III CZP 75/13

Sygn. akt III CZP 75/13

UCHWAŁA

Dnia 22 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Marta Romańska

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa G. F. i H. F.

przeciwko Kompanii Węglowej S.A. w K.

o naprawienie szkody,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 22 listopada 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 4 lipca 2013 r.,

"Czy do spraw o naprawienie szkód wywołanych ruchem

zakładu górniczego, w których zdarzenie wywołujące szkodę, jak

i samo powstanie szkody miało miejsce przed dniem 1 stycznia

2012 r., a postępowanie sądowe wszczęte zostało po dniu 1 stycznia

2012 r., zastosowanie mają - z uwagi na treść art. 222 ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 163 poz.

981) - przepisy tej ustawy, która weszła w życie 1 stycznia 2012 r.,

czy też przepisy ustawy z dnia 4.02.1994 r. prawo geologiczne

i górnicze (Dz.U. z 2005 r. Nr 228 poz. 1947 ze zm.)?"

2

podjął uchwałę:

Do spraw o naprawienie szkód wywołanych ruchem

zakładu górniczego, w których zdarzenie wywołujące szkodę, jak

i jej powstanie, miały miejsce przed dniem 1 stycznia 2012 r.

stosuje się przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo

geologiczne i górnicze (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 228,

poz. 1947 ze zm.).

3

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 29 listopada 2012 r. oddalił powództwo

skierowane przeciwko Kompanii Węglowej Spółce Akcyjnej w K. o naprawienie

szkody górniczej, przez zasądzenie na rzecz powodów kwoty 92200 zł, na pokrycie

kosztów zabezpieczenia budynku mieszkalnego przed szkodą górniczą i usunięcia

szkody już występującej. Ustalone zostało, że nieruchomość powodów znajdowała

się w zasięgu bezpośrednich wpływów eksploatacji górniczej w latach 1997 do

1999, które ustały najpóźniej z końcem 2000 r. W dalszym ciągu odczuwalne były

wpływy pośrednie w postaci wstrząsów generowanych z oddalonych wyrobisk

górniczych. Cztery wstrząsy, które zarejestrowano w latach 2009 do 2011,

wywołały przyspieszenia drgań odpowiadające pierwszemu stopniowi

intensywności GSI-GZW i mogły spowodować poszerzenie wcześniej istniejących,

jako skutek eksploatacji z lat 1997 do 1999, rys i szczelin budynku. Pozwana nie

planuje eksploatacji górniczej w rejonie nieruchomości powodów, w najbliższym

dziesięcioleciu, a ta prowadzona w dalszej odległości może wywołać wstrząsy

o zerowym stopniu intensywności. Szkoda w budynku powodów obejmuje opisane

w opinii biegłego pęknięcia, spękania i odspojenia wskazanych elementów budynku

oraz schodów zewnętrznych. Naprawienie tych szkód możliwe jest przez

przywrócenie stanu poprzedniego, w sposób szczegółowo opisany w opinii

biegłego oraz wyceniony na sumę około 40000 zł do 45000 zł. Nie zachodzi

konieczność wykonania dodatkowych zabezpieczeń przed wpływami eksploatacji

górniczej. Powodowie podtrzymali roszczenie o zapłatę odszkodowania, powołując

się na przepisy ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. - Prawo geologiczne i górnicze

(Dz.U. Nr 163, poz. 981, dalej - „u.p.g.g. z 2011 r.” lub „ustawa z 2011 r.”).

Sąd Okręgowy oddalił powództwo, przyjmując że szkoda powstała na przestrzeni

lat 1999 do 2011, a zatem w okresie obowiązywania ustawy z dnia 4 lutego 1994 r.-

Prawo geologiczne i górnicze (j. t. Dz. U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947 ze zm., dalej -

„u.p.g.g. z 1994 r.” lub „ustawa z 1994 r.”) i jej postanowienia, w tym również art. 94

i 95 ust. 1, mają zastosowanie w sprawie. Przepis art. 222 ustawy z dnia 9 czerwca

2011 r. ma charakter proceduralny; nie wprowadza możliwości stosowania nowych

uregulowań do szkód wywołanych zdarzeniami sprzed jej wejścia w życie.

4

Powodowie w apelacji zarzucili naruszenie art. 222 ustawy z 2011 r.

oraz art. 3 k.c. przez błędną wykładnię i niezastosowanie art. 363 § 1 k.c. do

określenia sposobu naprawienia szkody. Przy jej rozpoznaniu Sąd Apelacyjny

w Katowicach powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz

w przedstawionym zagadnieniu prawnym. Dotyczą one kwestii intertemporalnych,

których nie rozwiązuje objęta art. 3 k.c. zasada niedziałania prawa wstecz,

przewidująca możliwość występowania wyjątków, wynikających z brzmienia lub

celu nowej ustawy. Z uwagi na to, że art. 145 u.p.g.g. z 2011 r. zrównał wszystkich

pokrzywdzonych w odniesieniu do możliwości wyboru sposobu naprawienia

szkody, nie byłoby wyłączone zastosowanie nowej ustawy, która nie zmienia

procedury dochodzenia naprawienia szkody, ale znacznie skuteczniej chroni

wartości konstytucyjne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione przez Sąd Apelacyjny zagadnienie prawne dotyczy

problematyki czasowego zasięgu obowiązywania przepisów prawnych, regulowanej

przepisami międzyczasowego prawa prywatnego, mającymi charakter norm

kolizyjnych. Do ich zastosowania dochodzi po ustaleniu, że nowa ustawa nie

zawiera przepisów przejściowych, odnoszących się do prawa materialnego,

które określają stosunek nowych uregulowań do dotychczasowych przepisów.

Wykładnia norm kolizyjnych stanowi podstawę określenia, czy do stosunków

prawnych powstałych przed wejściem w życie nowej ustawy będą miały

zastosowanie nowe, czy poprzednio obowiązujące przepisy.

Jeżeli w nowej ustawie brak przepisów przejściowych, należy poddać

analizie przepisy prawa międzyczasowego, zawarte w art. XXVI do LXIII ustawy

z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16,

poz. 94 ze zm.), dalej „przep.wprow.” Podstawowe znaczenie ma art. XXVI przep.

wprow., przewidujący w sferze działania przepisów kodeksu cywilnego zasadę

stosowania do stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie kodeksu

cywilnego prawa dotychczasowego, z zastrzeżeniem wyjątków, które zwarte

zostały w dalszych przepisach przechodnich.

5

Do podstawowych zasad międzyczasowego prawa prywatnego

należy, wyrażona w art. 3 k.c. zasada, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba

że to wynika z jej brzmienia lub celu. Niezamieszczenie jej w Konstytucji, daje

możliwość ustawodawcy odstąpienia od niej w każdej ustawie zwykłej.

Usytuowanie zaś w przepisach wstępnych kodeksu cywilnego, nadaje

tej zasadzie rangę podstawowej, od której odstąpienie dopuszczalne jest jedynie

w wyjątkowych sytuacjach, w niej wskazanych, wynikających

z brzemienia nowej ustawy lub celu niewątpliwie w niej określonego.

Zasada niedziałania prawa wstecz odnosi się do całokształtu uregulowań prawa

cywilnego, nie tylko do kodeksu cywilnego, ale także do aktów prawnych

szczególnych. Przeciwieństwem jej jest zasada bezpośredniego działania nowej

ustawy, którą należy stosować do oceny skutków zdarzeń prawnych, które

nastąpiły po jej wejściu w życie.

Ogólne sformułowanie zasady nieretroakcji przepisów prawnych wymaga

doprecyzowania przez odniesienie się do reguł prawa międzyczasowego,

dotyczących poszczególnych działów prawa cywilnego, czy jego instytucji.

W odniesieniu do stosunku prawnego zobowiązującego sprawcę czynu

niedozwolonego do naprawienia szkody, należącego do obszaru zobowiązań,

w doktrynie wypracowana została reguła, wywodzona z art. XLIX § 1 przep.

wprow., przyjmująca, że nowa ustawa nie znajduje zastosowania przy ocenie

pozytywnych i negatywnych skutków zdarzeń prawnych, które nastąpiły przed jej

wejściem w życie. Wyrządzenie szkody czynem niedozwolonym pociąga za sobą

powstanie stosunku zobowiązującego osobę odpowiedzialną do naprawienia

poszkodowanemu szkody oraz decyduje o treści stosunku zobowiązaniowego.

Treść ta wyznacza rodzaj i postać czynu niedozwolonego oraz rodzaj skutków,

jakie czyn wywołał. Przepis prawny, przewidujący, że określone zdarzenie

powoduje powstanie stosunku zobowiązaniowego, w istocie reguluje w całości

skutki tego zdarzenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ta reguła jest

powszechnie przyjmowana (por. wyroki: z dnia 2 czerwca 1967 r., III PRN 38/67;

z dnia 9 kwietnia 1999 r., I CKN 943/97; z dnia 24 lutego 2002 r., V CKN 965/00; z

dnia 7 października 2004 r., IV CK 81/04, niepublikowane i z dnia 21 września

2007 r., V CSK 186/07, OSNC – ZD 2008 nr 3, poz. 73). Na rzecz stosowania tej

6

zasady przemawia logiczny związek pomiędzy czasem obowiązywania nowej

ustawy a czasowym zasięgiem jej stosowania, poszanowanie praw nabytych oraz

stworzenie w społeczeństwie zaufania do obowiązującego ustawodawstwa.

Z zasady tej wynika również założenie, że w razie wątpliwości uznać należy,

iż nowy przepis prawny nie ma mocy wstecznej.

Wyjątki od stosowania zasady nieretroakcji dotyczą brzmienia nowej ustawy

albo jej celu. W świetle przepisów intertemporalnych prawa cywilnego nie

ma podstaw do traktowania jako zasady prawa prywatnego stosowania normy

korzystniejszej, co pozostaje w sprzeczności z zasadą równości podmiotów

stosunków cywilnych. Z uwagi na to, że zasada lex retro non agit jest jednym

z istotnych elementów państwa prawa, odstępstwo od niej może mieć miejsce

z bardzo ważnych powodów i wynikać z samej treści nowych przepisów, nie można

wniosku w tym względzie wyprowadzać z wykładni przepisów nowej ustawy.

Do zastosowania wyjątku w postaci „celu ustawy” mogłoby dojść w razie wyraźnego

wskazania, związanego z przepisami zawierającymi wykładnię autentyczną

przepisów już poprzednio obowiązujących oraz przepisów, które zmierzają

do usunięcia z porządku prawnego dyspozycji sprzecznych z poczuciem prawnym

uczciwych i rozumnych obywateli. W doktrynie i orzecznictwie (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., II CK 374/05 i z dnia 17 listopada

2011 r., IV CSK 70/11, niepublikowane) zaprezentowany został pogląd,

że w demokratycznym państwie prawnym nie można wywodzić mocy wstecznej

ustawy z jej celu. Zwrócono również uwagę na niestosowanie tego wyjątku na

przestrzeni wielu lat oraz niebezpieczeństwo zachwiana pewności prawa, wobec

braku konkretyzacji przesłanek „celu ustawy”, a także pomijania aspektu

politycznoprawnego zasady niedziałania ustawy wstecz, polegającego na liczeniu

się jedynie z aktualnie obowiązującym prawem i nieistnieniu zagrożenia obciążenia

nową ustawą odpowiedzialnością za zdarzenie, które miało miejsce przed jej

wejściem w życie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1999 r.,

I CKN 943/97, niepubl.).

W odniesieniu do odpowiedzialności za szkody wywołane eksploatacją złoża

węgla kamiennego Sąd Najwyższy stwierdził na gruncie ustawy z 1994 r., że jest

ona ujmowana jako odpowiedzialność deliktowa i w taki sposób przepisy dotyczące

7

tej odpowiedzialności określają zdarzenia stanowiące czyn niedozwolony,

łącząc z danym zdarzeniem obowiązek odszkodowawczy oznaczonej osoby

i wyznaczają treść tego obowiązku (por. wyrok z dnia 9 kwietnia 1999 r., I CKN

943/97). Wskazał, że zasada niedziałania wstecz nowej ustawy (art. 3 k.c.) znajduje

zastosowanie do odpowiedzialności za szkody górnicze powstałe w następstwie

zdarzeń zaistniałych przed wejściem w życie ustawy z 1994 r.

Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. weszła w życie z dniem 1 stycznia 2012 r.

Nie zostały w niej zawarte przepisy przejściowe, dotyczące prawa materialnego

w zakresie szkód górniczych. Nie ma podstaw do uznania za takie unormowania

art. 216, stanowiącego, że do stwierdzenia nieważności lub wznowienia

postępowania w sprawach zakończonych ostatecznymi orzeczeniami komisji do

spraw szkód górniczych stosuje się dotychczasowe przepisy oraz art. 222

przewidującego, że do postępowań wszczętych przed dniem wejścia w życie

ustawy stosuje się dotychczasowe przepisy. Pierwszy z nich odnosi się do kwestii

proceduralnych związanych z likwidacją komisji do spraw szkód górniczych,

w następstwie utraty mocy obowiązującej przez dekret z dnia 6 maja 1953 r. –

Prawo górnicze, podobnie jak art. 150 ust. 3 up.g.g. z 1994 r. Drugi dotyczy

szeregu postępowań administracyjnych, które odmiennie zostały uregulowane

w ustawie z 2011 r. na przykład: w przedmiocie uzyskiwania kwalifikacji do

wykonywania prac geologicznych – art. 31 u.p.g.g. z 1994 r. i art. 50 w związku

z art. 61 u.p.g.g. z 2011 r.; w przedmiocie uzyskiwania uprawnień rzeczoznawcy do

spraw ruchu górniczego - art. 78 a ustawy z 1994 r. oraz art. 71

i nast. ustawy z 2011 r. Trzeba zaznaczyć, że obie ustawy zawierają również

przepisy procesowe z zakresu postępowania cywilnego – art. 12 ust. 2 ustawy

z 1994 r. i art. 15 ust. 2, art. 18 ust. 4 , art. 19 ust. 2 ustawy z 2011 r. Z treści

i zakresu regulacji art. 222 u.p.g.g. z 2011 r. nie można wywieść wniosku,

że normuje on kwestie intertemporalne z zakresu prawa materialnego, dotyczące

naprawienia szkód górniczych.

Odpowiedzialność za szkody wywołane eksploatacją złoża węgla kamiennego

została w ustawie z 2011 r. – art. 144, art. 146 - uregulowana tak samo, jak

w ustawie z 1994 r. – art. 91, art. 93. Odnoszą się zatem do tej odpowiedzialności

stanowiska i argumenty prawne wyrażone na gruncie ustawy z 1994 r., dotyczące

8

deliktowego jej charakteru oraz zastosowania zasady lex retro non agit. W art. 145

ustawy z 2011 r., przez odesłanie kwestii naprawienia szkód do zasad zawartych

w kodeksie cywilnym, w tym również do art. 363 § 1 k.c., ustawodawca odstąpił

od pierwszeństwa naprawienia szkody w drodze restytucji naturalnej,

które przewidywał art. 94 ust. 1 i art. 95 ust. 1 ustawy z 1994 r. Z uzasadnienia

projektu ustawy wynika (druk Sejmu VI kadencji nr 1696), że podstawowa

zmiana w zakresie odpowiedzialności za szkody polega na większym niż

w dotychczasowym stanie prawnym oparciu się na rozwiązaniach kodeksu

cywilnego. Oznacza to przede wszystkim, że o sposobie naprawienia szkody

spowodowanej ruchem zakładu górniczego, co do zasady, przesądza wola

poszkodowanego, co bezpośrednio wynika z art. 363 § 1 k.c.

Regulacje poprzednich aktów prawnych: art. 99 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczpospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. – Prawo górnicze (Dz. U. Nr 85, poz.

654 ze zm.), art. 57 i art. 59 dekretu z dnia 6 maja 1953 r. – Prawo górnicze

(j.t. Dz. U. z 1978 r. Nr 4, poz. 12 ze zm.) oraz art. 94 ust. 1 i 95 ust. 1 u.p.g.g.

z 1994 r., przewidywały w odniesieniu do sposobu naprawienia szkody górniczej,

zasadę pierwszeństwa restytucji naturalnej i decydowania przez zobowiązanego do

naprawienia szkody o formie odszkodowania. Ten model odpowiedzialności

za szkody górnicze w okresie wielu lat obowiązywania nie budził wątpliwości,

nie spotkał się z krytyką ze strony doktryny ani orzecznictwa sądowego

(por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 1996 r.,

III CZP 15/96, OSNC 1996, nr 5, poz. 72; uchwałę z dnia 18 kwietnia 1996 r.,

III CZP 31/96, OSNC 1996, nr 9, poz. 113; wyrok z dnia 29 listopada 1982 r., III CR

377/82, OSNCP 1983, nr 9, poz. 134).

Zmiana wprowadzona art. 145 ustawy z 2011 r. nie była traktowana jako cel

uchwalenia nowej ustawy. Uzasadnienie projektu ustawy wskazuje, jako cel

nadrzędny zamierzonych zmian, usunięcie barier utrudniających podejmowanie

i wykonywanie działalności w zakresie geologii i górnictwa. Został on wyznaczony

zamiarem doprecyzowania zakresu przedmiotowego ustawy, określenia relacji jej

przepisów wobec innych ustaw, zapewnienia prawidłowych „relacji” legislacyjnych

pomiędzy treścią ustawy oraz aktów wykonawczych, usprawnienia prowadzonych

na jej podstawie postępowań administracyjnych, przygotowania nowoczesnych

9

regulacji wprowadzających uproszczenia dla przedsiębiorców, odbiurokratyzowania

postępowań administracyjnych, usprawnienia instrumentów przeciwdziałania

nielegalnej eksploatacji kopalin oraz doprecyzowania przesłanek podejmowanych

rozstrzygnięć (druk Sejmu VI kadencji nr 1696).

Nie ma racjonalnych argumentów dla aprobaty stanowiska, że zmiany

wprowadzone ustawą z dnia 2011 r. mogłyby być traktowane jako cel wyłączający

stosowanie zasady lex retro non agit. Nie ma też podstaw do formułowania tezy,

że celem ustawodawcy było nadanie przepisom regulującym odpowiedzialność

za szkodę górniczą mocy wstecznej przez odniesienie nowych uregulowań do

zdarzeń i ich skutków zaistniałych przed dniem jej wejścia w życie.

W ustawie z 2011 r. cel tego dotyczący nie został niewątpliwie wskazany i nie

wynika z uzasadnienia jej projektu, w którym wyjaśnione zostały przyczyny

wprowadzenia zmian. Nie należą do zakresu wyłączenia stosowania zasady lex

retro non agit względy słusznościowe, jak też nie została dopuszczona wykładnia

rozszerzająca odstępstw od tej reguły.

Z powyższych względów przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnięto

jak w uchwale.