III CZP 77/13

Sygn. akt III CZP 77/13

UCHWAŁA

Dnia 22 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego

w B.

przy uczestnictwie B. K., K. K.,

A. O.-W. i W. Ł.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 22 listopada 2013 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2013 r.,

"Czy do zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych

niezłożenia pod wpływem błędu oświadczenia w przedmiocie

przyjęcia bądź odrzucenia spadku niezbędne jest złożenie

stosownego oświadczenia (o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem

inwentarza czy odrzuceniu spadku) w formie wymaganej przez art.

1018 § 3 k.c., czy wystarczające jest złożenie w terminie

przewidzianym w art. 1019 § 1 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c.

oświadczenia w formie pisemnej przed sądem we wniosku

o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia

oświadczenia; jeśli nie, czy możliwe jest późniejsze złożenie w toku

postępowania przedmiotowego oświadczenia we właściwej formie?"

2

podjął uchwałę:

1. Do zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych

niezłożenia pod wpływem błędu oświadczenia w przedmiocie

przyjęcia bądź odrzucenia spadku niezbędne jest złożenie

oświadczenia o przyjęciu spadku wprost lub z dobrodziejstwem

inwentarza albo o odrzuceniu spadku w formie wymaganej przez

art. 1018 § 3 k.c.

2. Oświadczenie w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia

spadku może być złożone w toku postępowania o zatwierdzenie

uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia

w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku, a jego

skuteczność zależy od zachowania terminu określonego w art.

1019 § 1 w związku z art. 88 § 2 k.c.

3

Uzasadnienie

Skarb Państwa reprezentowany przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w B.

wniósł o stwierdzenie, że spadek po S. K. nabyły z mocy ustawy jej dzieci: B. K., K.

K., A. O.-W. i W. Ł.

W toku postępowania uczestniczka W. Ł. złożyła w piśmie procesowym

oświadczenie, że uchyla się od skutków prawnych niezłożenia w terminie

oświadczenia, o jakim mowa w art. 1015 § 1 k.c. oraz przyjmuje spadek po S. K. z

dobrodziejstwem inwentarza. Jako przyczynę niezłożenia w terminie oświadczenia

o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza wskazała na błąd wynikający z

niewiedzy o postępowaniu podatkowym prowadzonym przez Urząd Skarbowy w B.

w stosunku do S. K.

Postanowieniem wstępnym z 28 grudnia 2012 r. Sąd Rejonowy w R. oddalił

wniosek o zatwierdzenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych

niezłożenia przez uczestniczkę W. Ł. oświadczenia o przyjęciu spadku po S. K. z

dobrodziejstwem inwentarza.

Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawca zmarła 29 grudnia 2010 r., a jej

spadkobiercami ustawowymi są uczestniczące w postępowaniu dzieci, które

w ustawowym terminie nie złożyły oświadczeń o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku

po matce. Uczestnicy pozostają ze sobą w dobrych relacjach. Spośród nich tylko B.

K. mieszkał z matką, a pozostali często ją odwiedzali. Za życia S. K. Urząd

Skarbowy w B. kierował do niej przesyłki polecone w toczącym się postępowaniu

podatkowym w sprawie naliczenia podatku od dochodu z nieujawnionych źródeł.

Wiedzę o postępowaniu podatkowym mieli B. K., bo mieszkał z matką i K. K.,

będący jej pełnomocnikiem w tym postępowaniu. Byli oni przekonani, że śmierć

matki jest zdarzeniem, które spowoduje zakończenie postępowania podatkowego.

Jeszcze za życia spadkodawcy B. K. poinformował telefonicznie W. Ł., że

23 sierpnia 2010 r. pracownicy Urzędu Skarbowego w B. przesłuchali matkę na

okoliczność naliczenia podatku oraz o przychodzących na nazwisko matki listach

poleconych z tego Urzędu. Po śmierci matki, W. Ł. rozmawiała z rodzeństwem na

temat majątku pozostawionego przez nią i jej ewentualnych długów. Nie czyniła

4

natomiast ustaleń co do przebiegu postępowania przed Urzędem Skarbowym w B.

Na początku lipca 2011 r. otrzymała wezwanie z tego Urzędu z zapytaniem o krąg

spadkobierców S. K. w związku z prowadzonym postępowaniem podatkowym.

Sąd Rejonowy uznał, że uczestniczka nie może skutecznie uchylić się od

skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o przyjęciu spadku po S. K. z

dobrodziejstwem inwentarza z powołaniem się na błąd co do istnienia długów

spadkowych, bowiem po otwarciu spadku nie dochowała należytej staranności

polegającej na zwróceniu się do Urzędu Skarbowego w B. o udzielenie informacji o

toczącym się postępowaniu podatkowym.

Przy rozpoznawaniu apelacji uczestniczki W. Ł. od

postanowienia wstępnego z 28 grudnia 2012 r. powstało zagadnienie prawne

budzące poważne wątpliwości, które Sąd Okręgowy w L. postanowieniem z 30

kwietnia 2013 r. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, nadając mu

formę pytania: „czy do zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych

niezłożenia pod wpływem błędu oświadczenia w przedmiocie przyjęcia bądź

odrzucenia spadku niezbędne jest złożenie stosownego oświadczenia (o przyjęciu

spadku z dobrodziejstwem inwentarza czy odrzuceniu spadku) w formie wymaganej

przez art. 1018 § 3 k.c., czy wystarczające jest złożenie w terminie przewidzianym

w art. 1019 § 1 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. oświadczenia o uchyleniu się od skutków

prawnych niezłożenia oświadczenia; jeśli nie, czy możliwe jest późniejsze złożenie

w toku postępowania przedmiotowego oświadczenia we właściwej formie”.

Sąd Okręgowy - odmiennie niż Sąd Rejonowy - ustalił, że B. K. za życia S.

K. nie poinformował W. Ł. o prowadzonym przeciwko matce postępowaniu

podatkowym i nie uczynił tego także po jej śmierci. W. Ł. dowiedziała się o tym

dopiero z pisma urzędowego w lipcu 2011 r. Brak wiedzy o toczącym się

postępowaniu i trybie życia matki sprawiał, że uczestniczka nie miała ani podstaw,

ani możliwości sprawdzania potencjalnego zadłużenia matki wobec organów

podatkowych. Pozostawała zatem w istotnym błędzie co do stanu majątku

spadkowego (pasywów), a błąd ten uzasadniał wystąpienie z wnioskiem o

zatwierdzenie uchylenia się przez nią od skutków niezłożenia w terminie

określonym w art. 1015 k.c. oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem

5

inwentarza (art. 1019 § 2 k.c.).

Sąd Okręgowy stwierdził, że art. 1019 § 1 pkt 2 k.c. wymaga, by

spadkobierca uchylając się od skutków prawnych niezłożenia stosownego

oświadczenia jednocześnie oświadczył, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go

odrzuca. Poważne wątpliwości Sądu Okręgowego wzbudziła kwestia formy, w jakiej

należy złożyć oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza

połączone z wnioskiem o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych

niezłożenia oświadczenia co do przyjęcia spadku. Sąd dostrzegł dominujący

w nauce pogląd, że w braku przepisów szczególnych zarówno uchylenie się

od skutków oświadczenia o przyjęciu spadku albo jego niezłożenia, jak i złożenie

nowego oświadczenia powinno nastąpić w formie określonej w art. 1018 § 3 k.c.

Skoro oba oświadczenia woli spadkobiercy powinny być złożone jednocześnie,

to celowe jest, by zostały one ujęte w jednym dokumencie, np. piśmie procesowym

zawierającym te oświadczenia w formie z podpisem notarialnie poświadczonym.

Oświadczenie złożone jedynie w piśmie procesowym nie spełniałoby wymagań

co do formy wyznaczonych przez art. 1018 § 3 k.c.

Dopuszczając możliwość uchylenia się od skutków oświadczenia

o przyjęciu spadku lub jego braku ustawodawca zakłada, że nastąpi to tylko

przed sądem i odwołuje się do przepisów o wadach oświadczenia woli, czyli

także art. 88 § 1 k.c., który przewiduje złożenie oświadczenia o uchyleniu się

od skutków czynności dokonanej pod wpływem błędu w formie pisemnej.

Poszukiwanie podstawy prawnej dla formy jednocześnie składanego oświadczenia

o przyjęciu spadku prowadzi do wniosku o możliwości stosowania przez

analogię art. 1018 § 3 k.c., za czym przemawia identyczny charakter ponowionego

tylko oświadczenia o przyjęciu (odrzuceniu) spadku, stanowiącego nadal

niezbędną przesłankę wyznaczenia kręgu spadkobierców lub przynajmniej

określenia zasad odpowiedzialności za długi spadkowe, albo o możliwości

uwzględnienia jako wystarczającej - w terminie wskazanym w art. 1019 § 1 k.c.

w zw. z art. 88 § 2 k.c. - formy pisma procesowego, wymaganej dla oświadczenia

o uchyleniu się od skutków niezłożenia pierwotnego oświadczenia. Za tym

z kolei przemawia nie tylko postulowana jednoczesność obu oświadczeń, ale

i konieczność uchylenia się od skutków wcześniejszego oświadczenia lub

6

jego braku wyłącznie przed sądem, przez co wymóg zastosowania innej formy

szczególnej, to jest urzędowo potwierdzonego podpisu, traci na znaczeniu,

a czynność uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia o przyjęciu

(odrzuceniu) spadku jest przez sąd zatwierdzana.

W niniejszej sprawie wniosek, którym uczestniczka uchyliła się od skutków

niezłożenia oświadczenia, został złożony w formie pisma procesowego

wniesionego w otwartym rocznym terminie zawitym, liczonym od wykrycia błędu

(art. 88 § 2 k.c.). Uczestniczka złożyła w nim oświadczenie o przyjęciu spadku

z dobrodziejstwem inwentarza, natomiast ewentualny wymóg formy szczególnej

spełniła już po upływie tego terminu, dopiero w toku postępowania apelacyjnego,

co uzasadniało pytanie, czy jeśli nie jest wystarczające złożenie w przepisanym

terminie oświadczenia w formie pisemnej, to wymóg ten można spełnić w dalszym

toku postępowania. Z powyższym może się wiązać upływ zawitego rocznego

terminu, który jednak należałoby uznać dla spadkobiercy za zachowany, przy

uwzględnieniu poglądów wyrażonych w orzecznictwie Sądu Najwyższego

dotyczącym art. 1015 § 1 k.c. (wyrok Sądu Najwyższego z 15 stycznia 1991 r.,

III CZP 75/90 OSNC 1991, nr 5-6, poz. 68; postanowienie Sądu Najwyższego

z 20 lutego 1963 r., I CR 109/63, OSNC 1964, nr 3, poz. 51) oraz art. 952 § 3 k.c.

(wyrok Sądu Najwyższego z 27 czerwca 1969 r., III CZP 31/69, OSNC 1970, nr 2,

poz. 23).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Co do zasady, nabycie spadku następuje z chwilą jego otwarcia (art. 922

§ 1 oraz art. 924 i 925 k.c.). Spadkobierca może jednak odrzucić spadek albo

przyjąć go określając zarazem, w jaki sposób będzie się kształtowała jego

odpowiedzialność za długi spadkowe (przyjęcie proste bądź z dobrodziejstwem

inwentarza) (art. 1012 k.c.). Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może

być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział

się o tytule swojego powołania. Niezłożenie oświadczenia jest jednoznaczne

z prostym przyjęciem spadku (art. 1015 § 2 k.c.). Jeżeli jednak spadkobiercą jest

osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych, osoba, co do której

istnieją podstawy do jej całkowitego ubezwłasnowolniania, albo osoba prawna,

7

to przyjmuje się, że brak oświadczenia jest równoznaczny z przyjęciem spadku

z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 1 i 2 k.c.).

2. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest jednostronną

czynnością prawną. Jego złożenie w terminie określonym w art. 1015 § 1 k.c.

następuje przed sądem lub przed notariuszem, ustnie lub z podpisem urzędowo

poświadczonym. Nie budzi wątpliwości możliwość złożenia takiego oświadczenia

przed sądem, w tym także sądem spadku w toku postępowania o stwierdzenie

nabycia spadku (por. art. 640 § 2 k.p.c.); spadkobierca może takie oświadczenie

złożyć ustnie i wówczas sporządzony zostaje protokół (art. 641 § 4 k.p.c.).

Jeżeli natomiast spadkobierca składa w sądzie oświadczenie na piśmie, to musi

to nastąpić w formie pisemnej szczególnej - z podpisem urzędowo poświadczonym

(postanowienie Sądu Najwyższego z 10 listopada 2006 r., I CSK 228/06,

OSNC 2007, nr 7-8, poz. 123). W praktyce oznacza to - jak trafnie zauważył Sąd

Okręgowy - wymóg uzyskania notarialnego poświadczenia podpisu pod

oświadczeniem, które nie zostało złożone ustnie przed sądem (art. 1018 § 3 k.c.).

3. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku nie może być

odwołane, ale w warunkach określonych w art. 1019 k.c. może dojść do uchylenia

się od wywołanych przez nie skutków prawnych. Zgodnie z art. 1019 § 1 k.c.:

jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod

wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli

z następującymi zmianami: (pkt 1) uchylenie się od skutków prawnych

oświadczenia powinno nastąpić przed sądem; (pkt 2) spadkobierca powinien

jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca.

Z art. 1019 § 2 k.c. wynika, że spadkobierca, który pod wpływem błędu lub

groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w powyższy sposób

uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. W takim przypadku

spadkobierca uchyla się od skutków swego biernego zachowania. Oświadczenie

o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o przyjęciu lub

odrzuceniu spadku jest składane wtedy, gdy minie termin do złożenia tego

oświadczenia, a zatem działa już fikcja prostego przyjęcia spadku, wynikająca

z art. 1015 § 2 zdanie pierwsze k.c. lub - w okolicznościach określonych w art. 1015

8

§ 2 zdanie drugie k.c. - fikcja przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04, OSNC

2006, nr 5, poz. 94).

Z art. 1019 § 1 pkt 2 k.c. wynika, że złożenie oświadczenia o uchyleniu się

od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

musi nastąpić przed sądem. Z tym materialnoprawnym przepisem określającym

przesłanki skuteczności takiego oświadczenia korespondują stosowne

uregulowania procesowe. Do uchylenia się od skutków prawnych złożonego

oświadczenia woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo od skutków niezłożenia

oświadczenia woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku dochodzi w postępowaniu

w przedmiocie zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia

o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku. W uzasadnieniu uchwały z 6 czerwca 2007 r.,

III CZP 53/07 (OSNC 2008, nr 7-8, poz. 78), Sąd Najwyższy podkreślił, że przez

uregulowanie postępowania w przedmiocie uchylenia się od skutków prawnych

oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku w rozdziale 10 działu IV tytułu

II księgi części I kodeksu postępowania cywilnego, zatytułowanym „Inne sprawy

spadkowe” ustawodawca odgraniczył to postępowanie od innych postępowań

spadkowych wyszczególnionych w rozdziałach 1-9, nadając mu charakter

postępowania w samodzielnej sprawie spadkowej. Samodzielność tę podkreśla

unormowanie przewidziane w art. 690 § 2 k.p.c., z którego wynika, że skuteczne

uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia, powodujące zmianę kręgu osób,

co do których nabycie spadku zostało już stwierdzone, stanowi samoistną

przesłankę dokonania z urzędu zmiany prawomocnego postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku, niezależną od przesłanek określonych w art. 679

§ 1 k.p.c. Brak jest też przepisów szczególnych pozwalających rozstrzygnąć

wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia

o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku w ramach innych postępowań (spraw)

spadkowych, chociaż w odniesieniu do konkretnie wskazanych kwestii -

wyodrębnionych jako samodzielny przedmiot postępowania - ustawodawca

możliwość taką dopuścił (art. 640 § 2, art. 681 i 686 k.p.c.).

Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub

odrzuceniu spadku lub od skutków niezłożenia oświadczenia woli o przyjęciu lub

9

odrzuceniu spadku może być zagadnieniem wstępnym dla toczącej się równolegle

sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, z uwagi na to, że stanowi przesłankę dla

ustalenia kręgu spadkobierców. W postanowieniu z 6 lipca 2012 r., V CSK 313/11

(niepubl.) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że można połączyć w jednym piśmie wniosek

z art. 1019 § i 3 k.c. z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku po tym samym

spadkodawcy (art. 191 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) albo połączyć

je z urzędu do jednoczesnego rozpoznania (art. 219 k.p.c. w związku z art. 13 § 2

k.p.c.). Połączenie takie jest celowe, usprawniające postępowanie spadkowe,

ponieważ zatwierdzenie przez sąd oświadczenia spadkobiercy określonego w art.

1019 § 2 k.c., z jednoczesnym odrzuceniem spadku, ma bezpośredni wpływ

na ustalenie kręgu spadkobierców i na ich odpowiedzialność za długi spadkowe.

Integralność obu postępowań wyraża się w finalnym zweryfikowaniu uprawnień

do spadkobrania.

Przeprowadzenie postępowania o uchylenie się od skutków prawnych

oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku lub od skutków niezłożenia takiego

oświadczenia woli po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku lub

po zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia nie oznacza jednak,

że zawsze musi dojść do wzruszenia orzeczenia, którym zakończyło

się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku lub do wzruszenia aktu

poświadczenia dziedziczenia. Jest tak jedynie wtedy, gdy wskutek prawomocnego

zatwierdzenia przez sąd uchylenia się od złożenia lub niezłożenia oświadczenia

w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku ulega zmianie krąg osób,

co do których nabycie spadku zostało już stwierdzone albo zarejestrowany

został akt poświadczenia dziedziczenia. Ustaliwszy tę okoliczność sąd

po przeprowadzeniu rozprawy zmienia z urzędu postanowienie o stwierdzeniu

nabycia spadku albo uchyla zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia

i orzeka w tym przedmiocie (art. 690 § 2 k.p.c.).

Skoro składane przed sądem oświadczenie o uchyleniu się od skutków

prawnych poprzedniego oświadczenia albo od jego niezłożenia wymaga

zatwierdzenia przez sąd, to podlega ono także jego merytorycznej kontroli, która

jest prowadzona na rozprawie (art. 690 § 1 k.p.c.). Obejmuje ona badanie, czy

spełnione zostały przesłanki decydujące o skuteczności takiego oświadczenia

10

ustalone w art. 1019 § 1 k.c., to jest czy składając przed sądem oświadczenie

o uchyleniu się od skutków prawnych wcześniejszego oświadczenia o przyjęciu lub

odrzuceniu spadku albo od skutków jego niezłożenia, spadkobierca złożył zarazem

oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku oraz czy zachodzą pozostałe

przesłanki decydujące o skuteczności takiego oświadczenia, wynikające

z konieczności zastosowania przepisów o wadach oświadczeń woli do oceny

poprzednio złożonego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo do

zaniechania złożenia tego oświadczenia. Badanie tych okoliczności wiąże się

z koniecznością udzielenia odpowiedzi na pytania, czy spadkobierca poprzednio

działał pod wpływem błędu lub groźby, jakie były okoliczności powstania tych wad

względnie czy pod wpływem błędu lub groźby zaniechał złożenia oświadczenia

w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku oraz czy uchylając się od skutków

swego poprzedniego oświadczenia lub zaniechania jego złożenia zachował termin

określony w art. 88 § 2 k.c. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 6 lipca

2012 r., V CSK 313/11, niepubl., z 30 czerwca 2005, IV CK 799/04, OSNC 2006,

nr 5, poz. 94, z 18 marca 2010 r., V CSK 337/09, niepubl., i z 1 grudnia 2011 r.,

I CSK 85/11, niepubl.).

W uzasadnieniu uchwały z 6 czerwca 2007 r., III CZP 53/07, Sąd

Najwyższy podkreślił, że wyraźne wyodrębnienie przez ustawodawcę postępowania

w przedmiocie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub

o odrzuceniu spadku jest zabiegiem celowym. Efektem przeprowadzanej przez

sąd spadku kontroli jego przesłanek musi być rozstrzygnięcie pozytywne lub

negatywne w formie postanowienia (art. 516 k.p.c.). Wprawdzie art. 1019 § 3 k.c.

wspomina wprost jedynie o zatwierdzeniu uchylenia się, to jednak nie można

przyjąć, że w przypadku stwierdzenia braku przesłanek do wydania takiego

orzeczenia sąd może pozostawić rozpoznawaną sprawę bez rozstrzygnięcia.

Dopiero podjęcie orzeczenia, zarówno o treści pozytywnej, jak i negatywnej, usuwa

stan niepewności co do istnienia - w konkretnym stanie faktycznym - przesłanek

uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia lub niezachowania

terminu do jego złożenia. Postanowienie kończące to postępowanie ma charakter

konstytutywny.

Oświadczenie o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku, które ma być złożone

11

wraz z oświadczeniem o uchyleniu się od skutków prawnych poprzednio złożonego

oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo od skutków niezłożenia

takiego oświadczenia nie jest elementem formalnym (częścią) wniosku

wszczynającego postępowanie uregulowane w art. 960 k.p.c., który by podlegał

uzupełnieniu na podstawie art. 130 k.p.c. Jego złożenie we właściwej formie i we

właściwym czasie stanowi materialnoprawną przesłankę uwzględnienia wniosku

w sprawie o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych poprzednio

złożonego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo od skutków

niezłożenia takiego oświadczenia. Formę oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu

spadku określa art. 1018 § 3 k.c. Oświadczenie takie powinno być zatem złożone

ustnie przed sądem lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Art. 1018

i 1019 k.c. umieszczone zostały w jednym tytule księgi czwartej kodeksu cywilnego,

który brzmi: „przyjęcie i odrzucenie spadku". W braku odmiennego postanowienia

ustawodawcy, należy przyjąć, że forma oświadczenia o przyjęciu lub odrzucenie

spadku określona w art. 1018 § 3 k.c. ma zastosowanie do wszystkich

przewidzianych w dziale IV księgi drugiej kodeksu cywilnego przypadków składania

tego oświadczenia.

4. W uzasadnieniu uchwały z 6 czerwca 2007 r., III CZP 53/07, nawiązując

do brzmienia art. 1019 § 1 pkt 2 k.c. Sąd Najwyższy stwierdził, że złożenie

oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku ma nastąpić przed sądem

jednocześnie z oświadczeniem o uchyleniu się od skutków prawnych poprzedniego

oświadczenia lub od niezłożenia takiego oświadczenia. Na konieczność

jednoczesnego złożenia obu oświadczeń Sąd Najwyższy zwrócił uwagę także

w postanowieniu z 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04 i z 11 marca 2009 r., I CSK

319/08 (niepubl.).

Wymaganie jednoczesnego złożenia obu oświadczeń nie oznacza wcale,

że mają być one złożone we wniosku o wszczęcie postępowania uregulowanego

w art. 690 k.p.c., czy w innym piśmie procesowym składanym w tym postępowaniu.

Jak już powiedziano, złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

jednoczesne ze złożeniem przed sądem oświadczenia o uchyleniu się od skutków

prawnych poprzedniego oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia

spadku albo od skutków niezłożenia takiego oświadczenia nie jest elementem

12

formalnym wniosku o wszczęcie postępowania uregulowanego w art. 690 k.p.c.,

lecz jedną z przesłanek materialnoprawnych, których spełnienie decyduje o jego

skuteczności, a zatem o możliwości jego uwzględnienia i zatwierdzenia przez sąd

uchylenia się od skutków prawnych poprzedniego oświadczenia albo od skutków

prawnych jego niezłożenia. Przesłanka taka musi być spełniona w zastrzeżonym

dla niej terminie materialnoprawnym (art. 88 § 2 k.c.) i do czasu zakończenia

postępowania sądowego, w którym jest rozpatrywana (art. 316 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c.).

Skoro zatem złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest

w świetle art. 1019 § 1 i 2 k.c. przesłanką skuteczności oświadczenia o uchyleniu

się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo od

niezłożenia takiego oświadczenia, to wraz z tym oświadczeniem musi być złożone

w terminie zastrzeżonym w art. 88 § 2 k.c. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu

spadku, o którym mowa w art. 1019 § 1 pkt 2 powinno być złożone przez

spadkobiercę do czasu zamknięcia rozprawy wyznaczanej w celu rozpoznania

wniosku wszczynającego postępowanie uregulowane w art. 690 k.p.c. Na tę chwilę

bowiem sąd ocenia stan rzeczy stanowiący podstawę rozstrzygnięcia w każdej

sprawie cywilnej (art. 316 § 1 k.p.c.).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na

wstępie.