zapewniającego

możliwość skutecznego ściągnięcia spełnionego za sprawcę świadczenia także

w wypadkach przedłużającego się postępowania tzw. likwidacyjnego. Rozwiązanie

takie wprowadza zastrzeżenie, że roszczenie Funduszu nie może się jednak

przedawnić wcześniej niż z upływem 3 lat od dnia wypłaty przez Fundusz

świadczenia poszkodowanym. Niewątpliwie konsekwencją takiego rozumienia

przepisu będzie wydłużenie okresu, w którym Fundusz może dochodzić od sprawcy

zwrotu sum wypłaconych poszkodowanym, jednak trudno znaleźć aksjologiczne

wady interpretacji przepisu zwiększającej szansę odzyskania od sprawcy szkody

wynikłej z przestępstwa, sum odszkodowań i zadośćuczynień, które świadczył

za niego poszkodowanym Fundusz. Przeciwnie, niewłaściwa byłaby wykładnia

premiująca go przez skrócenie terminu przedawnienia tych roszczeń. Rozwiązanie,

wprowadzające dodatkowy, buforowy termin zapewniający rzeczywistą możliwość

dochodzenia roszczeń, nie jest jednostkowe. Identyczną formułę zawiera art. 4421

7

§ 3 i 4 k.c. W konsekwencji zgodzić się należy z powodem, że prawidłowa

wykładnia art. 110 ust. 4 u.u.o., uwzględniająca brzmienie i cele tego przepisu

uzasadnia jego odmienną interpretację, niż dokonana przez Sądy obydwu instancji.

Ponieważ przyczyną oddalenia powództwa była błędna wykładnia art. 110 ust. 4

u.u.o. w zw. z art. 4421

k.c., a w jej konsekwencji niewłaściwe zastosowanie

art. 110 ust. 4 u.u.o., prowadzące do uznania roszczenia za przedawnione,

należało uchylić wyroki Sądów obu instancji i przekazać sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Orzeczenie o kosztach postępowania

kasacyjnego uzasadnia art. 39821

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c.

jw