V CSK 531/12

Sygn. akt V CSK 531/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Bogumiła Ustjanicz

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa C. Spółki z o.o. Spółki Komandytowo-Akcyjnej

w K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 lipca 2012 r.

I. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację pozwanego;

II. zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 25.800 zł ( słownie: dwadzieścia pięć tysięcy osiemset

złotych ) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego i

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powodowa Spółka komandytowo-akcyjna dochodzi od pozwanego Skarbu

Państwa zapłaty tytułem zwrotu zatrzymanego przez pozwanego wadium. Sąd I

instancji uwzględnił powództwo uznając, że nie zachodziły podstawy do

zatrzymania przez pozwanego wadium. Ustalił, że złożony przez powódkę,

w wyniku wezwania pozwanego, dokument z Krajowego Rejestru Karnego (dalej

„KRK”) z datą wystawienia 20 grudnia 2010 r. nie potwierdza na dzień składania

ofert, tj. na 7 grudnia 2010 r., istnienia przesłanki uzasadniającej wykluczenie

powódki z przetargu. Nadto Sąd ten uznał, że chociaż sama informacja z KRK

według stanu na dzień 20 grudnia 2010 r. nie świadczyła o braku przeszkody

według stanu na dzień 7 grudnia 2010 r., to jednak w zestawieniu z odpisami

dokumentów z KRS była podstawa do przyjęcia, że powódka spełniała warunki do

uczestniczenia w przetargu, także według stanu na dzień składania ofert. Sąd ten

ustalił, że komplementariusz powodowej spółki będący spółką z o.o. został

utworzony w 2010 r., a więc nie mógł być karany w okresie 10-ciu lat liczonych

wstecz od dnia 7 grudnia 2010 r., uwzględniając 10-letni okres zatarcia orzeczenia

stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony pod

groźbą kary. W ocenie tego Sądu fakt spełniania warunków udziału w przetargu na

dzień 7 grudnia 2010 r. był jednoznaczny, bo wynikał również z dokumentu KRK

stwierdzającego stan na dzień 20 grudnia 2010 r.

Apelację pozwanego uwzględnił Sąd Apelacyjny, który wyrokiem

reformatoryjnym z dnia 12 lipca 2012 r. powództwo oddalił i orzekł o kosztach

procesu za obie instancje.

Sąd odwoławczy ocenił jako prawidłowe ustalenia faktyczne poczynione

przez Sąd I instancji, stwierdzając zarazem, że stan faktyczny sprawy był między

stronami bezsporny, natomiast nie podzielił oceny prawnej Sądu I instancji.

W ocenie Sądu drugiej instancji, pozwany prawidłowo wezwał powódkę do

uzupełnienia braków oferty przez złożenie informacji z KRK aktualnej najpóźniej na

dzień upływu terminu składania ofert, tj. na dzień 7 grudnia 2010 r. Za bezsporne

uznał Sąd drugiej instancji, że powódka nie uzupełniła żądanej informacji z KRK

zgodnie z wymogami wezwania pozwanej, co skutkowało wystąpieniem przesłanki

3

uzasadniającej zatrzymanie wadium na podstawie art. 46 ust. 4a p.z.p. Sąd

Apelacyjny uznał, że prawidłowa interpretacja tego przepisu pozwala na

zatrzymanie wadium nie tylko w razie nieuzupełnienia braków w dokumentacji

ofertowej, ale także w sytuacji, gdy uzupełnienie braków nastąpiło ale niezgodnie

z wezwaniem zamawiającego, skoro żądanie uzupełnienia dokumentacji ma na

celu wykazanie przez wykonawcę spełniania wszystkich warunków do udziału

w przetargu. Sąd ten uznał, że powódki nie usprawiedliwia okoliczność, iż po

otrzymaniu wezwania strony pozwanej w dniu 17 grudnia 2010 r. nie mogła

formalnie uczynić zadość temu wezwaniu, skoro niezłożenie żądanego dokumentu

z KRK było wynikiem jej zawinionego działania już przy składaniu oferty.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu I instancji, że zachowanie

pozwanego, kwestionujące prawidłowość przedłożonego przez powódkę

dokumentu z KRK, było zbyt formalistyczne i nieuzasadnione.

Powódka zaskarżyła w całości wyrok Sądu Apelacyjnego opierając skargę

kasacyjną na zarzutach mieszczących się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

Skarżąca zarzuciła naruszenie następujących przepisów prawa materialnego:

- art. 24 ust. 1 pkt 7 i 9, art. 25 ust. 1, art. 26 ust. 3 oraz art. 46 ust. 4a ustawy

z dnia 29 stycznia 2004 r.- Prawo zamówień publicznych (Dz.U.2013, poz. 907

ze zm.), zwanej dalej „p.z.p.”;

- art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym (Dz. U.

Nr 50, poz. 580 ze zm.), zwanej dalej „ustawą o KRK”;

- art. 43 ustawy z dnia 28 października 2002 r. odpowiedzialności podmiotów

zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661, ze

zm.);

- art. 12 w zw. z art. 169 k.s.h., oraz

- art. 20 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U.

Nr 121, poz. 769 ze zm.) przez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że

złożenie przez powódkę informacji z KRK z datą 20 grudnia 2010 r.

nie potwierdzało stanu także na ostatni dzień składania ofert (tj. na 7 grudnia

2010 r.), a mianowicie spełniania warunku udziału w przetargu polegającego na

niekaralności jej komplementariusza za przestępstwo popełnione w związku

z postępowaniem m.in. o udzielenie zamówienia publicznego.

4

Skarżąca zarzuca błędne uznanie przez Sąd odwoławczy, że zatrzymanie

przez pozwanego wadium było prawidłowe na mocy art. 46 ust. 4a p.z.p. wobec

niezłożenia przez powódkę dokumentu wymaganego przez pozwanego w sytuacji,

gdy komplementariusz powódki został wpisany do Rejestru Przedsiębiorców dnia

21 czerwca 2010 r. Uwzględniając zatem 10-letni okres przewidziany ustawą dla

zatarcia orzeczenia stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego nie

istniała prawna ani faktyczna możliwość aby ewentualny wpis ujawniony w KRK

został z niego wykreślony między 7 a 20 grudnia 2010 r., wywodzi strona skarżąca.

Zdaniem powódki, informacja z KRK z datą wystawienia 20 grudnia 2010 r.

także potwierdzała brak podstaw do wykluczenia jej z przetargu według stanu na

ostatni dzień terminu składania ofert, tj. na 7 grudnia 2010 r.

Skarżąca wniosła o wydanie wyroku reformatoryjnego uwzględniającego jej

żądania, a ewentualnie domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Strona pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o oddalenie tej

skargi w całości i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, akcentując okoliczność, że powódka

przyznała, iż przyczyna niezłożenia informacji z KRK nie później niż w dniu

7 grudnia 2010 r. leżała po stronie powódki (błąd pracownika).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona wobec trafności zarzutów

naruszenia przepisów art. 46 ust. 4a), art. 26 ust. 3 i art. 25 ust. 1 p.z.p., których

oceny Sąd Najwyższy dokonał z uwzględnieniem stanu faktycznego przyjętego

za podstawę rozstrzygnięcia przez Sąd odwoławczy. Okolicznością bezsporną jest,

że strona powodowa w wykonaniu wezwania strony pozwanej do przedłożenia

aktualnej informacji z KRK w zakresie określonym w art. 24 ust. 1 pkt 7 i 9 p.z.p.

i z datą na dzień terminu składania ofert, tj. 7 grudnia 2010 r., złożyła

zaświadczenie z KRK ze stosowną informacją, ale wystawione z datą 20 grudnia

2010 r.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego takiego zachowania powódki nie

można potraktować jako uzasadniającego z mocy art. 46 ust. 4a) p.z.p.

zatrzymanie wadium przez zamawiającego pozwanego. Zważyć bowiem należy, że

5

zastosowanie tego przepisu uzasadnione jest tylko wówczas, gdy wykonawca nie

zadośćuczyni takiemu tylko wezwaniu zamawiającego, które zmierzało do złożenia

dokumentów, o których mowa w art. 25 ust. 1 p.z.p. Taki sam wymóg dotyczący

prawidłowości samego wezwania wykonawcy wynika także z art. 26 ust. 3 p.z.p., w

którym również wyraźnie odwołano się do dokumentów, o których mowa w art. 25

ust. 1 p.z.p. Uchybienie zatem przez wykonawcę spełnieniu wezwania ale tylko

odpowiadającego ustawowym wymogom skutkuje negatywną dla niego

konsekwencją w postaci zatrzymania wadium przez zamawiającego. Z ostatnio

wymienionego przepisu art. 25 ust. 1 p.z.p. jednoznacznie natomiast wynika, że

zamawiający może żądać od wykonawców wyłącznie oświadczeń lub dokumentów

niezbędnych do przeprowadzenia postępowania, w tym także potwierdzających

spełnianie przez wykonawcę warunków udziału w postępowaniu określonych m.in.

w art. 24 ust. 1 pkt 7 i 9 p.z.p. Ustawowy kształt uprawnienia do żądania wyłącznie

dokumentów niezbędnych do przeprowadzenia postępowania, do którego

ustawodawca odwołuje się także w art. 46 ust. 4a) p.z.p., nakazuje dokonanie

ścisłej wykładni tego przepisu, ponieważ zasadą wynikającą z art. 46 ust. 1 p.z.p.

jest obowiązek zamawiającego dokonania zwrotu wadium, a uprawnienie

zamawiającego do zatrzymania wadium (art. 46 ust. 4a) p.z.p.) stanowi jedynie

wyjątek od tej zasady. Innymi słowy, przesłanką powstania wyjątkowego

uprawnienia zamawiającego do zatrzymania wadium na podstawie art. 46 ust. 4a)

p.z.p., byłoby istnienie podstaw do przyjęcia, że w okolicznościach konkretnej

sprawy wezwanie wykonawcy w dniu 17 grudnia 2010 r. do przedłożenia aktualnej

informacji z KRK i to z datą 7 grudnia 2010 r. było żądaniem wyłącznie

niezbędnego dokumentu do stwierdzania okoliczności określonych w art. 24 ust. 1

pkt 7 i 9 p.z.p.

Takich cech wezwaniu skierowanemu do powódki przez pozwanego

w okolicznościach tej sprawy przypisać jednak nie sposób. Zważyć bowiem należy,

że zaaprobowanym przez Sąd Apelacyjny ustaleniem faktycznym jest m.in. i to, że

komplementariusz powódki, będący sp. z o.o., został utworzony w 2010 r. Już ta

okoliczność wykluczała możliwość jego prawomocnego skazania w okresie od

utworzenia do dnia 7 grudnia 2010 r. zważywszy zarazem na treść informacji

udzielonej przez KRK w dniu 20 grudnia 2010 r. o niefigurowaniu w kartotece, przy

6

równoczesnym obowiązywaniu 10-letniego terminu zatarcia z mocy prawa

orzeczenia stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego za czyn

zabroniony pod groźbą kary, przewidzianego w art. 43 ustawy z dnia

28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny

zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze zm.). Ewentualne więc

prawomocne skazanie komplementariusza powódki, po jego powstaniu w 2010 r.,

musiałoby znajdować odzwierciedlenie w KRK i to zarówno na dzień 7 grudnia

2010 r., jak i na dzień 20 grudnia 2010 r., zważywszy na 10-letni termin zatarcia

z mocy prawa orzeczenia stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego.

Tym samym zaświadczenie z KRK z dnia 20 grudnia 2010 r. z informacją

o niefigurowaniu komplementariusza powódki w kartotece podmiotów zbiorowych

KRK oznacza, że również na dzień składania ofert, tj. 7 grudnia 2010 r. podmiot ten

w kartotece nie figurował, skoro z zaaprobowanych przez Sąd Apelacyjny ustaleń

wynika, że powstał on w 2010 r.

Podkreślenia wymaga, że ustawowy kształt określonego w art. 25 ust. 1

p.z.p., żądania przez zamawiającego od wykonawcy złożenia wyłącznie

dokumentów niezbędnych służy ochronie wykonawcy. Celem działania

zamawiającego podejmowanego na podstawie art. 26 ust. 3 p.z.p. nie może więc

być tworzenie warunków do późniejszego zatrzymania przez zamawiającego

wadium na podstawie art. 46 ust. 4a) p.z.p. W judykaturze zgodnie przyjmuje się,

że przepis ten, o bezwzględnie obowiązującym charakterze, zapobiegać ma

możliwości dokonywania zmów przetargowych przez wykonawców i taki jest jego

podstawowy cel. Zważywszy ponadto, że uprawnienie zamawiającego do

zatrzymania wadium ma charakter restrykcyjny, bo w założeniu sankcyjny i

dyscyplinujący wykonawców, przeto art. 46 ust. 4a) p.z.p. także z tej przyczyny

wymaga ścisłej interpretacji i oceny wystąpienia określonych w nim przesłanek,

dokonywanej z koniecznym uwzględnieniem zarówno konkretnych okoliczności

danej sprawy (zob. wyrok SN: z dnia 7 lipca 2011 r., II CSK 675/10, niepubl. I z dnia

22 listopada 2012 r., II CSK 448/12, niepubl.), jak i celu wprowadzenia tego

przepisu do systemu prawnego.

7

Obowiązek zatrzymania wadium powstaje więc tylko w razie zawinionego przez

wykonawcę nieuzupełnienia dokumentów do czego został on zasadnie wezwany przez

zamawiającego na podstawie art. 26 ust. 3 p.z.p.

Obowiązek zatrzymania wadium przez zamawiającego nie powstaje więc wówczas,

gdy niewykonanie przez wykonawcę w ścisły sposób wezwania było spowodowane

okolicznością na którą wykonawca nie miał i nie mógł mieć wpływu, ponieważ po dacie

otrzymania wezwania nie mógł przedłożyć dokumentu z KRK wystawionego przed tą datą.

Należy więc podzielić wyrażony w najnowszej judykaturze pogląd, że nie każde

uchybienie wykonawcy w realizacji wezwania, o którym mowa w art. 26 ust. 3 p.z.p.,

uzasadnia zastosowanie art. 46 ust. 4a) p.z.p. i zatrzymanie wadium, ponieważ ocenie w

kontekście zawinienia wykonawcy muszą podlegać wszystkie okoliczności niewykonania w

sposób ścisły wezwania o uzupełnienie m.in. dokumentów i wpływu tego uchybienia na

przebieg postępowania przetargowego (wyrok SN z dnia 10 maja 2013 r., I CSK 422/12,

niepubl.).

Złożenie więc przez powódkę, w wyniku realizacji wezwania pozwanego, dokumentu

z KRK z późniejszą datą wystawienia, aniżeli wymagana w wezwaniu, nie uzasadniało

zatrzymania przez pozwanego wadium, ponieważ pomimo tego uchybienia przedłożony

dokument potwierdzał spełnienie warunków udziału powódki w postępowaniu o udzielenie

zamówienia publicznego, a pozwany zamawiający nie dokonał oceny tego dokumentu przy

zastosowaniu kryteriów wartościujących i z uwzględnieniem okoliczności faktycznych

konkretnej sprawy (por. wyrok SN z dnia 7 listopada 2012 r., IV CSK 121/12, niepubl.).

Wykładnia celowościowa art. 26 ust. 3 p.z.p. musi więc prowadzić do wniosku, że

późniejsza informacja z KRK, potwierdzająca stan faktyczny na dzień jej udzielenia,

poświadcza również ten stan na dzień wcześniejszy będący ostatnim dniem terminu

składania ofert, ponieważ w okolicznościach rozpoznawanej sprawy zmiana tego stanu w

tym przedziale czasowym byłaby niemożliwa, uwzględniając czas utworzenia podmiotu

zbiorowego i przewidziany ustawą 10- letni okres zatarcia z mocy prawa ewentualnego

orzeczenia stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego.

Z kolei celem normy art. 25 ust. 1 p.z.p. jest ograniczenie żądań

zmawiającego wyłączenie do zakresu niezbędnego dla prawidłowego

przeprowadzenia postępowania, a zatem obowiązkiem sądu w razie powstania

8

sporu jest przeprowadzenie oceny, czy wezwanie zamawiającego nie przekracza

granic wyznaczonych przez ustawodawcę wprost w art. 25 ust. 1 p.z.p.,

a pośrednio także w art. 26 ust. 3 i w art. 46 ust. 4a) p.z.p. Sankcja zatrzymania

wadium nie może więc być stosowana w sytuacji przedłożenia przez wykonawcę

dokumentu niespełniającego w pełni wszystkich wymogów określonych

w wezwaniu zamawiającego, jeżeli jest to jednak usprawiedliwione obiektywnymi

okolicznościami i nie ma zarazem wpływu na przebieg postępowania

przetargowego. Wykładnia art. 46 ust. 4a) w zw. z art. 26 ust. 3 p.z.p. nie może

bowiem sprowadzać się do przyjęcia, że każde uchybienie wykonawcy w ścisłej

realizacji wezwania zamawiającego skutkuje powstaniem obowiązku zatrzymania

wadium, będącym przecież wyjątkiem od zasady zwrotu wadium wszystkim

wykonawcom. Zamawiający nie może nadużywać swojego prawa czyniąc z praktyki

zatrzymania wadium wykonawców niejako swoje dodatkowe źródło dochodu,

wbrew woli ustawodawcy wynikającej z przepisów p.z.p. zasadnie objętych

w skardze kasacyjnej zarzutem ich naruszenia.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł w sentencji na podstawie art.

39816

k.p.c.

O kosztach postępowania apelacyjnego i kasacyjnego orzeczono na

podstawie art. 98 § 1 i art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 7, § 12 ust. 1 pkt 2

i ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz. U. 2013 r., poz. 490).