II CSK 69/13

Sygn. akt II CSK 69/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa M. P.

przeciwko Operatorowi Gazociągów Przesyłowych Gaz - System

Spółce Akcyjnej w W. i Polskiemu Górnictwu Naftowemu

i Gazownictwu Spółce Akcyjnej w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa

Spółki Akcyjnej w W.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 czerwca 2012 r.

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza na rzecz powoda od pozwanej Polskiego

Górnictwa Naftowego i Gazownictwa Spółki Akcyjnej w W. kwotę

2 700,- (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelacje pozwanych od

wyroku Sądu Okręgowego w P. uwzględniającego powództwo o zasądzenie kwoty

100.000 zł z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości

powoda za okres od 1 stycznia 1998 r. do 20 marca 2006 r.

Sądy obu instancji ustaliły, że przez nieruchomość powoda przebiega

gazociąg wysokiego ciśnienia o średnicy 350 mm i długości 132 m, wybudowany

w 1990 r. Nieruchomość ta przeznaczona była na cele rolnicze a zgodnie

z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego zatwierdzonym uchwałą

Gminy z dnia 30 marca 1998 r. pod tereny działalności gospodarczej.

Powód wykorzystywał ją pod uprawę zboża ale z uwagi na strefę ochronną nie

mógł sadzić drzew i krzewów. W dniu 3 stycznia 2002 r. złożył w urzędzie Gminy

wniosek o ustalenie warunków zabudowy i zagospodarowania terenu, bowiem

zamierzał zbudować hurtownię sprzętu medycznego. W odpowiedzi na pisma

Urzędu Gminy, Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A. w W. w pismach z

dnia 13 lutego 2002 r. i 14 marca 2002 r. wskazała, że odległość podstawowa od

gazociągu wysokiego ciśnienia do tego typu obiektów wynosi 50 m, a w piśmie z

dnia 15 listopada 2004 r. stwierdziła możliwość lokalizacji projektowanego budynku

w nieprzekraczalnej odległości 15 m od gazociągu. Powód ostatecznie uzyskał

decyzję o lokalizacji, ale zrezygnował z inwestycji. Strefa ochronna, czyli strefa, w

której jest zakazane sytuowanie obiektów i urządzeń budowlanych, wzdłuż

gazociągu o długości 132 m przy przyjęciu jej szerokości na 15 m stanowi obszar o

powierzchni 3454 m2

, a przy przyjęciu 50 m obszar o powierzchni 5660 m2

.

Ustalono także, iż prawomocnym wyrokiem z dnia 5 października 2009 r. Sąd

Rejonowy w P. w sprawie …795/08 uznał co do zasady odpowiedzialność obu

pozwanych, zasądzając z tytułu bezumownego korzystania przez nich z

nieruchomości powoda w okresie od 1 stycznia 1996 r. do 31 grudnia 1997 r. kwotę

3.266,92 zł.

Sąd pierwszej instancji uznał, że PGNiG SA w W. był posiadaczem w złej

wierze do dnia 7 lipca 2005 r. i w tym okresie Operator Gazociągów Przesyłowych

3

Gaz - system S.A. w W. jako nabywca części przedsiębiorstwa (art. 554

k.c.) jest

odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem

przedsiębiorstwa, natomiast w okresie późniejszym odpowiada samodzielnie jako

posiadacz w złej wierze na podstawie umowy leasingu operacyjnego. Wskazując

jako podstawę prawną rozstrzygnięcia art. 225 k.c. i 352 § 1 i 2 k.c. stwierdził, że

posiadanie służebności polega na korzystaniu z cudzej nieruchomości w taki

sposób, w jaki czyni to mający służebność, a więc władztwo przedsiębiorstwa

eksploatującego gazociąg odpowiada faktycznemu władztwu wynikającemu z

prawa służebności. Odnosząc się do zakresu korzystania przez pozwanych z

nieruchomości powoda powołał przepisy rozporządzenia Ministra Przemysłu z dnia

24 czerwca 1989 r. w sprawach warunków technicznych, jakim powinny

odpowiadać sieci gazowe (Dz. U. z 1989 r., nr 45, poz. 243), ustalające minimalną

odległość podstawową gazociągów ułożonych w ziemi o parametrach

przedmiotowego gazociągu na 50 m od obrysów obiektów terenowych oraz

stwierdził, że przepisy te nie mają jedynego znaczenia dla ustalenia rzeczywistego

zakresu korzystania, istotny jest bowiem faktyczny sposób korzystania z gruntu

przez powoda i ograniczeń faktycznych w tym korzystaniu. Ustalił, że gazociąg nie

ograniczał prawa własności powoda w uprawie działki poprzez zasiewy zbożem,

natomiast ograniczenie w okresie od 1 stycznia 2002 r. do 31 grudnia 2004 r.

upatrywał w braku możliwości czynienia inwestycji na obszarze objętym odległością

podstawową 50 m z uwagi na stanowisko PGNiG S.A. w tym okresie co do

wielkości strefy ochronnej. Ustalenie strefy przez pozwanych na 50 m ograniczało

prawo powoda – nie mógł korzystać w takim zakresie, w jakim by korzystał gdyby

gazociągu nie było. W konsekwencji uznał, że w okresie od 1 stycznia 1998 r. do 30

kwietnia 1998 r. prawo własności powoda nie było ograniczone, bo korzystał z

gruntu zgodnie z przeznaczeniem rolniczym. Natomiast w okresie od 1 kwietnia

1998 r. do 20 marca 2006 r. było ono częściowo ograniczone, nie mógł czynić

bowiem inwestycji, ale użytkował działkę na cele rolnicze - w tym okresie

wynagrodzenie powinno zatem wynosić połowę wynagrodzenia należnego przy

zastosowaniu stawki czynszu dzierżawnego. Przyjął, że pozwany PGNiG S.A.

korzystał z gruntu powoda o powierzchni 3454 m2

w okresie od stycznia 1998 r. do

31 grudnia 2001 r. i od 1 stycznia 2004 r. do 7 lipca 2005 r., a w okresie od 1

4

stycznia 2002 r. do 31 grudnia 2004 r. z powierzchni 5660 m2

, zaś pozwany OGP

Gaz - System SA w okresie od 8 lipca 2005 r. do 20 marca 2006 r. z gruntu o

powierzchni 3454 m2

.

Sąd Apelacyjny podzielił w pełni ocenę prawną roszczenia dokonaną przez

Sąd Okręgowy. Stwierdził, że fakt rolniczego użytkowania nieruchomości przez

powoda nie stanowi podstawy do przyjęcia, że pozwany OPG Gaz - System

korzystał jedynie z pasa gruntu o szerokości 8 m, do przedmiotowego gazociągu

nie mają bowiem zastosowania powołane przez pozwanego przepisy

rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 30 lipca 2001 r. w sprawie warunków

technicznych jakim powinny odpowiadać sieci gazowe (Dz. U. 2001, nr 97, poz.

1055), a przywołanego przez Sąd pierwszej instancji rozporządzenia z dnia

24 czerwca 1989 r., przewidujące dla jego parametrów minimalną odległość od

obrysów budynku 50 m. Sąd drugiej instancji uznał wynagrodzenie ustalone przez

Sąd Okręgowy na połowę stawki czynszu dzierżawnego za proporcjonalne do

stopnia ingerencji w prawo własności i ograniczeń w korzystaniu z nieruchomości.

Odmówił nadto zasadności zarzutom naruszenia art. 140 k.c. oraz art. 2, 10 i 87

Konstytucji RP wskazując, że Sąd Okręgowy miał obowiązek wzięcia pod uwagę

wynikających z przepisów prawa administracyjnego ograniczeń, jakie dla

właściciela stwarza fakt usytuowania gazociągu i które nie mogą być pomijane przy

ustalaniu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości w zakresie

odpowiadającym służebności.

W skardze kasacyjnej pozwana PGNiG S.A. w W. wniosła o uchylenie w

całości zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 9 lutego

2012 r., i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Zarzuciła naruszenie prawa materialnego tj. art. 224 § 2 w zw. z art. 225 i 352 § 2

k.c. poprzez ich błędną wykładnię i błędne zastosowanie polegające na przyjęciu,

że wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy przez posiadacza służebności gruntowej

odpowiadającej treścią służebności przesyłu przysługuje właścicielowi

nieruchomości obciążonej na skutek przebiegającego przez nieruchomość

gazociągu wysokiego ciśnienia w obszarze tzw. strefy ochronnej, podczas gdy

przedsiębiorca nie korzysta z nieruchomości w tym obszarze i wynagrodzenie

5

należy potraktować jako odszkodowanie z tytułu pogorszenia rzeczy w związku z

ograniczeniem w zabudowie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na obecnym etapie postępowania pozwany nie kwestionuje legitymacji

biernej, charakteru posiadania - w złej wierze, jak również nie została skargą

kasacyjną zakwestionowana odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa.

Problem sprowadza się do rozstrzygnięcia zakresu posiadania

przedsiębiorcy przesyłowego w złej wierze korzystającego bez tytułu prawnego

z nieruchomości w zakresie urządzeń gazowych, a zwłaszcza, czy ustanowiona

przepisami stosownych rozporządzeń strefa ochronna powodująca ograniczenie

w zabudowie może być zaliczona do jego zakresu posiadania, czy też, jak wywodzi

skarżący, ograniczenie to powinno być zakwalifikowane jako pogorszenie rzeczy,

a w konsekwencji właścicielowi nieruchomości, przez którą przebiega gazociąg

służy roszczenie o odszkodowanie z tego tytułu.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem doktryny i judykatury podstawę prawną

roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie przez posiadacza służebności w złej

wierze z nieruchomości stanowią odpowiednio stosowane z mocy art. 230 k.c.

przepisy art. 224 i 225 k.c. Faktyczne władztwo podmiotów eksploatujących

różnego typu urządzenia przesyłowe odpowiada władztwu wynikającemu

ze służebności gruntowej - art. 352 § 1 k.c. – posiadaczem służebności jest osoba,

która korzysta z cudzej rzeczy w zakresie odpowiadającym służebności. Wyłączną

przesłanką roszczenia o wynagrodzenie jest posiadanie cudzej rzeczy.

Ograniczenie prawa własności wskutek wykonywania służebności usprawiedliwia

co do zasady żądanie wynagrodzenia, przy czym wynagrodzenie to nie jest

uzależnione od wystąpienia szkody. Dopiero przy ustalaniu wynagrodzenia mają

znaczenie okoliczności związane z zakresem posiadania i stopniem ograniczenia

właściciela w wykonywaniu przez niego prawa własności. Posiadanie samoistne

służebności różni się od posiadania określonego w art. 336 k.c., nie musi bowiem

pozbawiać właściciela wszystkich elementów faktycznego władztwa nad rzeczą, ale

może polegać na takim korzystaniu z nieruchomości przez posiadacza, które

narusza prawo własności w inny sposób, aniżeli w sposób pozbawiający właściciela

6

tego władztwa (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., III CK 685/04

i z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 444/09, nie publ.). Na ogół wykonywanie

służebności polega na prowadzeniu przez daną nieruchomość urządzenia

przesyłowego oraz dokonywaniu modernizacji, remontów itp., przy czym czynności

tego mogą być wykonywane z różną częstotliwością, w tym mogą być okresy,

w których nie są wykonywane. Problem dotyczy natomiast tego, czy do zakresu

posiadania należy zaliczyć powierzchnię zajętą wyłącznie pod urządzenie

przesyłowe i obszar niezbędny do wejścia na grunt i wykonania prac remontowych

lub konserwatorskich, czy również strefę ochronną ustanowioną przepisami

stosownych rozporządzeń, a mającą na celu zapewnienie bezpieczeństwa.

Ma rację skarżący, że ustalenie obszaru strefy następuje w drodze administracyjnej

i przepisy rozporządzeń ustalają zakres ograniczenia prawa własności. Niemniej

jednak przepisy te aktualizują się w odniesieniu do konkretnej nieruchomości

w momencie wybudowania urządzenia przesyłowego w wyniku zajęcia gruntu przez

inny podmiot, niż właściciel. W wypadku prawnego działania przedsiębiorcy

przesyłowego właściciel gruntu uzyskuje stosowną rekompensatę za ograniczenie

prawa własności bądź w formie umowy, bądź orzeczenia sądowego o ustanowieniu

służebności. W wypadku bezumownego korzystania z nieruchomości takiej

rekompensaty nie uzyskuje. Posiadanie przedsiębiorstwa w zakresie służebności

odpowiadającej treścią służebności przesyłu obejmuje obszar faktycznego

wykonywania posiadania, co nierozerwalnie wiąże się z zakresem ograniczenia

właściciela w wykonywaniu jego praw. Przepisy kolejnych rozporządzeń, w tym

również obowiązującego w okresie objętym pozwem rozporządzenia z dnia

24 czerwca 1989 r., określają warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać sieci

gazowe. Są one adresowane przede wszystkim do przedsiębiorcy przesyłowego,

który w celu wybudowania i użytkowania sieci przesyłowej musi spełnić warunki

techniczne, w tym również w zakresie strefy ochronnej w celu bezpieczeństwa

gazociągu. Przepisy te wiążą także organy administracji oraz właściciela

nieruchomości, który w strefie ochronnej nie może wykonywać prawa własności

poprzez jej zabudowę. Z tego uregulowania nie wynika jednak, że wyłączenie

wykonywania części uprawnień właścicielskich następuje bez ekwiwalentu

pieniężnego. Skoro zatem ustanowienie strefy ochronnej jest konsekwencją

7

wybudowania gazociągu będącego własnością przedsiębiorstwa przesyłowego,

to służebność odpowiadająca treści służebności przesyłu musi obejmować także

tę strefę, a zatem posiadanie nieruchomości w zakresie takiej służebności również

ją obejmuje. Z prawem posadowienia danego typu urządzenia przesyłowego łączy

się również określenie jego przebiegu, a wynagrodzenie obejmuje powierzchnię,

która zapewnia funkcjonowanie tego urządzenia zgodnie z obowiązującym prawem.

Mieć należy na uwadze, że urządzenie przesyłowe w postaci gazociągu jest

urządzeniem trwałym i ograniczenie prawa własności związane z jego

posadowieniem również ma charakter trwały. Przedsiębiorstwo przesyłowe nie

regulując sytuacji prawnej w zakresie posiadania takiego urządzenia, nie może

ciężarem ograniczenia wywołanego przepisami dotyczącymi warunków

technicznych, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe, obciążać właściciela

nieruchomości. Kwestia zmiany wielkości strefy ochronnej (obecnie kontrolowanej)

w okresie późniejszym, niż objęty pozwem, pozostaje bez znaczenia. Określenie

uprawnień przedsiębiorcy przesyłowego (§ 9 ust. 1 rozp. z 2001 r.) potwierdza,

że strefa ta jest określona z uwagi na bezpieczeństwo gazociągu, a kontrolowanie

tego bezpieczeństwa leży w gestii tego przedsiębiorstwa. Mimo braku takiego

rozwiązania we wcześniejszych rozporządzeniach, faktycznie takie same czynności

wykonywało przedsiębiorstwo również wtedy, o czym zresztą świadczy

korespondencja z Urzędem Gminy w 2002 r. Istnienie strefy ochronnej jako

elementu ograniczenia prawa własności nieruchomości nie budziło zresztą do tej

pory wątpliwości w orzecznictwie, bowiem tak była kwalifikowana - i jako element

służebności i posiadania w zakresie służebności (uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 8 września 2011 r., III CZP 43/11, OSNC 2012, nr 2, poz.18, z dnia

17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05, OSNIC 2006, nr 4 poz. 64).

Nie ma również podstaw, by w niniejszej sprawie ograniczenie w postaci

wyłączenia w pewnym okresie prawa zabudowy traktować jako pogorszenie rzeczy,

które powinno znaleźć rekompensatę poprzez roszczenie o odszkodowanie z tego

tytułu. Wyłączenie prawa zabudowy zostało w podstawie faktycznej roszczenia

wskazane jako element ograniczenia w wykonywaniu prawa własności. Powód nie

twierdził, że poniósł szkodę ze względu na obniżenie wartości nieruchomości,

a tylko w takim wypadku można konstruować roszczenia z tytułu pogorszenia

8

rzeczy, które jak zresztą zauważył skarżący, nie przysługuje właścicielowi

nieruchomości wobec nieuprawnionego posiadacza służebności w świetle

powołanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego, III CZP 43/11.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.,

o kosztach rozstrzygając zgodnie z art. 98 i 108 § 1 k.p.c. oraz § 6 pkt 6 w zw.

z 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t.j.: Dz. U.

z 2013 r., poz. 461).