II PK 65/13

Sygn. akt II PK 65/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z powództwa Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w

W. działającego na rzecz pracownika J. B.

przeciwko Politechnice […]

o ustalenie, o zwaloryzowane wynagrodzenie i zwaloryzowane odszkodowanie za

niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 26 lipca 2012 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok w pkt I - w zakresie dotyczącym

żądania waloryzacji odszkodowania za niezgodne z prawem

rozwiązanie stosunku pracy, w pkt II - w zakresie dotyczącym

żądania waloryzacji zatrzymanego wynagrodzenia za pracę oraz

w pkt IV - w całości i sprawę w tej części przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

II. oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie,

2

III. pozostawia Sądowi Apelacyjnemu rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy w W.

odrzucił pozew Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w W.,

działającego na rzecz pracownika J. B., przeciwko Politechnice o ustalenie

wygaśnięcia obowiązku zwrotu kwoty 39.028,18 zł (pkt I), zasądził od strony

pozwanej - Politechniki […] na rzecz J. B. kwotę 6.699 zł z ustawowymi odsetkami

za zwłokę od daty prawomocności wyroku (pkt II), a w pozostałej części powództwo

oddalił (pkt III).

Rozstrzygnięcie to zapadło na podstawie następującego stanu faktycznego.

J. B. był pracownikiem pozwanej Politechniki […] zatrudnionym na stanowisku […]

w Instytucie […] w okresie od 1 października 1995 r. do 27 kwietnia 2000 r. Decyzją

Rektora z dnia 13 października 1997 r. strona pozwana zawiesiła powoda w

pełnieniu obowiązków nauczyciela akademickiego od 15 października 1997 r. (na

okres 6 miesięcy) oraz ograniczyła wynagrodzenie zasadnicze do wysokości 50 %

w związku z toczącym się postępowaniem dyscyplinarnym. Ostatecznie

orzeczeniem Komisji Dyscyplinarnej dla Nauczycieli Akademickich przy Radzie

Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 10 stycznia 2007 r. J. B. został uniewinniony

od zarzutu popełnienia przewinienia dyscyplinarnego. Wynagrodzenie zasadnicze J.

B. zatrzymane na mocy decyzji Rektora Politechniki za okres od 15 października

1997 r. do 15 kwietnia 1998 r. wyniosło 2.415 zł brutto i nie zostało mu wypłacone.

W okresie od 1997 r. do chwili obecnej wynagrodzenia zasadnicze nauczycieli

akademickich zatrudnionych na stanowisku asystenta u strony pozwanej uległy

znacznemu podwyższeniu i wynoszą w roku akademickim 2011/2012 miesięcznie

2.232,58 zł brutto (średnie wynagrodzenie pracownika z porównywalnym stażem i

kwalifikacjami do J. B.).

Wyrokiem z dnia 25 września 2008 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w W. w

sprawie z powództwa J. B. i Ogólnopolskiego Akademickiego Związku

3

Zawodowego w W. o wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, nakazując

między innymi powodowi J. B. zwrócić na rzecz strony pozwanej - Politechniki

kwotę 39.028,18 zł.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 2 września 2009 r., w sprawie II PK 44/09,

oddalił skargę kasacyjną powoda od powyższego wyroku.

Prawomocnym wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2007 r. Sąd Rejonowy Wydział

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zasądził od strony pozwanej Politechniki na

rzecz J. B. kwotę 5.018,29 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem

rozwiązanie stosunku pracy, nadając rygor natychmiastowej wykonalności co do

kwoty 1.672,76 zł.

Strona pozwana w dniu 11 kwietnia 2005 r. wypłaciła J. B. kwotę 1.672,76 zł

zasądzoną wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2005 r. Sądu Rejonowego, tj. kwotę, co do

której został nadany rygor natychmiastowej wykonalności. Natomiast pozostała

kwota odszkodowania 3.345,53 zł została wypłacona po uprawomocnieniu się

wyroku w dniu 11 września 2008 r.

W toku procesu strona pozwana w dniu 18 lutego 2010 r. skierowała pismo

do J. B., przekazując oświadczenie o potrąceniu kwoty 5.304,20 zł (w tym 1.672,76

zł - stanowiącej część zasądzonego odszkodowania z rygoru natychmiastowej

wykonalności) i kwoty 2.415 zł (wartość połowy zatrzymanego wynagrodzenia w

związku z postępowaniem dyscyplinarnym wraz z ustawowymi odsetkami) z

wierzytelnością pieniężną Politechniki wobec J. B. wynikającą z prawomocnego

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 25 września 2008 r., nakazującego zwrot kwoty

spełnionego świadczenia w wysokości 39.028,18 zł.

W odniesieniu do tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Okręgowy wskazał,

że powództwo o ustalenie, że obowiązek zwrotu stronie pozwanej Politechnice

przez J. B. kwoty 39.028,18 zł wygasł, podlega odrzuceniu, bowiem zachodzi w tym

zakresie zachodzi powaga rzeczy osądzonej (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Sąd Okręgowy uznał, że uzasadnione jest powództwo odnośnie do

waloryzacji wynagrodzenia, którego wypłatę w wysokości 50% wstrzymała strona

pozwana w związku z toczącym się postępowaniem dyscyplinarnym.

Wynagrodzenie to do chwili obecnej nie zostało wypłacone. Sąd Okręgowy wskazał

na treść art. 134 ust. 7 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym

4

(Dz. U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) i stwierdził że strona pozwana jest zobowiązana do

wypłacenia byłemu pracownikowi wynagrodzenia, niewypłaconego w związku z

postępowaniem dyscyplinarnym. Stwierdził, że ze względu na znaczący upływ

czasu od zatrzymania należnego wynagrodzenia oraz jego wymagalności do chwili

obecnej, tj. czasu orzekania, uzasadnione jest żądanie strony powodowej odnośnie

do waloryzacji tego wynagrodzenia na postawie art. 3581

§ 3 k.c., przyjmując za jej

podstawę kwotę 2.232,58 zł miesięcznego wynagrodzenia. Stąd połowa

zwaloryzowanego wynagrodzenia za okres 6 miesięcy zamyka się w kwocie 6.699

zł. W ocenie Sądu Okręgowego, przyjęcie takiej wysokości zwaloryzowanego

wynagrodzenia było zgodne z zasadami współżycia społecznego i interesem stron.

Zdaniem Sądu Okręgowego, potrącenie wierzytelności na mocy oświadczenia

pracodawcy z dnia 18 lutego 2010 r. (w toku procesu) było niezgodne z art. 87 k.p.

Sąd Okręgowy wskazał, że nieuzasadnione było żądanie strony powodowej

odnośnie do ustawowych odsetek od odszkodowania za niezgodne z prawem

rozwiązanie stosunku pracy zasądzonego wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 7

kwietnia 2005 r. lub waloryzacji tego odszkodowania. Z ustaleń wynika, że

odszkodowanie w kwocie 1.672,76 zł, co do której został nadany rygor

natychmiastowej wykonalności, zostało wypłacone w dniu 11 kwietnia 2005 r.,

natomiast odszkodowanie w pozostałej kwocie (3.345,53 zł) - w dniu 11 września

2008 r., a więc niezwłocznie.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 26

lipca 2012 r. oddalił apelację i zażalenie strony powodowej (pkt I), zmienił

zaskarżony wyrok w pkt II w ten sposób, że zasądzoną w nim kwotę 6.699 zł

obniżył do kwoty 2.415,00 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 11 stycznia 2007 r.,

oddalając dalej idące powództwo (pkt II) oraz oddalił dalej idącą apelację strony

pozwanej (pkt III).

Sąd Apelacyjny wskazał, że w odniesieniu do zwrotu przez J. B. Politechnice

[…] kwoty 39.028,18 zł podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji. Kwestia

zwrotu przez pracownika nienależnego świadczenia została rozstrzygnięta

prawomocnym wyrokiem i po jego wydaniu zobowiązany do zwrotu nie może

powoływać się na okoliczności, na które mógł powołać się w „tamtym

postępowaniu”. Podkreślił, że powód myli się, że nie istnieje tożsamość roszczeń w

5

obu przywołanych przez Sąd Rejonowy sprawach. Bez względu na jakiej podstawie

prawnej żądania stron są oparte, dotyczą tej samej sytuacji faktycznej.

Sąd drugiej instancji uznał ponadto, że niezasadna jest apelacja strony

powodowej skarżąca wyrok w części oddalającej powództwo w zakresie waloryzacji

czy też zasądzenia odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

(odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy). Przy

niespornym stanie faktycznym powstał spór prawny, czy wypłacone po kilku latach

(na skutek długotrwałego procesu) odszkodowanie podlega waloryzacji. Skoro w

pozwie nie sformułowano żądania zasądzenia takiego odszkodowania, obowiązek

jego zapłaty powstał z chwilą uprawomocnienia się wyroku - we wrześniu 2008 r. W

tej sytuacji żądanie waloryzacji jest nieuzasadnione z następujących powodów:

możliwość waloryzacji nie dotyczy odszkodowań zasądzanych wyrokami sądów;

możliwość waloryzacji nie dotyczy zobowiązań spełnionych – wygasłych; powód nie

wykazał, że od września 2008 r. nastąpiła istotna zmiana siły nabywczej pieniądza.

Przyjęcie przez Sąd, że wymagalność odszkodowania powstała w dniu 4 września

2008 r., i fakt jego natychmiastowego wypłacenia czyni żądanie w zakresie odsetek

nieuzasadnione.

Sąd Apelacyjny uznał apelację strony pozwanej za częściowo zasadną.

Wskazał, że wynagrodzenie za pracę podlega ochronie zgodnie z regułami

opisanymi w Rozdziale II Kodeksu pracy, a przepisy art. 84 - 91 k.p. są przepisami

szczególnymi, o jakich mowa w art. 505 pkt 4 k.p.c. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

należności z tytułu niewypłaconego pracownikowi wynagrodzenia za pracę nie

tracą swego uprzywilejowanego charakteru oraz ochrony nawet po rozwiązaniu

stosunku pracy. Skoro więc pracownikowi wypłacono połowę wynagrodzenia, to

zgodnie z art. 87 § 4 k.p., jest ono wolne od dalszych potrąceń, z wyjątkiem

należności wymienionych w art. 87 § 1 pkt 1 k.p. Z tego względu uznał

oświadczenie o potrąceniu z dnia 18 lutego 2010 r. za nieskuteczne. Jednakże

obowiązek wypłaty świadczenia, o którym mowa, powstał dopiero z chwilą wydania

ostatecznej decyzji dnia 10 stycznia 2007 r. i od dnia następnego pracodawca jest

w opóźnieniu. Dlatego ocenie podlegać powinno to, czy od stycznia 2007 r. do dnia

wniesienia pozwu - 30 listopada 2009 r. nastąpiła - zgodnie z art. 3581

§ 3 k.c. -

istotna zmiana siły nabywczej pieniądza, czego strona powodowa nie udowodniła.

6

Stąd roszczenie o waloryzację tego świadczenia należało oddalić, zasądzając

jedynie kwotę ograniczonego wynagrodzenia z ustawowymi odsetkami od daty

wymagalności roszczenia.

Powód zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną w części (pkt I, II i IV –

dotyczący kosztów), zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego

przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: art. 87 § 1 k.p., przez

przyjęcie, że odszkodowanie, o którym mowa w art. 45 k.p., nie podlega

szczególnej ochronie przed potrąceniem; art. 505 pkt 3 k.c. w związku z art. 300

k.p., przez jego niezastosowanie do odszkodowania, o którym mowa w art. 45 k.p.,

które powinno być zakwalifikowane jako wierzytelność wynikająca z czynu

niedozwolonego (bezprawnego wypowiedzenia/rozwiązania stosunku pracy);

art. 3581

§ 3 k.c., przez przyjęcie, że nie jest możliwa waloryzacja odszkodowania,

o którym mowa w art. 45 k.p. - jako świadczenia ustalonego w orzeczeniu

sądowym, a także mylenie pojęć „powstania zobowiązania” oraz „terminu

spełnienia świadczenia” (z art. 455 k.c.) w odniesieniu do wypłaty wynagrodzenia

ograniczonego na podstawie art. 134 ust. 6 i 7 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o

szkolnictwie wyższym; art. 3581

§ 3 k.c., przez bezwzględne przyjęcie

niedopuszczalności zastosowania waloryzacji sądowej w sytuacji spełnienia

świadczenia (wygaśnięcie długu) pomimo wystąpienia istotnej zmiany siły

nabywczej pieniądza; art. 455 k.c., przez przyjęcie, że wymagalność

odszkodowania, o którym mowa w art. 45 k.p., powstaje z dniem prawomocności

wyroku zasądzającego świadczenie.

Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania: art. 366 k.p.c.

w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., przez błędne przyjęcie tożsamości pomiędzy

żądaniem restytucyjnym uwzględnionym na podstawie art. 415 k.p.c. a żądaniem

ustalenia wygaśnięcia obowiązku zwrotu świadczenia opartym na art. 409 k.c. w

związku z art. 189 k.p.c.; art. 328 § 2 k.p.c., przez całkowity brak uzasadnienia

prawnego zakwestionowania stanowiska Sądu pierwszej instancji dotyczącego

ochrony odszkodowania przed potrąceniem oraz art. 378 § 2 k.p.c., przez całkowity

brak zbadania zarzutu nr 3 apelacji dotyczącego wadliwie pominiętej w ustaleniach

Sądu pierwszej instancji okoliczności dokonania potrącenia przez pozwaną kwoty

1672,76 zł jako pierwotnie wypłaconej (części) odszkodowania następnie uznanej

7

za nienależne świadczenie i potrąconej z inną cywilną wierzytelnością między

stronami.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwioną podstawę w odniesieniu do zarzutu

naruszenia art. 3581

§ 3 k.c., przez jego błędną wykładnię zakładającą, że nie jest

możliwa waloryzacja zasądzonego wyrokiem sądu odszkodowania i błędne

rozumienie użytego w tym przepisie pojęcia „powstania zobowiązania” - w

odniesieniu do wypłaty wynagrodzenia ograniczonego na podstawie art. 134 ust. 6 i

7 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym, a także przez

bezwzględne przyjęcie niedopuszczalności zastosowania waloryzacji sądowej w

sytuacji spełnienia świadczenia pomimo wystąpienia istotnej zmiany siły nabywczej

pieniądza.

Jednym z żądań skarżącego jest waloryzacja odszkodowania za bezprawne

zwolnienie z pracy zasądzonego wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2005 r.

Ocena zasadności tego roszczenia wymaga przede wszystkim rozważenia

charakteru odszkodowania na podstawie art. 45 § 1 k.p. Jak bowiem podkreślił Sąd

Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 29 czerwca 1995 r., I PZP 5/95

(OSNAPIUS 1996, nr 4, poz. 56), możliwość waloryzacji sądowej zobowiązania

zakładu pracy wobec pracownika zależy od jego istoty. Artykuł 3581

§ 3 k.c.

ustanowił sądową waloryzację świadczeń w razie istotnej zmiany siły nabywczej

pieniądza po powstaniu zobowiązania. Przedmiot tego zobowiązania określa § 1

omawianego przepisu i jest nim wyłącznie suma pieniężna. Zatem art. 3581

§ 3 k.c.

ma zastosowanie jedynie do świadczeń pieniężnych i odnosi się do takich

zobowiązań, które były od samego początku zobowiązaniami pieniężnymi. Zarówno

zasada nominalizmu z art. 3581

§ 1 k.c., jak i zasada waloryzacji przewidziana w

art. 3581

§ 3 k.c., może mieć zastosowanie jedynie do zobowiązań pieniężnych w

ścisłym tego słowa znaczeniu. Chodzi tu o pewną wartość wyrażoną przez

określoną sumę pieniężną. Inaczej sprawa się przedstawia, gdy mamy do czynienia

z wszelkiego rodzaju zobowiązaniami kompensacyjnymi, to znaczy tam, gdzie

chodzi o zobowiązania niepieniężne, w których występują świadczenia pieniężne

8

(np. odszkodowanie, zwrot bezpodstawnego wzbogacenia, zwrot wartości

nakładów i pożytków). Również w uchwałach z dnia 28 października 1993 r.,

III CZP 142/93 (OSNCP 1994, z. 4, poz. 82) i z dnia 20 kwietnia 1994 r., III CZP

58/94, (OSNCP 1994, z. 11, poz. 207) Sąd Najwyższy podkreślił, że zmiana

Kodeksu cywilnego dokonana w ustawie z dnia 28 lipca 1990 r. stanowi ustawowe

potwierdzenie podziału zobowiązań, których umorzenie następuje przez spełnienie

świadczenia pieniężnego, na zobowiązania pieniężne sensu stricto i zobowiązania

ze swej istoty niepieniężne, w których zapłata sumy pieniędzy umarza

zobowiązanie, dlatego że przywrócenie stanu poprzedniego jest niemożliwe albo

nadmiernie kosztowne lub utrudnione (art. 363 § 1 k.c.). Zobowiązania ściśle

pieniężne charakteryzują się tym, że zapłata pieniędzy jest świadczeniem głównym

od początku powstania stosunku zobowiązaniowego. W konsekwencji istotne jest

to, czy omawiane odszkodowanie ma charakter świadczenia pieniężnego czy też

niepieniężnego.

Odszkodowanie na podstawie art. 45 § 1 k.p. pełni funkcję kompensacyjną

tylko w ograniczonym zakresie. W myśl art. 471

k.p. odszkodowanie, o którym

mowa w art. 45, przysługuje w wysokości wynagrodzenia za okres od 2 tygodni do

3 miesięcy, nie niższej jednak od wynagrodzenia za okres wypowiedzenia. Przepis

ten określa minimalną (tj. równą wynagrodzeniu za okres wypowiedzenia) oraz

maksymalną (równą wynagrodzeniu za okres trzech miesięcy) wysokość

odszkodowania, pozostawia więc ocenie sądu ustalenie jego konkretnej wysokości

w tych właśnie granicach. Odpowiedzialność odszkodowawcza pracodawcy i jej

wysokość nie jest uzależniona od wystąpienia realnej szkody po stronie

pracownika. W tym aspekcie odpowiedzialność pracodawcy to szczególnego

rodzaju odpowiedzialność z tytułu dokonania wadliwej czynności prawnej,

występująca bez względu na powstanie rzeczywistej szkody. Natomiast, patrząc z

perspektywy pracownika, zrekompensowanie utraconych przez niego zarobków

stanowi jedynie uboczny cel odszkodowania ograniczony do zryczałtowanej kwoty

pieniężnej (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 października 2005 r.,

SK 48/03, OTK-A 2005, Nr 9, poz. 101). W wysokości odszkodowania uwzględnia

się wynagrodzenie pracownika obliczone jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy

(§ 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja

9

1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania

pracy oraz wynagradzania stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań,

odpraw, dodatków do wynagrodzenia i innych należności przewidzianych w

Kodeksie pracy; Dz. U. Nr 62, poz. 289 ze zm.). Najogólniej rzecz ujmując, jest to

wynagrodzenie wypłacone przed rozwiązaniem stosunku pracy, co wynika z

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w

sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i

wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop

(Dz. U. Nr 2, poz. 14 ze zm.).

W konsekwencji istnieją podstawy do uznania, że limitujący wysokość

obowiązku odszkodowawczego pracodawcy z tytułu nieuzasadnionego lub

niezgodnego z prawem wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę art. 471

k.p.

sprawia, iż roszczenie o odszkodowanie na podstawie art. 45 § 1 k.p. jest

roszczeniem o zapłatę z góry określonej, zryczałtowanej sumy pieniężnej

(roszczeniem o świadczenie pieniężne), nie stanowi natomiast surogatu

indywidualnie oznaczonego dobra, utraconego na skutek bezprawnego działania

pracodawcy. Dodać też trzeba, że brak jest instrumentu harmonizującego

kompensacyjną funkcję odszkodowania z art. 45 § 1 k.p. ze zmianami wartości

pieniądza, tak jak to miejsce w przypadku odszkodowań na podstawie przepisów

Kodeksu cywilnego. Chodzi w tym przypadku o art. 363 § 2 k.c., który eliminuje

niebezpieczeństwo związane ze zmianą cen w okresie między wyrządzeniem

szkody a datą wyrokowania czy art. 907 § 2 k.c., pozwalający żądać zmiany

wysokości renty z uwagi na istotny spadek siły nabywczej pieniądza. Także więc

względy aksjologiczne przemawiają za dopuszczalnością stosowania art. 3581

§ 3

k.c. do omawianego odszkodowania, aby zapewnić jego realną wartość w

przypadku długotrwałego postępowania sądowego.

Zgodnie z art. 3581

§ 3 k.c. w związku z § 1 tego artykułu, przedmiotem

waloryzacji jest określone sumą pieniężną świadczenie pieniężne będące

przedmiotem zobowiązania od chwili jego powstania. Roszczenia wynikające z

praw podmiotowych względnych, a takimi są zobowiązania wynikające ze stosunku

pracy, powstają jednocześnie z powstaniem prawa podmiotowego, które jest ich

źródłem i istnieją bez względu na to, czy są wymagalne (por. uchwałę Sądu

10

Najwyższego z dnia 24 stycznia 1996 r., III CZP 196/95 OSNC 1996, nr 6, poz. 78

oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2000 r., V CKN 489/00, OSNC

2002, nr 7-8, poz. 104). Zobowiązanie (art. 353 § 1 k.c.) to określony stosunek

prawny, w którym pewna osoba może żądać od innej osoby określonego

świadczenia, ta inna osoba zaś powinna świadczenie to spełnić. Powstanie

zobowiązania to tym samym powstanie stosunku prawnego, nie zaś chwila, w jakiej

w ramach tego stosunku roszczenia te stają się wymagalne (zob. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 1994 r., I PRN 125/93; OSNC 1994, nr

12, poz. 244).

Zobowiązanie pracodawcy do odszkodowania lub przywrócenia do pracy

(art. 45 § 1 k.p.) powstaje z chwilą bezprawnego rozwiązania stosunku pracy, zaś

wytoczone powództwo ma na celu wykonanie tego zobowiązania. Alternatywność

przysługujących roszczeń powoduje jedynie to, że pracownik musi wybrać jedno z

nich, co może mieć wpływ jedynie na wymagalność zobowiązania. Także

zasądzenie przez sąd odszkodowania i jednocześnie oddalenie żądanie

przywrócenia do pracy (na podstawie art. 45 § 2 k.p. lub art. 4771

k.p.c.) nie wynika

z innego, nowego zobowiązania niż to pierwotne - mające swoje źródło w

bezprawnym zwolnieniu z pracy. Sąd, korzystając z przysługujących mu uprawnień,

zmienia jedynie sposób wykonania zobowiązania.

Błędne jest zatem stanowisko odrzucające z góry możliwość waloryzacji

odszkodowania zasądzonego wyrokiem sądu zamiast żądanego przez pracownika

przywrócenia do pracy.

Kolejną kwestię stanowi waloryzacja zatrzymanego wynagrodzenia za pracę.

Źródłem prawa pracownika do wynagrodzenia za pracę jest stosunek pracy,

którego nawiązanie zobowiązuje pracownika do wykonywania pracy określonego

rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie

wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawcę - do zatrudniania pracownika za

wynagrodzeniem (art. 22 § 1 k.p.). Wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną;

za czas niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia

tylko wówczas, gdy przepisy prawa pracy tak stanowią (art. 80 k.p.). Wypłata

wynagrodzenia za pracę następuje nie rzadziej niż raz w miesiącu (art. 85 § 1 k.p.),

stanowiąc ekwiwalent pracy świadczonej (wykonanej) na rzecz pracodawcy w

11

danym okresie.

Wynagrodzenie zatrzymane przez pracodawcę na podstawie art. 134 ust. 6 i

7 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym nie jest

wynagrodzeniem za pracę wykonaną (art. 80 zdanie pierwsze k.p.), ale

wynagrodzeniem za czas niewykonywania pracy. Stosownie do treści art. 80 zdanie

drugie k.p., za czas niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo do

wynagrodzenia tylko wówczas, gdy przepisy prawa pracy tak stanowią. W tym

przypadku zobowiązanie pracodawcy do wypłaty pracownikowi wynagrodzenia za

okres, kiedy nie świadczył pracy, wynika z przepisów przywołanej wyżej ustawy.

Zgodnie z jej art. 134 ust. 2, organ uprawniony do mianowania nauczyciela

akademickiego, po zasięgnięciu opinii rzecznika dyscyplinarnego, może zawiesić w

pełnieniu obowiązków zawodowych nauczyciela akademickiego także w toku

postępowania wyjaśniającego, zaś wynagrodzenie zasadnicze nauczyciela

akademickiego w okresie zawieszenia w pełnieniu obowiązków może ulec

ograniczeniu najwyżej do połowy, w zależności od stanu rodzinnego nauczyciela

akademickiego, począwszy od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego

następującego po miesiącu, w którym nastąpiło zawieszenie (ust. 6). Jeżeli

postępowanie dyscyplinarne zakończy się umorzeniem z braku dowodów winy albo

wydaniem orzeczenia lub wyroku uniewinniającego, nauczycielowi akademickiemu

należy wypłacić pozostałą część pełnego wynagrodzenia (ust. 7).

Z przywołanych przepisów wynika, że część wynagrodzenia za czas

niewykonywania pracy może zostać zatrzymana na mocy fakultatywnej decyzji

pracodawcy i staje się należna po zakończeniu postępowania dyscyplinarnego, pod

warunkiem jego umorzenia z braku dowodów winy lub wydania orzeczenia

uniewinniającego. Pracodawca, podejmując uprawnioną decyzję o zatrzymaniu

części wynagrodzenia, przyjmuje na siebie jej prawne konsekwencje, z których

wynika zobowiązanie do wypłaty świadczenia pod warunkiem wystąpienia

okoliczności opisanych w ust. 7 komentowanego przepisu. Zobowiązanie to

powstaje zatem z chwilą zatrzymania wynagrodzenia, a jego wymagalność

następuje (warunkowo) po zakończeniu postępowania dyscyplinarnego. Wbrew

temu stanowisku Sąd drugiej instancji przyjął, że dopiero zakończenie

12

postępowania dyscyplinarnego stworzyło po stronie pracodawcy zobowiązanie do

zapłaty zatrzymanego wynagrodzenia.

Powyższe wywody nie wyczerpują jednak całej problematyki związanej z

waloryzacją zatrzymanego wynagrodzenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

przyjmuje się, że prawo pracy ma własne tryby ustalania i zmiany wysokości

wynagrodzenia za pracę lub jego poszczególnych składników, więc przepis

art. 3581

§ 3 k.c. może być w związku z art. 300 k.p. zastosowany w sprawach

płacowych tylko w zgodzie z zasadami prawa pracy i w sposób odpowiedni.

Odesłanie w art. 300 k.p. do odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu

cywilnego i pod warunkiem, że przepisy te nie są sprzeczne z zasadami prawa

pracy, nie wyklucza jednak w ogóle możliwości stosowania art. 3581

§ 3 k.c. w

zakresie wynagrodzenia za pracę. Już w uchwale z dnia 3 kwietnia 1992 r., I PZP

19/92 (OSNCP 1992, z. 9, poz. 166) Sąd Najwyższy uznał, że jeżeli zakład pracy

nie wypłacił w terminie należnego pracownikowi świadczenia, zaś między ustaloną

datą wypłaty świadczenia a jego spełnieniem nastąpił znaczny spadek siły

nabywczej pieniądza, to nie ma przeszkód do odpowiedniego zastosowania

art. 3581

§ 3 k.c. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3

czerwca 1993 r., I PR 60/90 (niepublikowanym), którego przedmiotem było

odszkodowanie z tytułu nieprawidłowego wypowiedzenia umowy o pracę. W

wymienionej sprawie Sąd Najwyższy dopuścił możliwość waloryzacji

odszkodowania z takiego tytułu wówczas, gdy nie zostało ono wypłacone w

terminie i gdy w okresie opóźnienia nastąpił znaczny spadek wartości pieniądza,

który sprawił, że zobowiązanie zakładu pracy w nominalnej wysokości nie mogło

spełnić swojej roli. Również w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 29 czerwca

1995 r., I PZP 5/95 (niepublikowanej) Sąd Najwyższy opowiedział się za

dopuszczalnością waloryzowania świadczenia pieniężnego, stanowiącego składnik

wynagrodzenia za pracę wówczas, gdy świadczenie to nie zostało spełnione w

terminie.

W konsekwencji co do zasady „odpowiednie” stosowanie art. 3581

§ 3 k.c. do

wynagrodzenia za pracę polega na ograniczeniu wynikającej z przepisu możliwości

zmiany wysokości tylko tego wynagrodzenia, które nie zostało wypłacone w

terminie (zob. także wyroki Sądu Najwyższego z dnia z dnia 8 października 1996 r.,

13

I PRN 90/96, LEX nr 1222362; z dnia 8 października 1996 r., I PRN 96/96,

OSNAPiUS 1997, nr 12, poz. 213).

Trzeba jednak mieć na uwadze, że stanowisko o możliwości waloryzacji

jedynie wynagrodzenia niewypłaconego przez pracodawcę w terminie wyrażone

zostało na tle stanów faktycznych, w których moment wymagalności wynagrodzenia

za pracę określały art. 85 k.p. i art. 86 k.p., ustanawiające powszechnie

obowiązujące terminy (zasady) wypłaty wynagrodzenia (wykonania zobowiązania

przez pracodawcę). Chodziło w tych wypadkach o to, że mechanizm waloryzacyjny

ustanowiony w przepisach prawa cywilnego nie może ingerować w obowiązujące w

prawie pracy zasady regulacji wynagrodzeń za pracę. W omawianym przypadku

sytuacja jest odmienna, ponieważ nie może być mowy o takiej ingerencji.

Wymagalność zobowiązania pracodawcy, na mocy jego fakultatywnej decyzji,

zostaje odroczona do czasu rozstrzygnięcia o delikcie dyscyplinarnym. Uprawniony

jest zatem pogląd, że w tej szczególnej sytuacji istotny spadek siły nabywczej

pieniądza od powstania zobowiązania do jego spełnienia może stanowić

uzasadnioną podstawę żądania waloryzacji zatrzymanego wynagrodzenia na

podstawie art. 3581

§ 3 k.c.

Kolejnym problemem jest kwestia, czy zapłata sumy nominalnej jest zawsze

wykonaniem zobowiązania. Z punktu widzenia art. 3581

§ 3 k.c. istotne są zmiany

siły nabywczej pieniądza od powstania zobowiązania do jego wygaśnięcia. Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd wyrażony w

uchwale Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1992 r., I PZP 19/92 (OSNCP 1992, z.

9, poz. 166), że zgodnie z art. 3581

§ 1 k.c. zapłata kwoty nominalnej stanowi

jedynie spełnienie świadczenia. Nie oznacza ona jeszcze wykonania zobowiązania,

gdyż do tego potrzebne jest ponadto zaspokojenie wierzyciela. Według art. 354 § 1

k.c. wykonanie zobowiązania przez dłużnika powinno być zgodne ze społeczno-

gospodarczym celem zobowiązania oraz z zasadami współżycia społecznego, a

także ewentualnie ustalonymi zwyczajami. Zapobiega to sytuacjom, w których

spełnienie przez dłużnika świadczenia w sposób formalnie zgodny z treścią

zobowiązania nie zaspokajałoby uzasadnionego interesu wierzyciela. Taką sytuację

tworzy istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania.

Spełnienie w tej sytuacji świadczenia przez zapłatę kwoty nominalnej nie zaspokaja

14

interesu wierzyciela i nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania, chyba że wierzyciel

przyjmie takie świadczenie na zaspokojenie swojej wierzytelności. O spełnieniu

świadczenia można mówić bowiem dopiero wtedy, gdy zostaje ono zaofiarowane

przez dłużnika i przyjęte przez wierzyciela. Oświadczenie wierzyciela o przyjęciu

zapłaty kwoty nominalnej na zaspokojenie wierzytelności może zostać złożone

przez każde zachowanie ujawniające taką wolę w sposób dostateczny (art. 60 k.c.).

Tymczasem Sąd drugiej instancji uznał, że w każdym przypadku spełnienie

świadczenia przez zapłatę sumy nominalnej oznacza zaspokojenie wierzyciela.

Wskazane wyżej uchybienia doprowadziły do wadliwego odrzucenia a limine

możliwości waloryzacji odszkodowania i zatrzymanego wynagrodzenia za pracę.

Trzeba jednak podkreślić, że potencjalna możliwość waloryzacji tych świadczeń nie

oznacza, że roszczenia powoda w tym zakresie są usprawiedliwione co do zasady.

Niezbędnym warunkiem prawidłowego zastosowania art. 3581

§ 3 k.c. jest w

pierwszej kolejności wystąpienie spadku siły nabywczej pieniądza i to istotnego, a

następnie zastosowanie odpowiedniego miernika waloryzacji, czego - wobec

prezentowanego stanowiska – Sąd drugiej instancji dotychczas nie brał pod uwagę.

Przy czym obie te kwestie można by odnosić do wzrostu wynagrodzeń nauczycieli

akademickich pod warunkiem, że byłby on wyłącznie wynikiem indeksacji płac

polegającej na dostosowaniu poziomu wynagrodzeń do wzrostu cen i kosztów

utrzymania.

Co się zaś tyczy zarzutu naruszenia art. 455 k.c., to skarżący na jego

podstawie kwestionuje oddalenie żądania odsetek ustawowych od odszkodowania.

Tymczasem przepis ten jedynie precyzuje termin spełnienia świadczenia, natomiast

sam w sobie nie stanowi podstawy prawnej do żądania ustawowych odsetek.

Niepowołanie adekwatnego przepisu – art. 481 § 1 k.c. - powoduje, że kwestia ta

uchyla się spod kontroli Sądu Najwyższego, który, stosownie do treści art. 39813

§ 1

k.p.c., rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach

podstaw; w granicach zaskarżenia bierze z urzędu pod rozwagę wyłącznie

nieważność postępowania. To z kolei oznacza konieczność oddalenia skargi

kasacyjnej w omawianym zakresie.

Przechodząc do kolejnego zarzutu naruszenia art. 366 k.p.c. w związku z

art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., wskazać należy na ugruntowany obecnie pogląd, że

15

podstawą roszczenia restytucyjnego (art. 39815

§ 1 k.p.c. w związku z art. 415 k.p.c.)

są przepisy Kodeksu cywilnego (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 11 lipca 2012 r., II PZP 1/12, OSNP 2013, nr 5-6, poz. 49). W konsekwencji

przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, które dotyczą roszczenia

restytucyjnego, są wyłącznie przepisami o charakterze proceduralnym i ustanawiają

tylko uproszczony tryb dochodzenia tego roszczenia, a jego podstawę

materialnoprawną stanowią przepisy Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym

wzbogaceniu (nienależnym świadczeniu). Możliwość złożenia wniosku

restytucyjnego jest dodatkowym przywilejem strony i w związku z tym do jej wyboru

pozostawiono skorzystanie z uproszczonej formy zwrotu spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia lub dochodzenie go w osobnym procesie. Zatem

wniosek restytucyjny jest równoważny powództwu o zwrot nienależnego

świadczenia w rozumieniu art. 410 k.c. Jego pozytywne rozstrzygnięcie przez sąd

tworzy stan osądzenia sprawy o zwrot spełnionego świadczenia niezależnie od

ewentualnych uchybień polegających na niezastosowaniu właściwych przepisów

prawa materialnego dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnego

świadczenia). Inaczej rzecz ujmując, nawet wadliwe z punktu widzenia przepisów

prawa materialnego pozytywne rozstrzygnięcie o wniosku restytucyjnym, opierające

się na poglądzie, że to wyłącznie art. 415 k.p.c. stanowi materialnoprawną

podstawę roszczenia, nie uchyla powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.) co do

obowiązku zwrotu spełnionego świadczenia. O przedmiocie osądzenia sprawy w

tym zakresie przesądza bowiem treść rozstrzygnięcia sądu o żądaniu strony

(wniosku) zamieszczona w sentencji wyroku.

Orzeczenie restytucyjne wynikające z wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 28

września 2005 r., nakazało powodowi zwrot spełnionego świadczenia w kwocie

39.029,18 zł. Nastąpił zatem stan osądzenia sprawy w przedmiocie żądania przez

stronę pozwaną zwrotu świadczenia spełnionego przez nią na podstawie

wcześniejszego prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego, uchylonego następnie

przez Sąd Najwyższy. Aktualne żądanie powoda - nazwane przez niego

roszczeniem o ustalenie (art. 189 k.p.c.) wygaśnięcia obowiązku zwrotu powyższej

kwoty - oznacza żądanie ustalenia, że nie ma on obowiązku zwrotu kwoty objętej

orzeczeniem restytucyjnym. Odnosi się zatem wprost do przedmiotu, o którym

16

rozstrzygnął prawomocnie Sąd Apelacyjny między tymi samymi stronami. W istocie

więc przedmiotem powyższego żądania jest roszczenie już prawomocnie osądzone,

co uzasadniało odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. W

rezultacie zarzut naruszenia art. 366 k.p.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

okazał się nieuzasadniony, co spowodowało oddalenie skargi kasacyjnej w

omawianej kwestii.

Jeśli zaś chodzi o zarzut naruszenia art. 87 § 1 k.p. i art. 505 pkt 3 k.c.

odnoszący się do dopuszczalności potrącenia przez pracodawcę swojej

wierzytelności względem pracownika z wierzytelności przysługującej pracownikowi

względem pracodawcy w postaci odszkodowania za niezgodne z prawem

rozwiązanie umowy o pracę (art. 45 k.p.), to jest on pozbawiony jakiegokolwiek

znaczenia. Wynik niniejszej sprawy nie zależy od rozstrzygnięcia, czy w świetle

przywołanych przepisów takie potrącenie było dopuszczalne. Rzeczywisty problem

związany z tym potrąceniem koncentruje się wokół kwestii spełnienia świadczenia,

skoro chodzi o to, że kwota 1672,76 zł (objęta rygorem natychmiastowej

wykonalności w wyroku Sądu Rejonowego z dnia 7 kwietnia 2005 r), wypłacona w

dniu w dniu 11 kwietnia 2005 r., została następnie „odebrana” przez jej potrącenie z

innej cywilnej wierzytelności przysługującej stronie pozwanej względem powoda.

Nie jest istotne czy pracodawca w świetle obowiązujących przepisów mógł dokonać

potrącenia, ale czy rzeczywiście tego dokonał, a więc czy doszło do umorzenia

(całkowitego lub częściowego) wierzytelności powoda względem strony pozwanej

(art. 498 § 2 k.c.) i czy można to zakwalifikować, jak tego chce powód, jako

niespełnienie świadczenia (części odszkodowania). W rezultacie zarzucane

naruszenie przepisu postępowania - art. 328 § 2 k.p.c. związane z brakiem

wyjaśnienia przez Sąd, czy odszkodowanie korzysta z ochrony przewidzianej w art.

87 § 1 k.p., nie ma wpływu na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.).

Jeśli natomiast chodzi o kolejny zarzut procesowy dotyczący nierozważenia

przez Sąd drugiej instancji zarzutu apelacyjnego powołującego się na brak ustaleń

w kwestii dokonanego potrącenia, to skarżący oparł go na wadliwej podstawie.

Powołany w tym zakresie art. 378 § 2 k.p.c. nie dotyczy obowiązku sądu drugiej

instancji odniesienia się do wszystkich zarzutów apelacji.

17

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

uchylił wyrok w zakresie wynikającym z sentencji wyroku oraz na podstawie

art. 38914

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną w pozostałej części.