V CSK 500/12

Sygn. akt V CSK 500/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R. R.

przeciwko R. S.

o nakazanie lub zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 czerwca 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę

do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2012 r. Sąd Okręgowy w L. oddalił powództwo

R. R. skierowane przeciwko R. S. o zobowiązanie do przeniesienia własności

nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym położonej w K. Tym samym

wyrokiem Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 390.000

złotych jako zwrot bezpodstawnego wzbogacenia.

Według ustaleń Sądu Okręgowego strony zawarły 6 lipca 2007 r. umowę

sprzedaży, na której podstawie pozwany R. S. nabył własność przedmiotowej

nieruchomości za kwotę 390.000 złotych. Z uzgodnionej ceny kupujący zobowiązał

się zapłacić 380.000 złotych z udzielonego kredytu bankowego. Jako

zabezpieczenie spłaty kredytu został ustanowiona hipoteka umowna na

przedmiotowej nieruchomości. Dnia 20 maja 2009 r. kupujący z powodu wady

budynku odstąpił od umowy. Na tym tle toczyło się między stronami postępowanie

sądowe zakończone wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2011 r., którym została

zasądzona od R. R. na rzecz R. S. kwota 390.000 złotych jako zwrot świadczenia

(ceny), wobec skutecznego odstąpienia od umowy sprzedaży. Niezwłocznie po

uprawomocnieniu się tego wyroku R. R. uiścił kupującemu zasądzoną kwotę wraz z

odsetkami, które wyniosły 108.920 złotych oraz wezwał go do powrotnego

przeniesienia własności nieruchomości, przy czym domagał się przedłożenia

zaświadczenia o zezwoleniu na wykreślenie z księgi wieczystej wpisanych

obciążeń z tytułu trzech kolejnych kredytów udzielanych R. S. Do powrotnego

przeniesienia własności nieruchomości nie doszło.

Sąd Okręgowy z powodu znacznego obciążenia nieruchomości hipotekami

i braku możliwości wyegzekwowania roszczenia w zgłoszonej postaci ocenił jako

niezasadne żądanie przeniesienia własności nieruchomości w stanie wolnym od

obciążeń. Oddalając w tym zakresie w całości powództwo Sąd uznał także,

że świadczenie wzajemne - przeniesienia własności nieruchomości - stało się

niemożliwe wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi

odpowiedzialności. Dlatego Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo o zasądzenie

świadczenia w oparciu o art. 495 § 1 i 410 § 2 k.c. jako zwrot bezpodstawnego

wzbogacenia.

3

W wyniku apelacji wniesionej przez pozwanego od wyroku Sądu

Okręgowego w części uwzględniającej powództwo, Sąd Apelacyjny wyrokiem z

dnia 27 czerwca 2012 r. zmienił zaskarżony w ten sposób, że oddalił powództwo o

zapłatę. Sąd Apelacyjny uznał za zasadny zarzut naruszenia art. 495 i 41 § 2 k.c.

przez przyjęcie, że świadczenie pozwanego stało się niemożliwe. Zdaniem tego

Sądu nie zaszły żadne zdarzenia o charakterze obiektywnym, które mogłyby

doprowadzić do likwidacji czy degradacji rzeczy. Przedmiotowa nieruchomość

istnieje i to w takim samym stanie, jak w dacie odstąpienia od umowy i

wyrokowania. Ponadto Sąd zgodnie z art. 365 k.p.c. jest związany treścią

zapadłego wcześniej wyroku w sprawie … 210/09, w którym Sąd uznał,

że pozwany był uprawniony do odstąpienia od umowy i orzekł co do zwrotu

uiszczonej ceny. Co do roszczenia o powrotne przeniesienia własności

nieruchomości miał orzekać w niniejszej sprawie, jednak powództwo w tym

zakresie oddalił uznając świadczenie za niemożliwe do spełnienia. Sąd Apelacyjny

uznał za nieprawidłowe stanowisko Sądu Okręgowego, że obciążenie

nieruchomości stanowi przeszkodę w jej zwrocie a dodatkowo za sprzeczne

z wcześniejszym rozstrzygnięciem, którym nie tylko uznano, że odstąpienie od

umowy jest dopuszczalne i skuteczne, ale orzeczono o obowiązku zwrotu jednego

ze świadczeń wzajemnych. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy

zasądzając świadczenie i pozostawiając nieruchomość we własności pozwanego

zniweczył skutki dokonanego odstąpienia od umowy. Skoro aktualny jest

obowiązek zwrotu nieruchomości, to drugie ze zgłoszonych żądań o zasądzenie

jest bezpodstawne. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, obciążające nieruchomość

hipoteki nie czynią obowiązku jej zwrotu niemożliwym ale co najwyżej mają wpływ

na dalszy obrót nieruchomością. Wszelkie ewentualne rozliczenia stron, z jednej

strony z tytułu nakładów, z drugiej z tytułu ewentualnego obniżenia wartości

nieruchomości z przyczyn innych niż normalna eksploatacja, będą możliwe dopiero

po zrealizowaniu obowiązku powrotnego przeniesienia własności na rzecz powoda.

Powód wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji. Zarzucił

temu wyrokowi naruszenie art. 495 w zw. z art. 410 § 2 k.c. przez ich błędną

wykładnię polegającą na uznaniu, że świadczenie dłużnika w postaci zwrotnego

przeniesienia własności nieruchomości po odstąpieniu od umowy sprzedaży jest

4

możliwe do wykonania pomimo obciążenia nieruchomości ograniczonym prawem

rzeczowym w postaci hipoteki i stanowi przywrócenie stanu jaki istniał przed

zawarciem umowy. Na tej podstawie powód wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i jego zmianę przez oddalenie apelacji pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozważaniach dotyczących zastosowania określonych norm prawa

materialnego w ramach istotnych okoliczności należy ustalić, rozważyć i ocenić,

jakie znaczenie mogą mieć w tym zakresie wyniki dotychczasowych postępowań

sądowych, z udziałem tych samych stron, zakończonych prawomocnymi

orzeczeniami sądów.

W tym kontekście Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął brak tożsamości

roszczeń w przedmiotowej sprawie ze sprawą … 210/09 Sądu Okręgowego w L.,

w której ten Sąd prawomocnym wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2011 r. zasądził

na rzecz na zbywcy nieruchomości zwrot świadczenia - ceny nabycia

nieruchomości, uznając za uzasadnione odstąpienie przez R. S. od umowy

przenoszącej własność nieruchomości. Ten sam Sąd pominął jednak w swych

rozważaniach ewentualne konsekwencje niezaskarżonej część wyroku Sądu

Okręgowego w L. z dnia 31 stycznia 2012 r., w której zostało prawomocnie

oddalone powództwo R. R. o zobowiązanie pozwanego do powrotnego

przeniesienia własności przedmiotowej nieruchomości w stanie wolnym od

obciążeń.

Jednocześnie Sąd Apelacyjny przyjął, że możliwe jest do spełnienia przez

pozwanego świadczenie polegające na zwrotnym przeniesieniu własności

nieruchomości obciążonej hipotekami ustanowionymi dla zabezpieczenia

zobowiązań zaciągniętych przez pozwanego przed odstąpieniem przez niego od

umowy kupna - sprzedaży.

Według przeważającego w doktrynie poglądu, przyjmowanego także

w judykaturze Sądu Najwyższego, niemożliwość świadczenia skutkująca

wygaśnięciem zobowiązania obejmuje sytuacje, gdy po powstaniu zobowiązania

zaistnieje stan zupełnej, trwałej i obiektywnej niemożności zachowania się dłużnika

w sposób wynikający z treści zobowiązania. Zupełność tego stanu oznacza

5

niemożność zaspokojenia wierzyciela w jakikolwiek sposób, trwałość zaś, oznacza

niezmienność w czasie wchodzącym w rachubę z punktu widzenia interesu

wierzyciela, względnie z uwagi na naturę zobowiązania. Jednocześnie podkreśla

się, że niemożliwość świadczenia ma obiektywny charakter, który wyraża się w tym,

że nie tylko dłużnik, ale także każda inne osoba nie jest w stanie zachować się

w sposób zgodny z treścią zobowiązania, ponieważ z przyczyn o charakterze

powszechnym lub dotyczących sytuacji dłużnika świadczenie jest niewykonalne

(zob. m. in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2000 r., V CKN 150/00,

niepubl.; z dnia 10 września 2009 r., V CSK 58/09, z dnia 18 maja 2011 r., III CSK

217/10, niepubl.).

Zgodnie z treścią art. 494 k.c. odstąpienie od umowy pociąga za sobą

obowiązek zwrotu wzajemnych świadczeń. Ponieważ odstąpienie od umowy

sprzedaży nieruchomości nie powoduje automatycznego przejścia własności

z powrotem na zbywcę (zob. m. in. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 30 listopada 1994 r., III CZP 130/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 42;

z dnia 27 lutego 2003 r., III CZP 80/02, OSNC 2003, nr 11, poz. 141 a także

postanowienie z dnia 22 kwietnia 2004 r., II CK 158/03, OSNC 2005, nr 1, poz. 19)

po stronie nabywcy nieruchomości powstaje obowiązek zwrotu świadczenia, który

wymaga złożenia stosownego oświadczenia o powrotnym przeniesieniu własności

nieruchomości. Wzajemny zwrot świadczeń obejmuje zwrot nieruchomości w takim

stanie, w jakim jest w momencie złożenia oświadczenia o odstąpieniu, przy

założeniu normalnej, zwykłej eksploatacji (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

26 września 2001 r., IV CKN 491/2000, niepubl.). W świetle dotychczasowych

wywodów, a także wobec bezspornych ustaleń, że pozwany jest w dalszym ciągu

właścicielem przedmiotowej nieruchomości, można było przyjąć, że świadczenie

w postaci powrotnego przeniesienia jej własności jest możliwe do wykonania.

Kwestia stanu prawnego nieruchomości w kontekście dokonanych zabezpieczeń,

mogłaby stanowić przedmiot dalszych rozliczeń stron. Nie decyduje natomiast

o niemożliwości świadczenia kupującego polegającego na zwrotnym przeniesieniu

własności nieruchomości.

Pomimo dotychczasowych rozważań, zbieżnych z wywodami Sądu

Apelacyjnego, nie można jednak w ostateczny sposób ocenić podniesionego

6

w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 495 w zw. z art. 410 § 2 k.c.

Stwierdzenie to usprawiedliwia podniesione na wstępie pominięcie przez Sąd

Apelacyjny ewentualnych skutków, jakie mogą wynikać z negatywnego dla powoda

wyroku Sądu Okręgowego w L. z dnia 31 stycznia 2012 r. wydanego w tym samym

postępowaniu. Według pisemnych motywów zaskarżonego wyroku, Sąd Okręgowy

oddalając najdalej idące w tym zakresie powództwo o zobowiązanie do złożenia

oświadczenia woli o przeniesienie własności nieruchomości bez obciążeń uznał

generalnie, że świadczenie polegające na przeniesieniu własności nieruchomości

stało się niemożliwe wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi

odpowiedzialności. W ten sposób w prawomocnym wyroku Sądu Okręgowego,

oddalającym powództwo mogła zostać rozstrzygnięta kwestia stanowiąca podstawę

do dochodzenia zwrotu świadczenia wzajemnego na podstawie art. 495 § 2 k.c.

według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Okoliczność ta wymaga

rozważenia w związku z treścią art. 365 § 1 k.p.c. i uregulowanej w nim instytucji

mocy wiążącej prawomocnego wyroku inaczej prawomocności materialnej w

pozytywnym aspekcie.

Moc wiążąca prawomocnego wyroku dotyczy w zasadzie związania treścią

jego sentencji, a nie uzasadnienia (porównaj między innymi orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 17 grudnia 1976 r. III PR 187/76, OSPiKA 1978, poz. 45,

z dnia 4 grudnia 2009 r. III CZP 97/09, OSNC 2010/6/88 i z dnia 13 stycznia 2000 r.

II CKN 655/98, niepubl.). Jednakże przy orzeczeniach oddalających powództwo,

gdy z sentencji nie wynika zakres przedmiotowy rozstrzygnięcia, doniosłe i wiążące

mogą być również motywy rozstrzygnięcia zawarte w uzasadnieniu orzeczenia,

szczególnie ustalenia prejudycjalne sądu, prowadzące do oddalenia powództwa

lub wniosku (porównaj między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

13 października 2005 r. I CK 217/05, niepubl. z dnia 15 lutego 2007 r. II CSK

452/06, OSNC-ZD 2008/A/20, z dnia 8 marca 2010 r. II PK 258/09, z dnia

29 września 2011 r. IV CSK 652/10, niepubl.). Jak wskazał Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 12 marca 2003 r. III CZP 97/02 (OSNC 2003/12/160), sąd nie jest

związany ustaleniami wynikającymi z uzasadnienia orzeczenia w takim zakresie,

w jakim nie miały one znaczenia dla rozstrzygnięcia zawartego w wyroku.

Jest natomiast związany wskazanymi w uzasadnieniu ustaleniami mającymi wpływ

7

na końcowe rozstrzygnięcie, w szczególności ustaleniami prejudycjalnymi, których

skutkiem było wydanie określonego wyroku lub postanowienia orzekającego co do

istoty sprawy.

Prawomocność materialna orzeczenia wyraża się w nakazie przyjmowania

przez sądy rozstrzygające inne sprawy, że w danej sytuacji stan prawny

przedstawia się tak, jak to wynika z wcześniejszego orzeczenia sądu, przy czym

również dla określenia granic prawomocności materialnej orzeczenia mogą mieć

znaczenie, wskazane wyżej okoliczności objęte jego uzasadnieniem (porównaj

między innymi cytowany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r.

II CSK 452/06, a także wyrok z dnia 16 maja 2013 r., IV CSK 624/12, niepubl.).

Jednocześnie trzeba podnieść, że stan związania prawomocnym wyrokiem

odnosi się tylko do stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy, po

którym nastąpiło wydanie tego wyroku (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

1 czerwca 2009 r., II CSK 12/09, niepubl.). Wobec tego stan związania

prawomocnym wyrokiem w innym procesie z udziałem tych samych stron może

uchylić pojawienie się nowych istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności.

Ponieważ Sąd Apelacyjny ustalił i omówił przedstawione kwestie jedynie

w związku z prawomocnym wyrokiem wydanego w sprawie … 210/09 Sądu

Okręgowego w L. z powództwa R. S. skierowanego przeciwko R. R. o zwrot

uiszczonej ceny za nieruchomość, pomijając ewentualne skutki innego

prawomocnego wyroku wydanego przez Sąd Okręgowy w L. dnia 31 stycznia 2012

r. w sprawie … 214/11 (pkt 1 wyroku), Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.