IV CSK 155/13

Sygn. akt IV CSK 155/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

SSN Maria Szulc

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa M. B.

przeciwko M. P.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 28 listopada 2013 r.,

dwóch skarg kasacyjnych: powódki i pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 17 października 2012 r.,

1) Uchyla zaskarżony wyrok:

a) w pkt 1 lit. a w części uwzględniającej powództwo

i powództwo w tym zakresie oddala,

b) w pkt 2 i 3;

2) Oddala skargę kasacyjną powódki;

3) Zasądza od powódki na rzecz pozwanego koszty

postępowania za obie instancje i za postępowanie kasacyjne,

pozostawiając ich wyliczenie referendarzowi w Sądzie

Okręgowym w […].

2

UZASADNIENIE

Powódka M. B. domagała się udzielenia jej ochrony prawnej w związku z

naruszeniem przez pozwanego M. P. jej dóbr osobistych w postaci dobrego

imienia i wizerunku publicznego, przez opublikowanie w dodatku „Gazety […]”

i w „Gazecie […]” oraz przez wygłoszenie w regionalnej telewizji TVP […] i w Radio

[…] a nadto przez przekazanie Ministrowi Edukacji Narodowej oświadczenia

informującego, że dochodzenie w sprawie mobbingu rzekomo stosowanego w

Kuratorium Oświaty […] zostało umorzone oraz wyrażającego ubolewanie i

przepraszającego powódkę za to, że publicznie wypowiadał się jakoby powódka

stosowała wobec wicekuratora J. B. mobbing.

Pozwany wnosił o oddalenie powództwa zarzucając,

że jego wypowiedzi pozostawały w granicach dozwolonej krytyki, co wyłącza jego

odpowiedzialność z tytułu naruszenia dóbr osobistych.

Sąd Okręgowy w […] wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2012 r. uwzględnił

powództwo w oparciu o następujące ustalenia faktyczne.

W dniu 23 sierpnia 2010 r. do Wydziału Organizacyjno - Administracyjnego

Urzędu Wojewódzkiego w […] wpłynęło pismo J. B. –wicekuratora oświaty

zawiadamiające o podejrzeniu popełnienia na jej szkodę przestępstwa mobbingu

przez jej przełożoną kuratora oświaty M. B., która od 2008 r. nęka ją psychicznie,

upokarza i dręczy, wpływając na jej zaniżoną ocenę przydatności zawodowej.

Zarzucała powódce nadmierne obciążenie jej obowiązkami, zlecanie prac

pozbawionych sensu, poniżanie w obecności interesantów i gości, pozbawianie

możliwości korzystania z samochodu służbowego, podważanie kompetencji i

autorytetu, zmianę podjętych przez nią decyzji, uniemożliwianie doskonalenia

zawodowego. J. B. złożyła jednocześnie rezygnację z zajmowanego stanowiska. W

kolejnych pismach skierowanych do Urzędu Wojewódzkiego podniosła dodatkowe

zarzuty pod adresem powódki i dodatkowe okoliczności na potwierdzenie

wcześniejszych zarzutów. Wydział Prawny i Nadzoru Urzędu Wojewódzkiego

sporządził na zlecenie pozwanego, pełniącego wówczas funkcję Wojewody […],

opinię prawną stwierdzającą brak uprawnień wojewody do zweryfikowania

3

zasadności zarzutów pod adresem powódki i zalecającą przekazanie pisma J. B.

do właściwej miejscowo Prokuratury […], co też pozwany uczynił, zawiadamiając o

tym jednocześnie Ministra Edukacji Narodowej. W piśmie do Prokuratury stwierdził

– zgodnie z opinią prawną - że sprawa spełnia znamiona czynu zabronionego z

art. 218 § 1 k.k. Pozwany udzielił w dniu 2 września 2010 r. wywiadu dla Radia […],

w którym poinformował, że J. B. złożyła rezygnację z zajmowanego stanowiska i

zawiadomiła o stosowaniu wobec niej mobbingu przez kuratora oświaty M. B.

W wywiadzie pozwany stwierdził m. innymi: „wydział, prawnicy potwierdzili, iż są

znamiona, które wskazują na to, że mobbing był stosowany, zaś sprawa została

skierowana do prokuratury do zbadania, czy zarzuty rzeczywiście się potwierdzają”.

Powiedział również: „to są zarzuty stosowania praktycznie nagminnego mobbingu

wobec wicekurator, nie dopuszczania do tych obowiązków, które pani kurator miała

w swoim zakresie działania, utrudnianie w wykonywaniu niektórych czynności

służbowych, nieudzielenia pozwolenia na użycie samochodu służbowego,

wykonywania telefonów, udziału w szkoleniach, tego zupełnie nie rozumiem pani

kurator do pani wicekurator B. odnosiła się w sposób nazwijmy to niestosowny i

niesłużbowy”; „jeśli by się rzeczywiście to potwierdziło, to są procedury w takich

przypadkach do odwołania włącznie, są też inne zastrzeżenia wobec pani kurator

związane z nadzorem pedagogicznym i też czekam na reakcje pani minister […]”;

„próby mediacji były kilkakrotnie stosowane w ciągu ponad dwuletniej kadencji obu

pań i za każdym razem nie miały jakiegoś skutecznego finału”. Tego samego dnia

w głównym wydaniu programu „[…]” TVP […] ukazał się materiał pt. […], w którym

zawarte były między innymi następujące wypowiedzi pozwanego: „prywatnie

powiem, że miało to znamiona mobbingu i jeżeli fakty te zostaną potwierdzone, to

sprawa będzie rozwojowa” i „zawiadomiłem również panią minister o tej sytuacji,

która się tutaj wydarzyła… i w mojej ocenie i osób, które tutaj długo pracują w

urzędzie taka sytuacja wytworzyła się po raz pierwszy”. W dniu 3 września 2010 r.

w „Gazecie […]” ukazał się artykuł pt. „Wicekurator oskarża szefową o lobbing”,

natomiast w lokalnym dodatku „Gazety […]” artykuł pt. „[…]”, gdzie cytowano

wypowiedzi pozwanego dotyczące mobbingu ze strony powódki wobec J. B.

Postanowieniem z dnia 29 listopada 2010 r. Prokuratura Rejonowa umorzyła

dochodzenie w sprawie zaistniałego w okresie od 14 października 2008 r. do 23

4

sierpnia 2010 r. uporczywego złośliwego naruszania praw pracowniczych J.B. w

Kuratorium Oświaty, tj. o przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. z powodu braku znamion

czynu zabronionego. W uzasadnieniu postanowienia stwierdzono, że opisywane

przez J. B. zachowania powódki stanowiły standardowe zachowania przełożonego

wobec podwładnego. Postanowienie, po zaskarżeniu go przez J. B., zostało

utrzymane w mocy przez Prokuraturę Okręgową w […].

W ocenie prawnej przytoczonych ustaleń Sąd Okręgowy przyjął,

że dopuszczalna jest osobista odpowiedzialność osób fizycznych, które naruszyły

dobra osobiste pełniąc funkcje organu osób prawnych i występując w tym

charakterze, dlatego też samo powoływanie się przez pozwanego na działanie

w charakterze Wojewody nie mogło uwolnić go od odpowiedzialności wobec

powódki za naruszenie jej dóbr osobistych. Wskazał przy tym, że pewne działania

pozwanego nie mieściły się w granicach działań objętych zakresem jego

obowiązków, co pozwany sam zauważał używając w swojej wypowiedzi

stwierdzenia odnoszącego się do jego prywatnej opinii. Jako zgodne prawem ocenił

udzielnie przez pozwanego informacji o rezygnacji wicekurator J. B. ze stanowiska i

o złożonej przez nią skardze oraz przekazanie skargi prokuraturze. Stwierdził

jednocześnie, że działania pozwanego nie ograniczyły się jedynie do informacji o

tych faktach, ale w swoich wypowiedziach zawarł on szereg stwierdzeń

insynuujących prawdziwość stawianych powódce zarzutów. Jego wypowiedzi

przesądzały wprost istnienie mobbingu, niestosowne i niesłużbowe traktowanie

wicekurator przez powódkę i sugerowały, że przeprowadzone przez prawników

Urzędu Wojewódzkiego postępowanie wskazywało, iż zachowania powódki nosiły

znamiona mobbingu. Wypowiedzi pozwanego ocenił jako mające charakter

informacji stwierdzającej wprost, że na skutek zachowania powódki dochodziło do

mobbingu, podczas gdy zarzuty te okazały się ostatecznie nieprawdziwe, co

potwierdziły wyniki dochodzenia. Z tych względów nie podzielił obrony pozwanego,

że działał w ramach dozwolonej krytyki, która jak stwierdził Sąd powinna być

rzeczowa i rzetelna.

Sąd Apelacyjny na skutek apelacji pozwanego zmienił wyrok Sądu

Okręgowego, w ten sposób że orzeczony w nim obowiązek usunięcia skutków

naruszenia dóbr osobistych powódki ograniczył do nakazania pozwanemu

5

opublikowania w regionalnej TVP […] bezpośrednio przed głównym wydaniem

„Informacji” i w Radio […] za pośrednictwem lektora oświadczenia wyrażającego

ubolewanie i przepraszającego powódkę za to, że publicznie wypowiadał się

jakoby powódka jako kurator oświaty stosowała wobec wicekuratora J. B. mobbing,

czym naruszył jej dobra osobiste (dobre imię, wizerunek publiczny). Oddalił

powództwo oraz apelację pozwanego w pozostałym zakresie. Sąd Apelacyjny

zaakceptował i przyjął za własne ustalenia faktyczne przyjęte przez Sąd pierwszej

instancji. Podzielając motywy prawne wyroku Sądu Okręgowego oddalił zarzut

braku legitymacji biernej po stronie pozwanego oraz zarzut działania przez niego w

granicach dozwolonej krytyki, obowiązków i interesu społecznego wynikających z

pełnionej funkcji. Wskazał, że w ramach obowiązków pozwanego mieściło się

podanie do publicznej wiadomości informacji o sytuacji w kuratorium, a jego

wypowiedzi z tym związane mieściły się w granicach dozwolonej krytyki. Jednak

pozwany nie ograniczył się do wyrażenia swojej dezaprobaty, ale w swoich

wypowiedziach zawarł określenia, które miały wyraźnie ocenny charakter i

sugerowały, że zarzuty wobec powódki zostały potwierdzone i są prawdziwe.

Przesądzały one o istnieniu mobbingu w kuratorium oraz artykułowały

postępowanie powódki jako niestosowne i niesłużbowe. Wypowiedzi te Sąd

Apelacyjny ocenił jako zawierające kategoryczne stwierdzenia, które mogły

doprowadzić odbiorców do przekonania, że sytuacja związana ze stosowaniem

mobbingu w kuratorium rzeczywiście zaistniała i są na to dowody. Wypowiadając

się co do zaistnienia takich przesłanek pozwany wkroczył w kompetencje

prokuratury, a sam nie miał ku temu wystarczających danych, gdyż nie

przeprowadził w tym zakresie postępowania wyjaśniającego.

Z tych względów Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego,

że wypowiedzi pozwanego w radiu i telewizji naruszyły dobre imię powódki, były

nieprawdziwe a więc bezprawne. Odmiennie natomiast niż Sąd pierwszej instancji

uznał, że nie ma podstaw by przypisać pozwanemu odpowiedzialności za treść

artykułów prasowych, które powstały na podstawie tych wypowiedzi. Artykuły te nie

zostały poddane weryfikacji pozwanego, nie były przez niego autoryzowane, a ich

treść była wyrazem inwencji autorów publikacji. Nadto powódka nie wykazała, by

pozwany rzeczywiście wypowiadał takie treści, jakie zostały mu przypisane w tych

6

artykułach. Zdaniem Sądu Apelacyjnego pozwany miał służbowy obowiązek

poinformowania Ministerstwa Edukacji Narodowej o zaistniałej w kuratorium

sytuacji i w związku z tym miał prawo wyrażenia oceny co do kompetencji powódki,

bądź jej braku. Nie można natomiast przypisać mu obowiązku informowania

o wynikach dochodzenia przeprowadzonego na skutek przesłanego przez niego do

prokuratury zawiadomienia, gdyż nie reprezentował on organów wymiaru

sprawiedliwości. W konsekwencji nie ma podstaw do sankcjonowania wykonania

obciążającego go obowiązku ani też sankcjonowania zaniechania w zakresie

obowiązku który go nie obciążał, jak żądała tego powódka. Za odpowiednie, celowe

i wystarczające dla usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych powódki uznał

też Sąd Apelacyjny, odczytanie pochodzącego od pozwanego oświadczenie

w telewizji i radiu przez lektora, w miejsce wcześniej orzeczonego nakazu

osobistego wykonania tego obowiązku przez pozwanego.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyły obie strony.

Pozwany sformułował w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. przez powierzchowną ocenę materiału dowodowego i przyjęcie, że treść

wypowiedzi pozwanego nie pozostawiała wątpliwości co do tego, że mobbing

był przez powódkę stasowany oraz w ramach podstawy naruszenia

prawa materialnego zarzut naruszenia art. 24 § 1 k.c. przez jego błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Wnosił o uchylenie zaskarżonego

wyroku oddalenie powództwa lub uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Powódka zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego, kwestionując dokonaną nim

zmianę wyroku Sądu Okręgowego, w oparciu o zarzut naruszenia art. 24 § 1 w zw.

z art. 23 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu

nieadekwatnej do stawianych jej, bezprawnych zarzutów formy usunięcia skutków

naruszenia dóbr osobistych oraz ograniczenie odpowiedzialności pozwanego przez

uznanie, że nie odpowiada on za treść publikacji prasowych. We wnioskach skargi

kasacyjnej domagała się uchylenia wyroku i oddalenia apelacji pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

7

W pierwszej kolejności rozważenia wymagają podstawy skargi kasacyjnej

pozwanego, która jako dalej idąca kwestionuje zasadę jego odpowiedzialności

i formułuje wniosek o oddalenie powództwa. Uwzględnienie tego wniosku

przesądzałoby jednocześnie o oddaleniu skargi kasacyjnej powódki.

Niedopuszczalny jest podniesiony przez pozwanego zarzut naruszenia art.

233 § 1 k.p.c. kwestionujący dokonaną przez Sądy orzekające ocenę dowodów,

którego powoływanie w podstawie skargi kasacyjnej wyłącza art. 3983

§ 3 k.p.c.

Wskazać przy tym trzeba , że uzasadnienie tego zarzutu wbrew jego sformułowaniu

nie podważa wniosków, jakie z przeprowadzonych dowodów wynikają dla ustalenia

faktów przyjętych w podstawie zaskarżonego wyroku, lecz dotyczy błędnego,

w ocenie skarżącego, wnioskowania z ustalonych faktów o prawie, co należy do

materii stosowania prawa. Błędy w tym zakresie pozwany podnosi jednocześnie

w ramach właściwego dla ich usytuowania zarzutu niewłaściwego zastosowania art.

24 § 1 k.c. W okolicznościach sprawy jej stan faktycznego, który w zasadniczej dla

rozstrzygnięcia części, oparty jest na przytoczeniu treści wypowiedzi pozwanego,

nie był przedmiotem sporu, różne były natomiast stanowiska stron odnośnie do

jego prawnej kwalifikacji na podstawie art. 23 i 24 § 1 k.c.

Jak ustaliły Sądy orzekające w sprawie pozwany przesłał do Prokuratury

Rejonowej […] skierowane do niego zawiadomienie J. B. „o podejrzeniu

popełnienia przestępstwa mobbingu” na jej szkodę przez przełożoną M. B.

kuratora oświaty kierując się nakazem wynikającym z art. 304 § 2 k.p.k., zgodnie z

uzyskaną opinią prawną. W opinii wskazano, że pozwany jako wojewoda był

uprawniony do udzielenia informacji o rezygnacji J. B. ze stanowiska wicekuratora i

o złożonej przez nią skardze na przełożoną.

Stosownie do art. 3. ust. 2 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do

informacji publicznej (Dz. U. Nr 112, poz. 1198) prawo do informacji publicznej

obejmuje uprawnienie do niezwłocznego uzyskania informacji publicznej

zawierającej aktualną wiedzę o sprawach publicznych. Obowiązane do

udostępniania informacji publicznej są władze publiczne oraz inne podmioty

wykonujące zadania publiczne, w szczególności organy władzy publicznej

i podmioty reprezentujące państwowe osoby prawne (art. 4 ust. 1

8

ustawy). Prawo do informacji publicznej nie podlega ograniczeniu ze względu na

prywatność osoby fizycznej w przypadku informacji o osobach pełniących funkcje

publiczne, mających związek z pełnieniem tych funkcji, w tym o warunkach

powierzenia i wykonywania funkcji (art. 5 ust. 2 ustawy). Nie wyklucza to co do

zasady możliwości przypisania wypowiedzi realizującej prawo do informacji

publicznej cech kwalifikujących ją jako naruszającą dobra osobiste osoby, której

dotyczy.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy brak jest jednak podstaw do

takiej oceny.

Zgodnie z ustaleniami przyjętymi za podstawę zaskarżonego wyroku,

w wypowiedziach dla TV oraz Radia […] pozwany poinformował o fakcie

przesłania do prokuratury skierowanego do niego przez J. B. zawiadomienia o

przestępstwie oraz o jego treści. Przedmiotowe wypowiedzi stanowią informację

o tych faktach, i w odniesieniu do nich relacjonują stan rzeczy zgody z prawdą, oraz

dodatkowo przytaczają opinię komórki prawnej Urzędu Wojewódzkiego na ich

temat. Wyrażona w nich ocena pozwanego dotyczy - czego nie dostrzegły Sądy

orzekające - przytoczonej przez niego treści zawiadomienia o przestępstwie

sporządzonego przez J. B., stwierdzającego istnienie znamion mobbingu w

zachowaniu powódki i w obu przypadkach ma charakter warunkowy. Wskazują na

to stanowiące uzupełnienie i rozwinięcie jego wypowiedzi stwierdzenia: „jeżeli by

się to rzeczywiście potwierdziło” i „prywatnie powiem, że miało to (zachowanie

opisane w doniesieniu,) znamiona mobbingu i jeżeli fakty te zostaną potwierdzone

to sprawa będzie rozwojowa”.

Zasadnie więc podnosi pozwany, że treść jego wystąpień w mediach nie

przesądzała w jakikolwiek sposób faktu dopuszczenia się przez powódkę deliktu

mobbingu, ani też popełnienia przestępstwa z art. 218 § 1 k.k., a co za tym idzie

kwestia prawdziwości tych faktów w opisanych okolicznościach w ogóle nie

powstaje.

W taki też sposób odebrane i zrozumiane zostały twierdzenia pozwanego

użyte w wystąpieniach dla TV i radia w relacjonujących je artykułach prasowych,

którym nadano w nich następującą treść: „w ocenie mojego wydziału prawnego są

znamiona mobbingu, dlatego skierowałem sprawę do prokuratury” („Gazeta […]”) „

9

skonsultowałem sprawę z prawnikami i wydział prawny potwierdził, że może

chodzić o mobbing” (Gazeta […]”).

W tym stanie rzeczy uzasadniona jest ocena, że podjęte w ramach

obowiązującego porządku prawnego działanie pozwanego w postaci udzielenia

informacji publicznej spełniało wymogi wyłączające jego bezprawność jako

dokonane w granicach tego porządku, oparte na przytoczeniu prawdziwych faktów

a przy tym rzeczowe, podjęte z należytą ostrożnością (wyrok SN z dnia 13 kwietnia

2000 r., III CKN 777/98, nie publ.). Działaniem podjętym w granicach prawa było też

samo wystosowanie przez pozwanego informacji do Ministerstwa Edukacji

Narodowej o skierowaniu zawiadomienia J. B. o przestępstwie do prokuratury.

Nie można tym samym mówić o bezprawnym postawieniu powódce

przez pozwanego publicznie nieprawdziwego zarzutu stosowania mobbingu,

naruszającym jej dobra osobiste, a udzielenie powódce w tej sytuacji ochrony

prawnej narusza przepisy art. 23 i 24 § 1 k.c.

Dodatkowo jedynie pozostaje stwierdzić, iż wbrew poglądowi

prezentowanemu w skardze kasacyjnej pozwanego działanie w charakterze

funkcjonariusza publicznego nie eliminuje automatycznie odpowiedzialności osoby,

która dopuściła się naruszenia dobra osobistego innej osoby. Trafne stanowisko

zaskarżonego wyroku dopuszczające osobistą odpowiedzialność osób fizycznych,

które naruszyły cudze dobra osobiste pełniąc funkcję organu osoby prawnej

i występując w tym charakterze jest zgodne z poglądem utrwalonym w judykatury

Sądu Najwyższego (m. in. powołane przez Sąd Apelacyjny wyroki z dnia 19 grudnia

2002 r., II CKN 167/01, nie publ., z dnia 12 października 2007 r., IV CSK 249/07,

Mo.pr. 2007, nr 21, s. 1170, z dnia 24 września 2008 r., II CSK 126/08, OSNC-ZD

2009 , nr B, poz. 58).

W tej sytuacji bezzasadne, a po części bezprzedmiotowe w zakresie

zarzutów skierowanych przeciwko dokonanej przez Sąd Apelacyjny zmianie treści

oświadczenia pozwanego za przypisane mu naruszenie dóbr osobistych okazały

się podstawy skargi kasacyjnej wniesionej przez powódkę.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy w uwzględnieniu skargi kasacyjnej

pozwanego, na podstawie art. 39316

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w części

10

uwzględniającej powództwo i oddalającej apelacje pozwanego oraz stosownie oraz

do art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, i art. 98 § 1 i 3 rozstrzygnął o kosztach

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego, pozostawiając ich wyliczenie

referendarzowi sądowemu w Sądzie Okręgowym.

jw