II CNP 33/13

Sygn. akt II CNP 33/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Maryla Czajkowska

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 listopada 2013 r.,

skargi R. W.

o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 31 stycznia 2013 r.,

wydanego w sprawie z powództwa R. W.

przeciwko Gminie N. - Miasto

o zapłatę,

1) oddala skargę;

2) zasądza od R. W. na rzecz Gminy N. - Miasto kwotę 1 200

(tysiąc dwieście) zł tytułem zwrotu kosztów wywołanych

wniesieniem skargi.

2

UZASADNIENIE

Powód – R. W. w pozwie skierowanym przeciwko pozwanej Gminie domagał

się zasądzenia od niej kwoty 10.968,50 zł z odsetkami. Żądanie swoje uzasadniał

tym, że strona pozwana uzyskiwała przez 5 lat bezprawnie od powoda opłaty za

pobyt jego dzieci w przedszkolu publicznym stanowiącym jednostkę budżetową

pozwanej Gminy. W ocenie powoda, w wyniku bezprawnego działania pozwanej

Gminy powód poniósł szkodę w wysokości opłat wnoszonych na rzecz tej Gminy.

Sąd Rejonowy oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń

faktycznych.

Dzieci powoda (troje) uczęszczały do Przedszkola Publicznego nr 6 w N.

(łącznie w okresie od 2004 r. do 2010 r.). Rada Miejska uchwałą z dnia 6 lutego

2004 r. w sprawie odpłatności za pobyt dzieci w przedszkolu ustaliła m.in. tzw.

opłatę stałą w związku z realizowaniem w przedszkolach publicznych zajęć

opiekuńczo-wychowawczych w zakresie przekraczającym tzw. podstawę

programową wychowania przedszkolnego (opłata za tzw. zajęcia

ponadprogramowe dzieci). Uchwałę tę podjęto na podstawie art. 14 ust. 5 w zw.

z art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 1966 r.

nr 67, poz. 329 ze zm.; cyt. jako „ustawa z dnia 7 września 1991 r.”). Wojewódzki

Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 30 lipca 2009 r. stwierdził nieważność tej

uchwały w zakresie dotyczącym wspomnianej opłaty stałej. Wadliwość treści tej

uchwały polegała na tym, że nie dokonano w niej odpowiedniego wyodrębnienia

kosztów poszczególnych zajęć ponadprogramowych, a ponadto – ujęto te opłaty

jako całość, łącznie z kosztami wyżywienia dzieci (ponoszonymi osobno przez

rodziców), co w praktyce uniemożliwia weryfikację, za jakie konkretnie świadczenia

pobierana jest ta opłata. W dwóch kolejnych wyrokach wojewódzkiego sądu

administracyjnego (z dnia 9 grudnia 2009 r. i 5 maja 2010 r.) stwierdzono

nieważność dwóch kolejnych uchwał Rady Miejskiej (z dnia 28 sierpnia 2009 r.

i z dnia 11 grudnia 2009 r.) w przedmiocie ustalenia opłat za korzystanie ze

świadczeń w przedszkolach publicznych w zakresie przekraczającym podstawę

programową wychowania przedszkolnego. Na podstawie wszystkich trzech uchwał

powód uiszczał opłatę stałą w związku z pobytem swojej trójki dzieci w przedszkolu

w latach 2004 – 2010.

3

Powód nie był informowany o tym, jakie usługi przedszkolne są bezpłatne,

a za jakie pobierana jest opłata, bowiem – jak twierdził – sam wie, za ma płacić

a za co nie. Powód i jego żona w latach 2004 – 2009 nie zgłaszali zastrzeżeń

dotyczących zajęć przedszkolnych ani godzin odbioru dzieci z przedszkola. Do

godz. 13.00 realizowano w przedszkolu program podstawowy i powód o tym

wiedział. Powód przyprowadzał dzieci o godz. 8.00, a odbierał między godz. 14.30

– 15.30. Zajęcia poza godz. 13.00 zawsze obejmowały program ponadpodstawowy.

Powód wypełnił deklaracją w karcie o 8-godzinnym pobycie dziecka w przedszkolu.

Rodzice byli informowani, że dziecko może być w przedszkolu 5 godzin lub cały

dzień z pełnym wyżywieniem.

Wnoszone przez powoda opłaty były niższe od poniesionych przeciętnie

kosztów utrzymania jednego dziecka (powód pokrywał 30 – 50% tych kosztów).

W statucie Przedszkola Publicznego nr 6 (obowiązującego od dnia 30 sierpnia

2004 r.) ustalono, że świadczenia udzielane przez przedszkole są nieodpłatne

w zakresie realizacji minimum programowego wychowania przedszkolnego,

określonego przez Ministra do Spraw Oświaty i Wychowania. Na realizację

minimum programowego przewidywano czas od godz. 8.00 – do 13.00. W piśmie

z dnia 22 stycznia 2009 r. informowano powoda o możliwości korzystania jego

dziecka z przedszkola w zakresie minimum programowego bez wyżywienia.

Według Sądu Rejonowego, z istniejącego stanu prawnego w zakresie

świadczeń przedszkolnych wynika, że przedszkole publiczne ma obowiązek

bezpłatnego nauczania i wychowania dzieci w zakresie co najmniej 5 godzin

dziennie, a usługi wykonywane ponad minimum programowe mogą mieć charakter

odpłatny. Dzieci powoda uczestniczyły w zajęciach ponadprogramowych.

Stwierdzenie przez wojewódzki Sąd administracyjny nieważności uchwał Rady

Miejskiej (z dnia 6 lutego 2004 r. oraz dwóch dalszych uchwał) spowodowało,

że świadczenie powoda stałej opłaty we wskazanym przez niego okresie stało się

świadczeniem nienależnym, odpadła bowiem podstawa prawna pobierania przez

Gminę tej opłaty za usługi świadczone na rzecz dzieci poza minimum programowe

(art. 410 § 2 k.c.). Jednakże żądanie zwrotu tych opłat jest wykluczone, ponieważ

„żądanie powoda należało uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego”

(art. 411 pkt 2 k.c.).Strona pozwana, świadcząc na rzecz dzieci usługi

4

ponadprogramowe, ponosiła bowiem określone koszty świadczenia, ujęte w opinii

biegłego, a koszty te okazały się wyższe niż opłaty stałe, uiszczane przez powoda.

Ponadto powód nie wykazał, aby pozwana Gmina wzbogaciła się jego kosztem,

bowiem zostały one przeznaczone na częściowe pokrycie kosztów zajęć

przedszkolnych dzieci.

Apelacja powoda została oddalona. Sąd Okręgowy podzielił ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji. W ocenie Sądu Okręgowego, istniały podstawy

do zastosowania art. 411 pkt 2 k.c. Opłaty od powoda pobierano na podstawie

odpowiednich uchwał Rady Miejskiej Gminy, które uzasadniały – do czasu ich

uchylenia – możliwość uzyskiwania takich opłat. Opłaty pokrywały od 30 – 50%

rzeczywistych kosztów odpowiednich ponadprogramowych zajęć dla dzieci

w przedszkolu, ponoszonych przez stronę pozwaną. Zastrzeżenia powoda

poczynione na dowodach wpłat omawianych opłat należało uznać za „pozbawione

podstawy prawnej, a w konsekwencji bezprawne”. Obowiązek zapłaty należności

za świadczenie usług przedszkolnych nie może być uznane za działanie pod

przymusem. Uczęszczanie dzieci do przedszkola nie jest obowiązkowe, ponadto

powodowi służył swobodny wybór przedszkola. Nie było podstaw do zastosowania

art. 411 pkt 1 k.c. Opłaty wnoszone przez powoda nigdy nie obejmowały innych

zajęć przedszkolnych niż objęte programem podstawowym, realizowanym w danym

przedszkolu od godz. 8.00 do godz. 13.00.

W ocenie Sądu Okręgowego, zgłoszone przez powoda roszczenie powinno

być rozpatrywane tylko w płaszczyźnie zwrotu nienależnego świadczenia (art. 410

§ 2 k.c.), ponieważ powód wprawdzie „domagał się od strony pozwanej

odszkodowania”, ale korzystając z pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika,

w sposób wyraźny takiego żądania ostatecznie jednak nie sformułował. W tej

sytuacji Sąd Rejonowy nie rozpoznawał żądania powoda w świetle przepisów o

odpowiedzialności deliktowej (art. 415 k.c.).

W skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia

Sądu Okręgowego z dnia 31 stycznia 2013 r. skarżący wskazywał, że orzeczenie to

jest niezgodne z art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 187 § 1 k.p.c., art. 212 § 1 k.p.c.

oraz art. 411 pkt 1 i pkt 2 k.c. i art. 414 k.c. (pkt II skargi).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

1. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia (art. 4241

k.p.c.) stanowi szczególny środek zaskarżenia. Ocena, czy

określone orzeczenie jest niezgodne z prawem (materialnym lub procesowym)

powinna być dokonywana zawsze w świetle ustaleń faktycznych poczynionych

w sprawie zakończonej wydaniem kwestionowanego wyroku (art. 4244

k.p.c.).

W związku z tym w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi nie można

podnosić zarzutów naruszenia art. 382 k.p.c. w zw. z art. 233 k.p.c. „poprzez

niedokonanie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego

i przekroczenie swobodnej oceny dowodów” (s. 2-3 skargi).

2. W pierwszej kolejności rozważenia wymaga to, czy zaskarżony wyrok

narusza art. 411 pkt 1 i 2 k.c. przy założeniu rozpoznania żądania powoda (zwrot

tzw. opłat stałych wniesionych przez powoda na rzecz Gminy w związku z pobytem

jego dzieci w przedszkolu publicznym w okresie 2004 – 2009 r.) w świetle

przepisów o nienależnym świadczeniu (art. 410 § 2 k.c.). Sąd Okręgowy stwierdził,

że obowiązek zwrotu wspomnianych opłat został wyłączony w wyniku zastosowania

art. 411 pkt 2 k.c., a także – art. 411 pkt 1 k.c. (świadczenie czyniło zadość

zasadzie współżycia społecznego, dobrowolność opłat i niewystąpienie

okoliczności przewidzianych w art. 411 pkt 1 in fine k.c., zwłaszcza elementu

przymusu ze strony Gminy) Według skarżącego, wspomniane wyłączenie

obowiązku zwrotu opłat (jako nienależnego świadczenia powoda) nie zostało

skutecznie wykazane.

Należy jednak zwrócić uwagę na ustalenia faktyczne dokonane przez Sądy

meriti w sprawie o zwrot opłat przedszkolnych, którym poświęcono sporo miejsca

w uzasadnieniu Sądu Okręgowego (s. 22 i n.). Wynikają z nich – ujmując rzecz

syntetycznie – następujące fakty. Opłaty stałe płacone były za czas pobytu trojga

dzieci powoda w przedszkolu publicznym, stanowiącym jednostkę budżetową

pozwanej Gminy. Ustalono wykonywanie przez personel przedszkola tzw.

świadczeń ponadprogramowych i ustalono czas wypełniania tych świadczeń

(po godz. 13.00 pobytu dzieci w przedszkolu). Dzieci powoda przebywały

w przedszkolu zawsze w okresie świadczeń ponadprogramowych. Przepisy ustawy

z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty nie wykluczały możliwości pobierania

opłat (odpłatności) za świadczenia ponadprogramowe wobec dzieci

6

przebywających w przedszkolach publicznych. Orzeczenie Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego z dnia 30 lipca 2009 r., uznające nieważność uchwały Rady

Miejskiej z dnia 6 lutego 2004 r. w odniesieniu do przyjętej w niej „opłaty stałej”, nie

stwierdzało nielegalności tej opłaty w ogóle, ale jej wadliwe skonstruowanie od

strony kalkulacyjnej (zob. s. 11-12 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). W toku

postępowania dowodowego powołano biegłego, który ustalił, że przyjmowane przez

Gminę „opłaty stałe” pokrywały w rzeczywistości tylko część kosztów świadczeń

ponadprogramowych ponoszonych przez przedszkole (tj. w przedziale 20 – 30%).

W takiej sytuacji nie sposób twierdzić, że po stronie powoda w ogóle doszło

do stanu nienależnego świadczenia w rozumieniu art. 410 § 2 k.c., ponieważ

opłacał on systematycznie ponadpodstawowe świadczenia organizowane

w przedszkolu publicznym, a przyjmowanie opłat stałych nie było

przedsięwzięciem nielegalnym de lege lata ze strony Gminy. Skoro nie doszło do

nienależnego świadczenia (art. 410 § 2 k.c.), to bezprzedmiotowe stało się

jednoczesne rozważenie tego, czy nastąpiły okoliczności wyłączające obowiązek

zwrotu świadczenia (opłat) na podstawie art. 411 pkt 1 i pkt 2 k.c. Jeżeli Sądy meriti

dokonywały takich rozważań, nie oznacza to, że zaskarżony wyrok Sądu

Okręgowego jest „niezgodny z prawem” w rozumieniu art. 4241

k.p.c. Podstawowe

znaczenie dla takiej niezgodności (tzw. bezprawia sądowego) ma bowiem

ostateczne, merytoryczne rozstrzygnięcie Sądu. Jeżeli wyrok odpowiada prawu

jako definitywne rozstrzygnięcie Sądu, to wadliwe zastosowanie przepisów prawa

materialnego (w rozpoznawanej sprawie – przepisów art. 411 pkt 1 i pkt 2 k.c.) nie

może prowadzić do stwierdzenia, że wyrok taki pozostaje niezgodny z prawem w

rozumieniu art. 4241

k.p.c.

3. Trafnie wywiódł skarżący, że – wbrew stanowisku Sądu Okręgowego

(s. 32 uzasadnienia zaskarżonego wyroku) – żądanie powoda powinno być jednak

rozpatrzone także w świetle przepisów o odpowiedzialności odszkodowawczej

(art. 415 k.c.). Takie żądanie było jednak formułowane przez powoda, mimo że nie

zostało ono już wyraźnie podtrzymywane w postępowaniu apelacyjnym. Można

zatem przyjąć, że istotnie doszło do naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. i art. 414 k.c.

Sprawa powinna być rozpoznana w granicach sformułowanego żądania powoda.

7

Możliwy jest bowiem zbieg roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia

(nienależnego świadczenia) i et delicto (art. 414 k.c.).

Przy ocenie stanowiska powoda prezentowanego w skardze należy brać pod

uwagę ustalenia faktyczne dokonane przez Sądy meriti a także przyjęty w treści

skargi opis uszczerbku poniesionego przez powoda. Skarżący odsyła w tej mierze

do wyliczeń dokonanych przez niego w pozwie, a także podnosi to, że „wysokość

żądanego odszkodowania (…) stanowi sumę dokonanych przez powoda wpłat na

rzecz pozwanej w okresie nieważności uchwał, na podstawie których bezprawnie

pobierano opłaty od powoda” (k. 3-4 skargi). Skoro stwierdzono wcześniej brak

podstaw do przyjęcia stanu nienależnego świadczenia po stronie powoda w okresie

wnoszenia opłat stałych (art. 410 § 2 k.c.), to, oczywiście, w takiej sytuacji nie

można zasadnie twierdzić, że powód poniósł uszczerbek majątkowy wynikający z

dokonywania wspomnianych opłat stałych, w rozmiarze odpowiadającym sumie

tych opłat. Oznacza to, że zaskarżone orzeczenie odpowiada ostatecznie prawu i

nie może być kwalifikowane jako tzw. bezprawie sędziowskie w rozumieniu art.

4241

k.p.c.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę jako

nieuzasadnioną (art. 42411

§ 1 k.p.c.) i rozstrzygnął o kosztach postępowania

wywołanego skargą.

es