IV CSK 121/13

Sygn. akt IV CSK 121/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Iwona Koper

w sprawie z powództwa R. S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej

w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 15 listopada 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powoda od wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego powództwo R. S.

przeciwko Skarbowi Państwa- Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej w W. o

zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych w postaci zdrowia, poszanowania

życia osobistego i godności w wyniku odbywania kary pozbawienia wolności w

przeludnionych celach, okresowo bez możliwości korzystania z łóżka,

przeprowadzenia badania lekarskiego na korytarzu w obecności współwięźniów i

personelu, naruszania nietykalności cielesnej powoda i narażania go na utratę

zdrowia.

Sądy ustaliły, że powód od 1993 r. do chwili obecnej odbywa karę

pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w C. W okresie od 30 marca 2009 r. do

27 sierpnia 2009 r. przebywał w celach, w których powierzchnia na jednego

osadzonego wynosiła 2,55 m. kw. W tym czasie obowiązywały zarządzenia

Dyrektora Zakładu Karnego w C. Nr 5/2009 z dnia 27 stycznia 2009 r. i Nr 31/2009

z dnia 5 czerwca 2009 r., dotyczące umieszczenia osadzonych w warunkach, w

których powierzchnia mieszkalna wynosi mniej niż 3 m. kw. na jednego

osadzonego. O zarządzeniach tych był poinformowany Wydział Penitencjarny Sądu

Okręgowego w L.

Cele, w których przebywał powód były wyposażone zgodnie z wymaganiami

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie

warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych,

miały wydzielone kąciki sanitarne. Powód miał zapewnioną możliwość udziału

w zajęciach kulturalno-oświatowych oraz opiekę medyczną.

W dniu 8 września 2011 r. wizyty lekarskie odbywały się na korytarzu

Zakładu Karnego w obecności innych osób. Powód zgłosił lekarce swoje

dolegliwości, nie chciał się jednak rozebrać w celu badania, otrzymał leki.

W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał roszczenie powoda

za nieuzasadnione. Stwierdził, że powód nie udowodnił, iż w wyniku naruszenia

3

jego dóbr osobistych doznał uszczerbku na zdrowiu. W ocenie Sądu fakt, że w dniu

8 września 2011 r. podczas wizyty lekarskiej był badany na korytarzu, nie może

uzasadniać roszczenia w tym zakresie, skoro powód otrzymał leki, a proces

leczenia zakończył się pomyślnie.

Odnosząc się do faktu przebywania w celach, w których powierzchnia na

jednego osadzonego była mniejsza od dopuszczalnej, Sąd Okręgowy uznał, że nie

rodzi to po stronie powoda roszczenia o zadośćuczynienie, gdyż to działanie

pozwanego nie było bezprawne skoro odbywało się na podstawie stosownych

zarządzeń dyrektora zakładu karnego, wydanych na podstawie art. 248 § 1 k.k.w.

Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację powoda, oddalił zawarte w niej wnioski

dowodowe jako spóźnione w świetle art. 381 k.p.c. Podzielił ustalenia faktyczne

i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Stwierdził, że roszczenie nie zostało

udowodnione, jak również brak podstaw do przypisania bezprawności działaniu

strony pozwanej w zakresie umieszczenia powoda w przeludnionych celach,

skoro odbywało się to na podstawie zarządzeń dyrektora zakładu karnego,

o czym informowany był sędzia penitencjarny. Stwierdził również, że nie

w każdym przypadku osadzenia więźnia w celi o powierzchni mniejszej od

wymaganej zachodzą podstawy do przyznania zadośćuczynienia pieniężnego.

Uznał, że w rozpoznawanej sprawie brak podstaw do zasądzenia takiego

zadośćuczynienia skoro wszystkie inne warunki odbywania kary nie naruszały dóbr

osobistych powoda.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, powód w ramach

zarzutów procesowych wskazał na naruszenie art. 239 w zw. z art. 155 § 1 w zw.

z art. 261 § 1 i 2 k.p.c. oraz art. 271 § 1 i art. 276 § 1 k.p.c. przez nie pouczenie

powoda o możliwości przedstawienia na piśmie pytań do świadków oraz nie

pouczenie przez Sąd świadka G. P. o braku podstaw do odmowy składania zeznań;

art. 3 i art. 233 § 2 k.p.c. przez brak reakcji Sądu na niewykonanie przez stronę

pozwaną zarządzenia Sądu zobowiązującego do wskazania osób przebywających

w celach razem z powodem, co uniemożliwiło mu złożenie dalszych wniosków

dowodowych; art. 5, art. 212 § 1 i 2 i art. 232 k.p.c. przez nieudzielenie powodowi

pouczeń co do inicjatywy dowodowej, naruszenie zasady równości stron przez nie

4

zakreślenie stronie pozwanej terminu do zgłaszania wniosków dowodowych i

jednoczesne zakreślenie powodowi nierealnego terminu na złożenie takich

wniosków; art. 5, art. 212 § 1 i 2, art. 117 § 1 i 5 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

przez nieudzielenie niezbędnych pouczeń co do możliwości złożenia ponownego

wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, którego udział był w sprawie

niezbędny z uwagi na nieporadność powoda; art. 378 § 1 w zw. z art. 379 pkt 5

k.p.c. przez oddalenie apelacji i nie uwzględnienie z urzędu nieważności

postępowania z powodu pozbawienia powoda możności obrony swych prawa; art.

378 § 1 k.p.c. przez nie odniesienie się do zarzutu apelacyjnego opartego na

poglądzie wyrażonym przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z

dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11, oraz art. 99 w zw. z § 2 i § 11 pkt 25

oraz § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, przez

zasądzenie od powoda na rzecz pełnomocnika strony pozwanej kosztów

postępowania apelacyjnego w wysokości przekraczającej 45-krotnie stawkę

minimalną.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie art.

23, art. 24 k.c. w zw. z art. 4 § 1 k.k.w., art. 110 § 2 k.k.w. i art. 3 Konwencji

o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (dalej: KOPCzPW) oraz art.

448 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że mimo nie zapewnienia

powodowi zagwarantowanej powierzchni celi i naruszenia jego dobra osobistego

w postaci godności i prawa do intymności, powód nie doznał krzywdy; art. 248 § 1

k.k.w. przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że utrzymywanie się przez

dłuższy czas sytuacji osadzenia skazanych w celach o powierzchni mniejszej

od dopuszczalnej, jest „szczególnie uzasadnionym wypadkiem” w rozumieniu tego

przepisu oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 6 ust. 1 KOPCzPW, w zw. § 307

Regulaminu urzędowania sądów powszechnych przez niedoprowadzenie powoda

na rozprawę apelacyjną, mimo złożenia przez niego stosowanego wniosku

w tym przedmiocie i potrzeby wysłuchania powoda, co doprowadziło do naruszenia

prawa powoda do rzetelnego procesu.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, najszerzej

przedstawionym w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 18 października 2011 r.

III CZP 25/11 (OSNC 2012/2/15), umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi

o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m.kw. może stanowić

wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Z uwagi na

to, że według standardów rekomendowanych przez Radę Europy, powierzchnia

przypadająca jednemu więźniowi w zakładzie karnym powinna być nie mniejsza niż

4 m.kw, trzeba uznać, że oznaczenie w art. 110 k.k.w. obowiązującej w Polsce

normy na poziomie 3 m.kw. jest równoznaczne z ustawieniem standardu na

najniższym możliwym poziomie i jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku

z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/07 (OTK-A 2008/4/62), przy naruszeniu tego

standardu nie można mówić o humanitarnym traktowaniu skazanego, a tym samym

dochodzi do naruszenia art. 40 i art. 41 ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 KOPCzPW.

W okresie objętym pozwem obowiązywał art. 248 § 1 k.k.w., który

dopuszczał możliwość osadzenia skazanego w celi o powierzchni mniejszej od

przewidzianej w nim normy, jeżeli zachodził szczególnie uzasadniony wypadek

i dyrektor zakładu karnego wydał w tym przedmiocie stosowne zarządzenie.

We wskazanym wyżej wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność tego

przepisu z Konstytucją przede wszystkim z uwagi na brak określenia kryteriów

pozwalających na uznanie, że zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek oraz nie

określenie czasokresu, w jakim można skazanego umieścić w mniejszej celi i brak

wskazania, o ile powierzchnia ta może być mniejsza od przewidzianej normy.

Z dniem 6 grudnia 2009 r. przepis art. 248 § 1 k.k.w. utracił moc a jego regulację

zastąpił art. 110 k.k.w.

W okresie obowiązywania art. 248 § 1 k.k.w. w orzecznictwie Sądu

Najwyższego dotyczącym naruszenia dóbr osobistych skazanego przez osadzenie

go w celi o powierzchni mniejszej niż dopuszczalna przyjmowano, że przepis

ten musi być wykładany ściśle, a nawet restrykcyjnie. To na stronie pozwanej -

zgodnie z zasadami art. 23 k.c. - spoczywał ciężar udowodnienia, że ograniczenie

powierzchni celi, przyjęte w wydanym przez dyrektora zakładu karnego na

6

podstawie art. 248 § 1 k.k.w. zarządzeniu, nastąpiło z konkretnej przyczyny

o charakterze nadzwyczajnym i na krótki czas, a więc udowodnienie zaistnienia

sytuacji tymczasowej o wyjątkowym charakterze, wyłączającej bezprawność

naruszenia dóbr osobistych. Na sądzie zaś spoczywał obowiązek wnikliwej oceny,

przy zastosowaniu kryteriów konstytucyjnej ochrony godności i praw osób

odbywających karę pozbawienia wolności oraz art. 6 KOPCzPW, czy rzeczywiście

zachodziły podstawy do wydania zarządzenia dopuszczającego ograniczenie

powierzchni celi przypadającej na jednego skazanego poniżej normy (porównaj

między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/06,

OSNC 2008/1/13, z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/09 i wskazaną wyżej

uchwałę z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11).

W tej sytuacji należy uznać za uzasadnione kasacyjne zarzutu oparte na

pierwszej podstawie, gdyż Sądy obu instancji nie podjęły w żadnym zakresie oceny

zasadności wydania przez Dyrektora Zakładu Karnego zarządzeń z dnia

27 stycznia 2009 r. i z dnia 5 czerwca 2009 r. W szczególności poza oceną Sądów

znalazło się to, czy wskazane zostały w zarządzeniach i czy rzeczywiście wystąpiły

w tym okresie szczególne i wyjątkowe okoliczności, uzasadniające ograniczenie

powierzchni przypadającej na jednego osadzonego do wielkości poniżej

przewidzianej normy oraz czy okres, na który przewidziano to ograniczenie był

uzasadniony. W konsekwencji Sądy nie dokonały oceny, czy zaistniały przesłanki

art. 248 § 1 k.k.w. do wydania przedmiotowych zarządzeń, a więc czy wystąpiła

szczególna, wyjątkowa sytuacja uzasadniająca ograniczenie normy

powierzchniowej celi na okres wskazany w zarządzeniach wydawanych na kolejne

okresy półroczne. Bez takiej zaś oceny nie było podstaw do uznania, że nastąpiło

uchylenie bezprawności działania uzasadniające oddalenie powództwa.

Naruszenie art. 448 k.c. nastąpiło również przez nie rozważenie i nie

wskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku konkretnych okoliczności,

które uzasadniają ocenę Sądu Apelacyjnego, że nawet przy przyjęciu,

iż ograniczenie powierzchni celi naruszało dobra osobiste powoda i było bezprawne,

nie ma podstaw do przyznania mu zadośćuczynienia przewidzianego w art. 448 k.c.

Ogólnikowe stwierdzenie, że ponieważ „zabezpieczone zostały wszelkie inne

warunki odbywania przez powoda kary w warunkach nienaruszających jego dóbr

7

osobistych”, jest niewystarczające. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku

z dnia 7 lutego 2005 r. SK 49/03 (OTK-A 2005/2/13), użyte w art. 448 k.c.

sformułowanie „sąd może” przyznać zadośćuczynienie pieniężne za doznaną

krzywdę nie oznacza fakultatywności przyznania zadośćuczynienia a jedynie to,

że jeżeli sąd stwierdzi, iż krzywda została wyrządzona przez naruszenie dobra

osobistego, to powinien określić jej rozmiar i skutki, ustalić, czy możliwe jest jej

naprawienie w drodze niepieniężnej oraz czy zachodzi potrzeba jej naprawienia

w drodze zadośćuczynienia pieniężnego, a w takim wypadku obowiązany jest

określić kwotę, która jest w tym zakresie odpowiednia (porównaj też wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2013 r. III CSK 232/12, niepubl.). Ocena, czy

naruszenie dobra osobistego uzasadnia zasądzenie zadośćuczynienia na

podstawie art. 448 k.c. wymaga zaś rozważenia wszystkich okoliczności

dotyczących warunków odbywania przez pokrzywdzonego kary pozbawienia

wolności, w tym także długotrwałości odbywania kary w przeludnionych celach,

uciążliwości z tym związanych, poczucia krzywdy i jego stopnia oraz innych

okoliczności, które mogą zwiększać lub osłabiać poczucie krzywdy (porównaj

między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2011 r. V CSK

113/11 i z dnia 14 czerwca 2012 r. I CSK 489/11, niepubl.). Wszystko to pozostało

poza oceną Sądu Apelacyjnego, podobnie jak zarzut powoda naruszenia jego dóbr

osobistych w wyniku przeprowadzenia w dniu 8 września 2011 r. badań lekarskich

na korytarzu zakładu karnego, który to zarzut Sąd pierwszej instancji błędnie ocenił

w ramach badania kwestii doznania przez powoda uszczerbku na zdrowiu, a nie

zarzucanego naruszenia jego godności i prawa do intymności. Z tych wszystkich

względów kasacyjny zarzut naruszenia art. 448 k.c. należy uznać za uzasadniony.

Uzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c., choć nie

w sposób przedstawiony przez skarżącego, a w wyniku nie rozpoznania przez Sąd

Apelacyjny procesowych zarzutów apelacji, ani wszystkich wniosków w niej

zawartych.

W apelacji, sporządzonej przez powoda osobiście, zgłosił on szereg

zarzutów procesowych, choć nie powołał się na naruszenie określonych przepisów

prawa procesowego, co jest zrozumiałe, skoro nie jest prawnikiem. Zarzucił

bezpodstawną odmowę ustanowienia pełnomocnika z urzędu, niedoprowadzenie

8

go na przesłuchanie świadków, mimo że odbyło się ono w sądzie w miejscowości,

w której przebywał w zakładzie karnym, brak pouczenia i obciążenie go

obowiązkiem udowodnienia okoliczności dotyczących bezprawności działania

pozwanego, których udowodnienie obciąża stronę pozwaną. Zgłosił też wniosek

o doprowadzenie go na rozprawę apelacyjną. Wszystkie te zarzuty i wnioski

pozostały poza oceną Sądu Apelacyjnego, co stanowi naruszenie art. 378 § 1 k.p.c.

uniemożliwiające oceną prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Rację ma również skarżący, że Sąd Apelacyjny pominął także inne

uchybienia procesowe, do których doszło w postępowaniu przez Sądem pierwszej

instancji, w tym naruszenie wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów

postępowania: art. 5 i art. 212 § 1, art. 261 §1 i 2 k.p.c., art. 271 § 1 i art. 276 § 1

k.p.c., przez nie pouczenie powoda o jego prawach i obowiązkach procesowych,

między innymi dotyczących wniosków dowodowych i treści art. 162 k.p. oraz

o możliwości przedstawienia na piśmie pytań do świadków w sytuacji gdy nie został

on doprowadzony na rozprawę, na której świadkowie byli przesłuchiwani, a także

brak reakcji Sądu na bezpodstawną odmowę złożenia zeznań przez świadka G. P.

Zasadnie także skarżący zarzuca naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 233

§ 2 k.p.c. przez brak oceny, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia przez

stronę pozwaną dowodów i nie wykonanie przez nią zobowiązania sądu do

wskazania nazwisk osób, z którymi powód przebywał w przeludnionych celach. W

sytuacji, gdy strona pozwana działała przez zawodowego pełnomocnika: radcę

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, zaś powód, wobec odmowy ustanowienia

pełnomocnika z urzędu, występował osobiście, naruszenie powyższych przepisów

skutkujące opisanymi uchybieniami, choć nie doprowadziło do pozbawienia powoda

możności obrony swoich praw i nieważności postępowania na podstawie art. 379

pkt 5 k.p.c., jak zarzuca skarżący, to jednak doprowadziło do naruszenia zasady

równości stron i ich prawa do rzetelnego procesu sądowego (porównaj wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 2 grudnia 2011 r., III CSK 136/11, niepubl.), a ostatecznie

także do niewyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy, co uniemożliwiało prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego.

Na koniec należy stwierdzić, że zasadnie także skarżący zarzucił naruszenie

wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów dotyczących kosztów procesu

9

i stawek za udzielenie pomocy prawnej. Zgodnie bowiem z § 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 lutego 2012 r. zmieniającego rozporządzenie

w sprawie opłat adwokackich i opłat dla radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

(Dz. U. z 2012 r., poz. 150 oraz Dz. U. z 2002 r., Nr 163, poz. 1348 i 1349, ze zm.),

w sprawie - do określenia wysokości stawek wynagrodzenia należnego

pełnomocnikowi strony pozwanej - miał zastosowanie § 11 pkt 25 rozporządzenia,

przewidujący stawkę 120 zł. Sąd Apelacyjny zasądzając od powoda na rzecz strony

pozwanej kwotę 5 400 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego,

nie uzasadnił z jakich powodów tak znacznie przekroczył stawkę minimalną

przewidzianą w tym przepisie.

Biorąc wszystkie te okoliczności pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art.

39815

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).